ଆଵାହନାଦୀନୁପଚାରାଂସ୍ତଥାପି କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଛଂକରସ୍ଯ । ଉଦୁଂବରଂ ରାଜତଂ ସ୍ଵର୍ଣପୀଠଂ ଵସ୍ତ୍ରାଦିଛନ୍ନଂ ସର୍ଵମେଵେହ ପୀଠମ୍
ଆବାହନ ଆଦି ଉପଚାର କରି, ପୂର୍ବର ପରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଉଦୁମ୍ବର କାଠ, ରୂପା କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣର ପୀଠ ଉପରେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଢାକି ଏଠାରେ ପୀଠ ରଖିବା।
ଅଂତେ କୃତ୍ଵା ବୁଦ୍ବୁଦାନାଂ ଚ ଵୃଷ୍ଟିଂ ପୀଠେ ପୀଠେ ନାଗମେକଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ପୀଠେ ଚୋର୍ଧ୍ଵକେ ନାଗଯୁଗ୍ମଂ ଦେଵାଭ୍ଯାଶେ ଦକ୍ଷିଣେ ଵାମତଶ୍ଚ
ଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ବୁଦର ବୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଠର ସାମ୍ନାରେ ଏକ ନାଗ ରଖିବା; ଉପର ପୀଠରେ ଦୁଇ ନାଗ, ଦେବତା ନିକଟରେ ଡାହାଣି ଓ ବାମରେ ରଖିବା।
ଜପାପୁଷ୍ପଂ ନାଗମଧ୍ଯେ ନିଧାଯ ମଧ୍ଯେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରାତିଗୁଣ୍ଯେ । ସୁଶ୍ଵେତେନ ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହେଶଂ ଲିଂଗାକାରଂ ପୀଠଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରପୂଜ୍ଯମ୍
ନାଗମଧ୍ୟରେ ଜପାଫୁଲ ରଖି, ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣ ମାପରେ ରଖିବା; ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମହେଶଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ପୀଠ ସହିତ ପୂଜା କରିବା।
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ବାଣମୁଖ୍ଯା ଦିତୀଶା ଦତ୍ତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ପଂଚଗଂଧାଷ୍ଟଗଂଧମ୍ । ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈଃ ଶ୍ରୀ ତିଲୈରକ୍ଷତୈଶ୍ଚ ତିଲୋନ୍ମିଶ୍ରୈଃ କେଵଲୈଶ୍ଚ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ
ଏଭଳି କରି, ବାଣମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଦିତିଶ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ଓ ଅଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ ଦେଇ, ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଶ୍ରୀ ତିଳ, ତିଳ ମିଶିତ ଅକ୍ଷତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅକ୍ଷତରେ ପୂଜା କଲେ।
ଧୂପଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଦୀପଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚୋକ୍ତମେଵୋପହାରମ୍ । ପୂଜାଶେଷଂ ତେ ସମାପ୍ଯାଥ ସର୍ଵେ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଂ ତତ୍ରତତ୍ରାପି ଚକ୍ରୁଃ
ବିଧିମତ ଭାବରେ ଧୂପ ଦେଇ, ପରେ ଦୀପ ଦେଇ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପହାର ଦେଇ, ପୂଜା ଶେଷ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଅଥାସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଗୌତମସ୍ଯପ୍ରାପ୍ତଃ ଶିଷ୍ଯଃ ଶଂକରାତ୍ମେତି ନାମ୍ନା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ଯାହାର ନାମ ଶଙ୍କରାତ୍ମା, ଆସିଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵେଶୋ ଦିଗ୍ଵାସା ଅନେକାଵୃତିମାଶ୍ରିତଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାତିପ୍ରଵରଃ କ୍ଵଚିଚ୍ଚଂଡାଲସନ୍ନିଭଃ
ସେ ଅପାଗଳ ଭାବରେ, ଦିଗମ୍ବର ଭାବରେ ଏବଂ ଅନେକ ଚଦର ମୁଡି ରହିଥିଲେ; କେବେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଚ୍ଛୂଦ୍ର ସମୋ ଯୋଗୀ ତାପସଃ କ୍ଵଚିଦପ୍ଯୁତ । ଗର୍ଜତ୍ଯୁତ୍ପତତେ ଚୈଵ ନୃତ୍ଯତି ସ୍ତୌତି ଗାଯତି
କେବେ ଶୂଦ୍ର ଭଳି, କେବେ ଯୋଗୀ ତାପସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଉଡିଥିଲେ, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ ଓ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ରୋଦିତି ଶୃଣୁତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପତତ୍ଯୁତ୍ତିଷ୍ଠତି କ୍ଵଚିତ୍ । ଶିଵଜ୍ଞାନୈକସଂପନ୍ନଃ ପରମାନଂଦନିର୍ଭରଃ
ସେ କେବେ କେବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶୁଣୁଥିଲେ, କେବେ ପଡିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଉଠିଯାଉଥିଲେ; ଶିବ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଭୋଜ୍ଯଵେଲାଯାଂ ଗୌତମସ୍ଯାଂତିକଂ ଯଯୌ । ବୁଭୁଜେ ଗୁରୁଣା ସାକଂ କ୍ଵଚିଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଖାଇବା ବେଳେ ଆସି, ସେ ଗୌତମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଖାଇଲେ, କେବେ କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ।
କ୍ଵଚିଲ୍ଲେହତି ତତ୍ପାତ୍ରଂ ତୂଷ୍ଣୀମେଵାଭ୍ଯଗାତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ହସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈଵ ଗୁରୋଃ ସ୍ଵଯମେଵାଭୁନକ୍କ୍ଵଚିତ୍
କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାତ୍ର ଚାଟିଥିଲେ, କେବେ ଚୁପଚାପ ଆସିଥିଲେ; କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ହାତ ଧରି ନିଜେ ଖାଇଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଗୃହାଂତରେ ମୂତ୍ରଂ କ୍ଵଚିତ୍କର୍ଦମଲେପନମ୍ । ସର୍ଵଦା ତଂ ଗୁରୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରମାଲଂବ୍ଯ ମଂଦିରମ୍
କେବେ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ପିଶାବ କରୁଥିଲେ, କେବେ କାଦୁ ଲେପନ କରୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ସମ୍ପ୍ରତି ସେକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସ୍ଵୀଯପୀଠେ ତମୁପଵେଶ୍ଯାଭ୍ଯଭୋଜଯତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ତଦସ୍ଯ ପାତ୍ରେଣ ବୁଭୁଜେ ଗୌତମୋ ମୁନିଃ
ସେକୁ ନିଜ ପୀଠରେ ବସାଇ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ; ଗୌତମ ମୁନି ନିଜେ ତାଙ୍କ ପାତ୍ରରୁ ଖାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ କଦାଚିଦଥ ସୁଂଦରୀ । ଅହଲ୍ଯା ଶିଷ୍ଯମାହୂଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସା ଶୁଭା
ତାଙ୍କ ମନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଏକ ଦିନ ସୁନ୍ଦରୀ ଅହଳ୍ୟା ଶିଷ୍ୟକୁ ଡାକି 'ଖାଅ' ଭାବେ କହିଲେ; ସେ ଶୁଭା ନାରୀ—
ସୌଵର୍ଣେ ଭାଜନେ ଚାନ୍ନଂ ନିଧାଯ ଚଷକାଂତରେ । ପାନାଦିକମଥୋ ଦତ୍ଵା ଏକସ୍ମିନ୍ପାଵକଂ ପୁନଃ
ସୁନା ଭାଜନରେ ଭାତ ରଖି, ଅଲଗା କପରେ ପାନ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ।
ନିଧାଯାଂଗାରନିଚଯଂ କଂଟକାନାଂ ଚଯଂ ପରେ । ନିଧାଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତି ସ ଚାପି ବୁଭୁଜେ ମୁନିଃ
ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଟା ରଖି, 'ଖାଅ, ଖାଅ' କହି, ସେ ମୁନି ତାହା ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ।
ଯଥା ପପୌ ହି ପାନୀଯଂ ତଥା ଵହ୍ନିମପି ଦ୍ଵିଜଃ । କଂଟକାନପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଥାପୂର୍ଵମତିଷ୍ଠତ
ଯେପରି ଜଳ ପିଇଲେ, ସେପରି ଦ୍ୱିଜ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପିଇଲେ; କଣ୍ଟା ଖାଇ ମୁନି ପୂର୍ବ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।
ପୁରା ହି ମୁନିକନ୍ଯାଭିରାହୂତୋ ଭୋଜନାଯ ଚ । ଦିନେଦିନେ ତତ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଲୋଷ୍ଠମଂବୁ ଚ ଗୋମଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମୁନିର କନ୍ୟାମାନେ ଖାଇବାକୁ ଡାକି, ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ମାଟି ଗାଠ, ଜଳ ଓ ଗୋମୟ ଦେଇଥିଲେ।
କର୍ଦମଂ କାଷ୍ଠଦଂଡଂ ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରୀତ୍ଯାଥ ହର୍ଷିତଃ । ଏତାଦୃଶୋ ମୁନିରସୌ ଚଂଡାଲସଦୃଶାକୃତିଃ
ସେ କାଦୁ ଓ କାଠ ଦଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇ, ଖୁସି ହେଉଥିଲେ; ଏଭଳି ମୁନି, ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୁଜୀର୍ଣୋପାନହୌ ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତଥା କରେ । ଅଂତ୍ଯଜୋଚିତଭାଷାଭିର୍ଵୃଷପର୍ଵାଣମଭ୍ଯଗାତ୍
ଭଲ ଫୁଟା ଚପଲ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଭାଷାରେ କହି, ବୃଷପର୍ବ ଉତ୍ସବକୁ ଯାଇଲେ।
ଵୃଷପର୍ଵେଶଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଦିଗ୍ଵାସାଃ ସମତିଷ୍ଠତ । ଵୃଷପର୍ଵା ତମଜ୍ଞାତ୍ଵା ପୀଡଯିତ୍ଵା ଶିରୋଽଚ୍ଛିନତ୍
ଦୁଇ ବୃଷପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଦିଗମ୍ବର ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ବୃଷପର୍ବ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ହତେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ଅତୀଵ କଲୁଷମଭଵତ୍ତତ୍ରସ୍ଥା ମୁନଯସ୍ତଥା
ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳ ଅଚଳ, ବହୁତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଇଗଲା; ସେଠାରେ ଥିବା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହେଇଗଲେ।
ଗୌତମସ୍ଯ ମହାଶୋକଃ ସଂଜାତଃ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ନିର୍ଯଯୌ ଚକ୍ଷୁଷୋର୍ଵାରି ଶୋକଂ ସଂଦର୍ଶଯନ୍ନିଵ
ଗୌତମଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିଲା, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଦେଖାଇବା ପରି।
ଗୌତମଃ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ସଂନିଧୌ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । କିମନେନ କୃତଂ ପାପଂ ଯେନ ଚ୍ଛିନ୍ନମିଦଂ ଶିରଃ
ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗୌତମ କହିଲେ, 'ଏହି ମଣିଷ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଇଛି?'
ମମ ପ୍ରାଣାଧିକସ୍ଯେହ ସର୍ଵଦା ଶିଵଯୋଗିନଃ । ମମାପି ମରଣଂ ସତ୍ଯଂ ଶିଷ୍ଯରୂପୀ ଯତୋ ଗୁରୁଃ
ଏଠାରେ, ଶିବଯୋଗୀ ତିନି ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ପରି ହେବାରୁ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।
ଶୈଵାନାଂ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାଂ ସର୍ଵଦା ଶିଵଵର୍ତିନାମ୍ । ମରଣଂ ଯତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ନୋ ମରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶିବପରାୟଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଶୁକ୍ର ଉଵାଚ- ଏନଂ ସଂଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ମମ ଗୋତ୍ରଂ ଶିଵପ୍ରିଯମ୍ । କିମସୌ ମ୍ରିଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପଶ୍ଯ ମେ ତପସୋ ବଲମ୍
ଶୁକ୍ର କହିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରିବି; ସେ ମୋ ଗୋତ୍ରର, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କାହିଁକି ମରିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'
ଇତି ଵାଦିନି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରେ ଗୌତମୋଽପି ମମାର ହ । ତସ୍ମିନ୍ମୃତେଽଥ ଶୁକ୍ରୋଽପି ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ଯୋଗତଃ
ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଖ୍ୟ କହିବା ସମୟରେ, ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ତସ୍ଯାପି ହତମାଜ୍ଞାଯ ପ୍ରହ୍ଲାଦା ଦ୍ଦାନଵେଶ୍ଵରାଃ । ସର୍ଵେ ମୃତାଃ କ୍ଷଣେନୈଵ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ଦୈତ୍ୟରାଜମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ହେଲା।
ମୃତମାସୀଦଥ ବଲଂ ତସ୍ଯ ବାଣସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅହଲ୍ଯା ଶୋକସଂତପ୍ତା ରୁରୋଦୋଚ୍ଚୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବାଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୁନ୍ୟ ହେଇଗଲା; ଅହଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଦୀନ, ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।