ଶ୍ରମୈରିତି ଵଦେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣଂ ତତ୍ଫଲଂ ନହି । କ୍ଵ ପର୍ଯଂଙ୍କଃ କ୍ଵ ମେ ପତ୍ନୀ କ୍ଵ ଚ ମେ ଚ ସୁହୃଦ୍ଗୃହମ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ କ୍ଲାନ୍ତି କୁହନ୍ତି— 'ମୋ ଶୋଇବା ବିଛାନା କେଉଁଠି? ମୋ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କେଉଁଠି? ମୋ ପ୍ରିୟ ଘର କେଉଁଠି?'— ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵପାମି ପ୍ରାଂତରେ ଭୂମୌ କଥଂ ଵାହଂ ସମାଗତଃ । ଧନଧାନ୍ଯାଦିଵସ୍ତୂନାଂ କା ଗତିର୍ଵା ଗୃହେ ମମ
'ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛି, କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲି? ଘରର ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅବସ୍ଥା କଣ?'
କିଯଦ୍ଭିର୍ଦିଵସୈର୍ଭୂଯୋ ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହମାଲଯମ୍ । ଇତି ଚିଂତାକୁଲା ଯେ ଚ ପଥି ଗଚ୍ଛଂତି ମାନଵାଃ
'କେତେ ଦିନ ପରେ ମୁଁ ପୁଣି ଘରକୁ ଫେରିପାରିବି?'— ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଯେଉଁମାନେ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ତେଷାଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ନ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜ । ଗଙ୍ଗେ ଗଂତୁଂ ପ୍ରତୀତୀରେ ଯାତ୍ରେଯଂ ଵିହିତା ତଵ
ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏହି ଯାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ନିର୍ଵିଘ୍ନାଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋମି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସରିଦ୍ଵରେ । ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଯାତ୍ରାକାଲେ ଵିଶେଷତଃ
ସରିତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠୀ ତୁମ ଦୟାରେ ମୋତେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସିଦ୍ଧି ମିଳୁ। ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବିଶେଷ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହର୍ଷିତୋ ନିଲଯାଦ୍ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ ଜୈମିନେ । ନାତିଵେଗେନ ଗଂତଵ୍ଯଂ ନ ତଥା ଚ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
ଜୟମିନି, ଘରରୁ ଖୁସିରେ ବାହାରିବା ଉଚିତ୍, ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍। ବହୁତ ତ୍ୱରା କିମ୍ବା ବହୁତ ଧୀରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରାସୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଯତ୍କର୍ମ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଗଂଗାତୀରେ ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ଵାଣିଜ୍ଯପ୍ରମୁଖାନି ଚ
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗାତୀର ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାର୍ଯାଣି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ତତ୍ପୁଣ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଜନ୍ମଜନ୍ମାର୍ଜିତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏମିତି କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଧା ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଜନ୍ମ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପାପ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଛି, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼, ସେଗୁଡ଼ିକୁ
ଗଂଗାଦେଵୀପ୍ରସାଦେନ ସର୍ଵଂ ମେ ଯାସ୍ଯତି କ୍ଷଯମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗାତଟଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଏହିପରି କହି, ପ୍ରମୋଦିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ମାତରଂ ଗଙ୍ଗାମିମଂ ମଂତ୍ରମୁଦୀରଯେତ୍ । ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଜୀଵିତଂ ଚ ସୁଜୀଵିତମ୍
ମାଆ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଭଲ ଭାବେ କଟିଲା।'
ସାକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପାଂ ତ୍ଵାମପଶ୍ଯମିତି ଚକ୍ଷୁଷା । ଦେଵି ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାଦେଵ ମହାପାତକିନୋ ମମ
ମୁଁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲି, ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରରେ ମୋର ଭୟଙ୍କର ପାପଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ଵିନଷ୍ଟମଭଵତ୍ପାପଂ ଜନ୍ମକୋଟିସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସକଲଂ ଦେହଂ ନିପାତ୍ଯ ପୃଥିଵୀତଲେ
କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିବା ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ଏହିପରି କହି ସେ ନିଜ ସରୀରକୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପତିତ କଲା।
ପ୍ରଣମେଜ୍ଜାହ୍ନଵୀଂ ଦେଵୀଂ ଭକ୍ତିଭାଵସମନ୍ଵିତଃ । ତତଃ ସ୍ରୋତଃସମୀପେ ଚ ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିରିମଂ ପୁନଃ
ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା। ତାପରେ ଝରଣା ପାଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏହିପରି ପୁନି କହିଲା।
ପଠେନ୍ମଂତ୍ରଂ ଭକ୍ତିଭାଵୈଃ ସୁପ୍ରୀତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଗଂଗେ ଦେଵି ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରି ପାଦାଭ୍ଯାଂ ସଲିଲଂ ତଵ
ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲା, ଏହା ଦେଖି ଦେବୀ ଖୁସି ହେଲେ। 'ହେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ, ମୁଁ ତୁମର ପାଦ ଜଳକୁ'
ସ୍ପୃଶାମୀତ୍ଯପରାଧଂ ମେ ପ୍ରସନ୍ନା କ୍ଷଂତୁମର୍ହସି । ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣସୋପାନଂ ତ୍ଵଦୀଯମୁଦକଂ ଶୁଭେ
'ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ତେଣୁ ମୋର ଅପରାଧକୁ ଦୟାକରି ଖ୍ଷମା କର। ହେ ଶୁଭେ, ତୁମର ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସିଢ଼ି ସମାନ।'
ଅତଃ ସ୍ପୃଶାମି ପାଦାଭ୍ଯାଂ ଗଂଗେ ଦେଵି ନମୋ ନମଃ । ତତସ୍ତୁ ମସ୍ତକେ ଧୃତ୍ଵା ଗାଂଗେଯଂ ଵାରି ଭକ୍ତିତଃ
'ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ତୁମର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ହେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।' ଏହା ପରେ ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଲା।
ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶେତ୍ସ୍ରୋତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗଂଗେତି କୀର୍ତଯନ୍ । ତ୍ଵତ୍କର୍ଦମୈରତିସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନୈଃ
ସ୍ନାନ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଝରଣାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି 'ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ କାଦି ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ,
ମଯା ସଂଲିପ୍ଯତେ ଗାତ୍ରଂ ମାତର୍ମେ ହର ପାତକମ୍ । ଗଙ୍ଗାକର୍ଦମଲିପ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗଙ୍ଗାଗଙ୍ଗେତି କୀର୍ତଯନ୍
ମୋ ଦେହ ଏହି କାଦିରେ ଲିପ୍ତ, ହେ ମାଆ, ମୋର ପାପ ଦୂର କର। ଗଙ୍ଗାର କାଦି ଲାଗିଥିବା ଦେହରେ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ।
ସର୍ଵକଲ୍ମଷନାଶିନ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଭୂଯଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୃହୀତ୍ଵା ମୃତ୍ତିକାଂ ତତଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଆଗରୁ କହିଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାଦି ନେବା ଦରକାର।
ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣେନ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୃହୀତ୍ଵା ମୃତ୍ତିକାଂ ପୁନଃ । ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣେନ ମଂତ୍ରେଣ ଭକ୍ତିତଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍
ଏବେ କହିବାକୁ ଯାଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁନି କାଦି ନେଇ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେ ହେ ଗଙ୍ଗେ ସ୍ନାନମାଚର୍ଯତେ ମଯା । ତ୍ଵଦୀଯେ ନିର୍ମଲେ ତୋଯେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦା ଭଵ
ହେ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ, ମୁଁ ତୁମରେ ସ୍ନାନ କରୁଛି। ତୁମର ପବିତ୍ର ଜଳରେ, ଯେଉଁ ଫଳ କହିଯାଇଛି, ମୋତେ ଦିଅ।
ତତୋ ନିଜେଚ୍ଛଯା ଵିପ୍ର ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଲୋକମାତରି । ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗାନାରାଯଣଂ ସ୍ମରନ୍
ତାପରେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଗାତ୍ରଂ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ମାର୍ଜଯେତ୍ । ପରିଧେଯାଂବରାଂବୂନି ଗଙ୍ଗାସ୍ରୋତସି ନ ତ୍ଯଜେତ୍
ଏଭଳି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ବସ୍ତ୍ରରେ ଦେହ ପୋଛିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଳ ଗଙ୍ଗା ଝରଣାରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଦଂତଧାଵନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । କୁର୍ଯାଚ୍ଚେନ୍ମୋହତଃ ପୁଣ୍ଯଂ ନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନଜଂ ଲଭେତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ କେବେ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅଜାଣି କରିଥାଏ, ତେବେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାତେଽନ୍ଯତ୍ର ତାଂ କୃତ୍ଵା ଦଂତକାଷ୍ଠାଦିକକ୍ରିଯାମ୍ । ରାତ୍ରିଵାସଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍
ସକାଳେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ରାତିର ବାସସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ବାହ୍ଯଭୂମିମଗତ୍ଵା ଯୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନଫଲଂ ସୋଽପି ସଂପୂର୍ଣଂ ଚ ଲଭେନ୍ନହି
ଯେଉଁଠି ବାହାର ଭୂମିକୁ ଛୁଉନାହିଁ, ଏମିତି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଗଙ୍ଗାମୃତ୍ପୁଂଡ୍ରଂ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ନଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତତଃ ସ୍ଥିରମନାଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧିନା ତର୍ପଣାଦିକମ୍
ସ୍ନାନ କରି ଶେଷରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗାର କାଦି ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ତର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଙ୍ଗେଯୈରୁଦକୈର୍ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ତୃପ୍ଯଂତି ଵର୍ଷକୋଟିଶତାଵଧି
ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପିତୃମାନେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଗଙ୍ଗାଯାଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ତିଷ୍ଠଂତି ସଂତୁଷ୍ଟାସ୍ତ୍ରିଦଶାଲଯମ୍ ୫୦ 7.9.
ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ କେହି ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଦେବତାମାନେ ବସୁଥିବା ଲୋକରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।
ସମାପ୍ଯ ସ୍ନାନକର୍ମାଣି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସମୁପୋଷିତଃ । ଦାନଂ ଦେଵାର୍ଚନଂ ଚୈଵ ଜଯୋଽନ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାସ୍ତଥା । କୃତାସ୍ତୁ ଯାସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଂ କ୍ଷଯସ୍ତାସାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଉପବାସ ରହି, ଦାନ, ଦେବପୂଜା, ଜୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।