କ୍ଵଚିଲ୍ଲେହତି ତତ୍ପାତ୍ରଂ ତୂଷ୍ଣୀମେଵାଭ୍ଯଗାତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ହସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈଵ ଗୁରୋଃ ସ୍ଵଯମେଵାଭୁନକ୍କ୍ଵଚିତ୍
କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାତ୍ର ଚାଟିଥିଲେ, କେବେ ଚୁପଚାପ ଆସିଥିଲେ; କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ହାତ ଧରି ନିଜେ ଖାଇଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଗୃହାଂତରେ ମୂତ୍ରଂ କ୍ଵଚିତ୍କର୍ଦମଲେପନମ୍ । ସର୍ଵଦା ତଂ ଗୁରୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରମାଲଂବ୍ଯ ମଂଦିରମ୍
କେବେ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ପିଶାବ କରୁଥିଲେ, କେବେ କାଦୁ ଲେପନ କରୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ସମ୍ପ୍ରତି ସେକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସ୍ଵୀଯପୀଠେ ତମୁପଵେଶ୍ଯାଭ୍ଯଭୋଜଯତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ତଦସ୍ଯ ପାତ୍ରେଣ ବୁଭୁଜେ ଗୌତମୋ ମୁନିଃ
ସେକୁ ନିଜ ପୀଠରେ ବସାଇ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ; ଗୌତମ ମୁନି ନିଜେ ତାଙ୍କ ପାତ୍ରରୁ ଖାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ କଦାଚିଦଥ ସୁଂଦରୀ । ଅହଲ୍ଯା ଶିଷ୍ଯମାହୂଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସା ଶୁଭା
ତାଙ୍କ ମନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଏକ ଦିନ ସୁନ୍ଦରୀ ଅହଳ୍ୟା ଶିଷ୍ୟକୁ ଡାକି 'ଖାଅ' ଭାବେ କହିଲେ; ସେ ଶୁଭା ନାରୀ—
ସୌଵର୍ଣେ ଭାଜନେ ଚାନ୍ନଂ ନିଧାଯ ଚଷକାଂତରେ । ପାନାଦିକମଥୋ ଦତ୍ଵା ଏକସ୍ମିନ୍ପାଵକଂ ପୁନଃ
ସୁନା ଭାଜନରେ ଭାତ ରଖି, ଅଲଗା କପରେ ପାନ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ।
ନିଧାଯାଂଗାରନିଚଯଂ କଂଟକାନାଂ ଚଯଂ ପରେ । ନିଧାଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତି ସ ଚାପି ବୁଭୁଜେ ମୁନିଃ
ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଟା ରଖି, 'ଖାଅ, ଖାଅ' କହି, ସେ ମୁନି ତାହା ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ।
ଯଥା ପପୌ ହି ପାନୀଯଂ ତଥା ଵହ୍ନିମପି ଦ୍ଵିଜଃ । କଂଟକାନପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଥାପୂର୍ଵମତିଷ୍ଠତ
ଯେପରି ଜଳ ପିଇଲେ, ସେପରି ଦ୍ୱିଜ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପିଇଲେ; କଣ୍ଟା ଖାଇ ମୁନି ପୂର୍ବ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।
ପୁରା ହି ମୁନିକନ୍ଯାଭିରାହୂତୋ ଭୋଜନାଯ ଚ । ଦିନେଦିନେ ତତ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଲୋଷ୍ଠମଂବୁ ଚ ଗୋମଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମୁନିର କନ୍ୟାମାନେ ଖାଇବାକୁ ଡାକି, ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ମାଟି ଗାଠ, ଜଳ ଓ ଗୋମୟ ଦେଇଥିଲେ।
କର୍ଦମଂ କାଷ୍ଠଦଂଡଂ ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରୀତ୍ଯାଥ ହର୍ଷିତଃ । ଏତାଦୃଶୋ ମୁନିରସୌ ଚଂଡାଲସଦୃଶାକୃତିଃ
ସେ କାଦୁ ଓ କାଠ ଦଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇ, ଖୁସି ହେଉଥିଲେ; ଏଭଳି ମୁନି, ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୁଜୀର୍ଣୋପାନହୌ ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତଥା କରେ । ଅଂତ୍ଯଜୋଚିତଭାଷାଭିର୍ଵୃଷପର୍ଵାଣମଭ୍ଯଗାତ୍
ଭଲ ଫୁଟା ଚପଲ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଭାଷାରେ କହି, ବୃଷପର୍ବ ଉତ୍ସବକୁ ଯାଇଲେ।
ଵୃଷପର୍ଵେଶଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଦିଗ୍ଵାସାଃ ସମତିଷ୍ଠତ । ଵୃଷପର୍ଵା ତମଜ୍ଞାତ୍ଵା ପୀଡଯିତ୍ଵା ଶିରୋଽଚ୍ଛିନତ୍
ଦୁଇ ବୃଷପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଦିଗମ୍ବର ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ବୃଷପର୍ବ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ହତେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ଅତୀଵ କଲୁଷମଭଵତ୍ତତ୍ରସ୍ଥା ମୁନଯସ୍ତଥା
ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳ ଅଚଳ, ବହୁତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଇଗଲା; ସେଠାରେ ଥିବା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହେଇଗଲେ।
ଗୌତମସ୍ଯ ମହାଶୋକଃ ସଂଜାତଃ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ନିର୍ଯଯୌ ଚକ୍ଷୁଷୋର୍ଵାରି ଶୋକଂ ସଂଦର୍ଶଯନ୍ନିଵ
ଗୌତମଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିଲା, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଦେଖାଇବା ପରି।
ଗୌତମଃ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ସଂନିଧୌ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । କିମନେନ କୃତଂ ପାପଂ ଯେନ ଚ୍ଛିନ୍ନମିଦଂ ଶିରଃ
ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗୌତମ କହିଲେ, 'ଏହି ମଣିଷ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଛି?'
ମମ ପ୍ରାଣାଧିକସ୍ଯେହ ସର୍ଵଦା ଶିଵଯୋଗିନଃ । ମମାପି ମରଣଂ ସତ୍ଯଂ ଶିଷ୍ଯରୂପୀ ଯତୋ ଗୁରୁଃ
ଏଠାରେ, ଶିବଯୋଗୀ ତିନି ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ପରି ହେବାରୁ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।
ଶୈଵାନାଂ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାଂ ସର୍ଵଦା ଶିଵଵର୍ତିନାମ୍ । ମରଣଂ ଯତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ନୋ ମରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶିବପରାୟଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଶୁକ୍ର ଉଵାଚ- ଏନଂ ସଂଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ମମ ଗୋତ୍ରଂ ଶିଵପ୍ରିଯମ୍ । କିମସୌ ମ୍ରିଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପଶ୍ଯ ମେ ତପସୋ ବଲମ୍
ଶୁକ୍ର କହିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରିବି; ସେ ମୋ ଗୋତ୍ରର, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କାହିଁକି ମରିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'
ଇତି ଵାଦିନି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରେ ଗୌତମୋଽପି ମମାର ହ । ତସ୍ମିନ୍ମୃତେଽଥ ଶୁକ୍ରୋଽପି ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ଯୋଗତଃ
ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଖ୍ୟ କହିବା ସମୟରେ, ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ତସ୍ଯାପି ହତମାଜ୍ଞାଯ ପ୍ରହ୍ଲାଦା ଦ୍ଦାନଵେଶ୍ଵରାଃ । ସର୍ଵେ ମୃତାଃ କ୍ଷଣେନୈଵ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ଦୈତ୍ୟରାଜମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ହେଲା।
ମୃତମାସୀଦଥ ବଲଂ ତସ୍ଯ ବାଣସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅହଲ୍ଯା ଶୋକସଂତପ୍ତା ରୁରୋଦୋଚ୍ଚୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବାଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୁନ୍ୟ ହେଇଗଲା; ଅହଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଦୀନ, ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଗୌତମେନ ମହେଶସ୍ଯ ପୂଜଯା ପୂଜିତୋ ଵିଭୁଃ । ଵୀରଭଦ୍ରୋ ମହାଯୋଗୀ ସର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୁକୋପ ହ
ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରାଯିବାରୁ, ବିରଭଦ୍ର ମହାଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଅହୋ କଷ୍ଟମହୋକଷ୍ଟଂ ମାହେଶା ବହଵୋ ମୃତାଃ । ଶିଵଂ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯାମି ତେନୋକ୍ତଂ କରଵାଣ୍ଯହମ୍
'ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖଦ, କେତେ ଭୟଙ୍କର! ଅନେକ ଶିବଭକ୍ତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି କଥା ଶିବଙ୍କୁ ଜଣାଇବି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବି।'
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଗତଵାନ୍ମଂଦରାଚଲମଵ୍ଯଯମ୍ । ନମସ୍କୃତ୍ଵା ଵିରୂପାକ୍ଷମିଦଂ ସର୍ଵମଥୋକ୍ତଵାନ୍
ଏପରି ନିଷ୍ଚୟ କରି, ସେ ଅବିନାଶୀ ମନ୍ଦର ପାହାଡକୁ ଗଲେ; ତିନିଆଖି ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମ ହରୀ ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରାହ ଶିଵୋ ଵଚଃ । ମଦ୍ଭକ୍ତୈଃ ସାହସଂ କର୍ମ କୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵରପ୍ରଦଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିବ, ଦୟାଲୁ ଭଗବାନ, କହିଲେ—'ମୋ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଅତିସାହସିକ କାମ କରିଛନ୍ତି...'
ଗତ୍ଵା ପଶ୍ଯାମହେ ଵିଷ୍ଣୋ ଯୁଵାମପ୍ଯାଗମିଷ୍ଯଥ । ଅଥେଶୋ ଵୃଷମାରୁହ୍ଯ ଵାଯୁନା ଧୂତଚାମରଃ
'ଚଳ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଆସିବ।' ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ବୃଷବ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ପବନରେ ଚାମର ଝୁଲାଇ ଯାଇଲେ।
ନଂଦିକେନ ସୁଵେଷେଣ ଧୃତେ ଛତ୍ରେତି ଶୋଭନେ । ସୁଶ୍ଵେତହେମଦଂଡେ ଚ ନାନ୍ଯଯୋଗେ ଧୃତେ ଵିଭୋଃ
ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଶୁଭ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ସୁଧ୍ୱଳ ଓ ସୁନା ଦଣ୍ଡର ଛତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧରିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ଏହା ଧରାଯାଇନଥିଲା।
ମହେଶାନୁମତିଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ହରିର୍ନାଗାଂତକେ ସ୍ଥିତଃ । ଆରକ୍ତନୀଲଛତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ଲକ୍ଷ୍ଯକୌସ୍ତୁଭଃ
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ହରି ନାଗାଂତକରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ଲାଲ ଓ ନୀଳ ଛତାରେ ଶୋଭିତ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚିହ୍ନ ଥିଲା।
ଶିଵାନୁମତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାପି ହଂସାରୂଢୋଽଭଵତ୍ତଦା । ଇଂଦ୍ରଗୋପପ୍ରଭାକାରଚ୍ଛତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ଵିଧିଃ
ଶିବଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକା ପରି ଚମକୁଥିବା ଛତାରେ ବିଧି ଶୋଭା ପାଇଲେ।
ଇଂଦ୍ରାଦିସର୍ଵଦେଵାଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଵଵାହନସଂଯୁତାଃ । ଅଥ ତେ ନିର୍ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ନାନାଵାଦ୍ଯାନୁମୋଦିତାଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ନିଜ-ନିଜ ଯାନରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ସହିତ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ।
କୋଟିକୋଟିଗଣାକୀର୍ଣା ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଗତାଃ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
କୋଟି-କୋଟି ଦେବତାମାନେ ଘିରି, ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା।