ନାସାଭୂଷଣମେତତ୍ତେ ପଶ୍ଯାମି ସ ମଦାତ୍ତତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଯମାଦାଯ ଵିଚ୍ଛାଯଂ ମୌକ୍ତିକଂ ସତୀ
'ଏହା ତୁମର ନାକର ଅଳଙ୍କାର, ମୁଁ ଦେଖୁଛି,' ବୋଲି, ସତୀ ନିଜେ ମୁକ୍ତା ନେଇ, ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ।
ହରିଦ୍ରାଯାଃ ସମାଯୋଗେ ମୁକ୍ତାଫଲମଦୀପ୍ତିମତ୍ । ଇଦଂ ହି ଧ୍ରିଯତାଂ ମୁକ୍ତାଫଲଂ ମମ ତଵ ପ୍ରିଯମ୍
ହଳଦୀ ସହିତ ମିଶିଲେ, ମୁକ୍ତା ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। 'ଏହି ମୁକ୍ତା, ଯାହା ମୋତେ ଅତି ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ରଖ।'
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଅହୋ ତ୍ଵନ୍ମଂଦିରଂ ଶଂଭୋ ସର୍ଵଵସ୍ତୁସମୃଦ୍ଧିମତ୍ । ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ସର୍ଵଂ ଵସ୍ତୁଜ୍ଞାତଂ ଵିଭୂଷଣୈଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: 'ହେ ଶମ୍ଭୁ, ତୁମର ଗୃହ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତୁମର ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଛି।'
ଅହୋ ଦ୍ରଵିଣସଂପତ୍ତିର୍ଭୂଷଣୈରଵଗମ୍ଯତେ । ଶିରୋଵିଭୂଷିତଂ ଦେଵ ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷସ୍ଯ ମାଲଯା
'ଏଠାରେ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡେ। ଦେବ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡର ମାଳା ଶୋଭା ପାଉଛି।'
ନରକସ୍ଯ ତଥା ମାଲା ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲଵିଭୂଷଣମ୍ । ଶେଷଶ୍ଚ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଵିଷୌ ତଵ କଂକଣେ
'ନରକର ମାଳା ତୁମର ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ଅଳଙ୍କାର, ଏବଂ ଶେଷ ଓ ବାସୁକି, ଦୁହେଁ ବିଷସହିତ, ତୁମର କଙ୍କଣ।'
ଦିଶୋଂଽବରେ ଜଟା କେଶା ଭସିତଂ ଚାଂଗରାଗକମ୍ । ମହୋକ୍ଷୋ ଵାହନଂ ଗୋତ୍ରଂ କୁଲଂ ଚାଜ୍ଞାତମେଵ ଚ
'ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଓ ଆକାଶ ତୁମର ଜଟା ଓ କେଶ, ଭସ୍ମ ହେଉଛି ତୁମର ଦେହର ଶୃଙ୍ଗାର; ବଡ଼ ବୃଷଭ ତୁମର ବାହନ, ତୁମର ଗୋତ୍ର ଓ କୁଳ ଅଜଣା।'
ଜ୍ଞାଯେତେ ପିତରୌ ନୈଵ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ ତଥା ଵପୁଃ । ଏଵଂ ଵଦଂତୀଂ ଗିରିଜାଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରାହାତି କୋପନଃ
'ତୁମର ପିତାମାତା ଜଣାନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମର ରୂପ ମଧ୍ୟ, ହେ ତ୍ରିନୟନ।' ଏଭଳି ଗିରିଜା କହିବାକୁ, ବିଷ୍ଣୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ:
କିମର୍ଥଂ ନିଂଦସେ ଦେଵି ଦେଵଦେଵଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରିଯାନ୍ଭଦ୍ରେ ତଵ ନୂନମସଂଯମମ୍
'ହେ ଦେବୀ, କାହିଁକି ତୁମେ ଦେବଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ? ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମର ଅସଂୟମ ଦେଖି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ଯତ୍ରେଶନିଂଦନଂ ଭଦ୍ରେ ତତ୍ର ନୋ ମରଣଂ ଵ୍ରତମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ନଖାଭ୍ଯାଂ ହି ହରିଶ୍ଛେତ୍ତୁଂ ଶିରୋଗତଃ
'ଯେଉଁଠି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ସେଠି ଆମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ବ୍ରତ।' ଏଭଳି କହି, ହରି ନିଜ ନଖରେ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ।
ମହେଶସ୍ତୁ କରଂ ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରାହ ମା ସାହସଂ କୃଥାଃ । ପାର୍ଵତୀଵଚନଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରିଯଂ ମମ ତଵାପ୍ରିଯମ୍
ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି କହିଲେ, 'ଏଭଳି ଅତିଶୟ କାମ କରନି। ପାର୍ବତୀ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଅପ୍ରିୟ।'
ମମାପ୍ରିଯଂ ହୃଷୀକେଶ କର୍ତୁଂ ଯତ୍କିଂଚିଦିଷ୍ଯତେ । ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଭଗଵାଂସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତୋଽଭଵଦ୍ଧରିଃ
'ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ତୁମେ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ...' 'ଓଁ' ବୋଲି, ଭଗବାନ୍ ହରି ନିରବ ହେଇଗଲେ।
ହନୁମାନଥ ଦେଵାଯ ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯଦିଦଂ ଵଚଃ । ଅର୍ଥଯାମି ଵିନିଷ୍କାମଂ ମମ ପୂଜାଵ୍ରତଂ ତଥା
ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବିନା, ମୋର ପୂଜାବ୍ରତ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛି।'
ପୂଜାର୍ଥମପ୍ଯହଂ ଗଚ୍ଛେ ମମାନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । ଶଂକର ଉଵାଚ- କସ୍ଯ ପୂଜା କ୍ଵ ଵା ପୂଜା କିଂ ପୁଷ୍ପଂ କିଂ ଦଲଂ ଵଦ
'ପୂଜା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।' ଶଙ୍କର କହିଲେ: 'କାହାର ପୂଜା? କେଉଁଠି ପୂଜା? କେଉଁ ଫୁଲ? କେଉଁ ପତ୍ର? କହ।'
କୋ ଗୁରୁଃ କଶ୍ଚ ମଂତ୍ରସ୍ତେ କୀଦୃଶଂ ପୂଜନଂ ତଥା । ଏଵଂ ଵଦତି ଦେଵେଶେ ହନୂମାନତିକଂପିତଃ
'କିଏ ଗୁରୁ? କଣ ତୁମର ମନ୍ତ୍ର? କେମିତି ପୂଜା?' ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ପଚାରିବାରେ, ହନୁମାନ୍ ବହୁତ କମ୍ପିଗଲେ।
ଵେପମାନସମସ୍ତାଂଗଃ ସ୍ତୋତୁମେଵ ପ୍ରଚକ୍ରମେ । ହନୂମାନୁଵାଚ- ନମୋ ଦେଵାଯ ମହତେ ଶଂକରାଯାମିତାତ୍ମନେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ହନୁମାନ୍ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ହନୁମାନ୍ କହିଲେ: ଅସୀମ ଆତ୍ମା, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଯୋଗିନେ ଯୋଗଧାତ୍ରେ ଚ ଯୋଗିନାଂ ଗୁରଵେ ନମଃ । ଯୋଗିଗମ୍ଯାଯ ଦେଵାଯ ଜ୍ଞାନିନାଂ ପତଯେ ନମଃ
ଯୋଗୀ, ଯୋଗର ରକ୍ଷକ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ନାୟକ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଵେଦାନାଂ ପତଯେ ତୁଭ୍ଯଂ ଦେଵାନାଂ ପତଯେ ନମଃ । ଧ୍ଯାନାଯଧ୍ଯନଗମ୍ଯାଯ ଧାତୄଣାଂ ଗୁରଵେ ନମଃ
ବେଦମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଶିଷ୍ଟାଯଶିଷ୍ଟଗମ୍ଯାଯ ଭୂମ୍ଯାଦି ପତଯେ ନମଃ । ନମସ୍ତେତ୍ଯାଦିନା ଵେଦଵାକ୍ଯାନାଂ ନିଧଯେ ନମଃ
ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅଶିକ୍ଷିତ, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। 'ନମସ୍' ଆଦି ବେଦବାଣୀର ଧାରକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଆତନୁଷ୍ଵେତିଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯାଯ ତେ ନମଃ । ଅଷ୍ଟମୂର୍ତେ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପଶୂନାଂପତଯେ ନମଃ
‘ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଆତ୍ମା’ ଭଳି ବାକ୍ୟରେ ଯିଏ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଧାରୀ, ପଶୁମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ତ୍ର୍ଯଂବକାଯ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ସୋମସୂର୍ଯାଗ୍ନିଲୋଚନ । ସୁଭୃଂଗରାଜଧତ୍ତୂରଦ୍ରୋଣପୁଷ୍ପପ୍ରିଯାଯ ତେ
ତିନି ଆଖି ଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଯାହାଙ୍କର ନୟନ, ଦତୁରା, ଧତୁରା ଓ ଡ୍ରୋଣା ଫୁଲକୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ବୃହତୀପୂଗପୁଂନାଗ ଚଂପକାଦିପ୍ରିଯାଯ ଚ । ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ଭୂଯ ଏଵ ନମୋନମଃ
ବୃହତୀ, ପୁଗ, ପୁଣ୍ଣାଗ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ଯିଏ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ମୋର ନମସ୍କାର, ଅନେକଥର ନମସ୍କାର।
ଶିଵୋ ହରିମଥ ପ୍ରାହ ମା ଭୈଷୀର୍ଵଦ ମେଽଖିଲମ୍ । ହନୁମାନୁଵାଚ- ଶିଵଲିଗାର୍ଚନଂ କାର୍ଯଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଦେହିନା
ଶିବ ତାପରେ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।' ହନୁମାନ୍ କହିଲେ— ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ ଦେହ ପରିଚ୍ଛନ୍ନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦିଵାସଂପାଦିତୈସ୍ତୋଯୈଃ ପୁଷ୍ପାଦ୍ଯୈରପି ତାଦୃଶୈଃ । ଦେଵ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯାମି ଶିଵପୂଜାଵିଧିଂ ଶୁଭମ୍
ଦିନେ ଆଣିଥିବା ପାଣି, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବପୂଜାର ଶୁଭ ବିଧି ବୁଝେଇଦେବି।
ସାଯଂକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଅଶିରଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । କ୍ଷାଲିତଂ ଵସନଂ ଶୁଷ୍କଂ ଧୃତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିରଗ୍ରଧୀଃ
ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପରିସ୍କାର, ଶୁଖିଲା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଭସ୍ମ ସମାଦାଯ ଆଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ପ୍ରଣଵେନ ସମାମଂତ୍ର୍ଯାପ୍ଯଷ୍ଟଵାରମଥାପି ଵା
ତାପରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କରି, ଆଠଥର କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମତେ କରିପାରିବେ।
ପଂଚାକ୍ଷରେଣ ମଂତ୍ରେଣ ନାମ୍ନା ଵା ଯେନକେନଚିତ୍ । ସପ୍ତାଭିମଂତ୍ରିତଂ ଭସ୍ମ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସମାହରେତ୍
ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ନାମ ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସପ୍ତଥର ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଭସ୍ମକୁ ଦର୍ଭା ଧରି ନେବା ଉଚିତ।
ଈଶାନଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାମୁକ୍ତ୍ଵା ଶିରସି ପାତଯେତ୍ । ତତ୍ପୁରୁଷାଯ ଵିଦ୍ମହେ ମୁଖେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସେଚଯେତ୍
‘ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ବିଦ୍ମହେ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଖରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଅଘୋରେଭ୍ଯୋଽଥ ଘୋରେଭ୍ଯୋ ଭସ୍ମ ଵକ୍ଷସି ନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଵାମଦେଵାଯ ନମ ଇତି ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
‘ଅଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଓ ‘ଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛାତିରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ବାମଦେବାୟ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାମି ନିକ୍ଷିପେଦଥ ପାଦଯୋଃ । ଉଦ୍ଧୂଲଯେତ୍ସମସ୍ତାଂଗେ ପ୍ରଣଵେନ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
‘ସଦ୍ୟୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ୟାମି’ କହି ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କାମ।
ତ୍ରୈଵର୍ଣିକାନାମୁଦିତଃ ସ୍ନାନାଦିଵିଧିରୁତ୍ତମଃ । ଶୂଦ୍ରାଦୀନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦୁକ୍ତଂ ଗୁରୁଣା ତଥା
ଏହି ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି।