ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାକାଶମାକାଶେ ନିର୍ମଲାନଲମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ଚ ମହେଶାନଂ ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଦୀପ୍ତିମଯଂ ଶୁଭମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଆକାଶ ଅଛି, ଆକାଶରେ ନିର୍ମଳ ଅଗ୍ନି; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମୟ ଶୁଭ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଜ୍ଞାନସଂଯୁତଂ ଭୂତଂ ଶମଲଂ ସର୍ଵସଂଗତମ୍ । ତଦ୍ଦେହମାକାଶଦୀପେ ପ୍ରଦହେଜ୍ଜ୍ଞାନଵହ୍ନିନା
ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧା, ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରେ ଏହି ଦେହକୁ ଆକାଶର ଦୀପରେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇବା ଉଚିତ।
ଆକାଶସ୍ଯାଵୃତଂ ଚାହଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵାଽଽକାଶମଥୋ ଦହେତ୍ । ଦଗ୍ଧ୍ଵାକାଶମଯୋ ଵାଯୁମଗ୍ନିଭୂତଂ ତଦା ଦହେତ୍
ଆକାଶରେ ଯାହା ଢାକାଯାଇଛି ତାହାକୁ ଜଳାଇ, ପରେ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇବା; ଆକାଶ ଜଳାଇବା ପରେ, ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଗଠିତ ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇବା।
ଅବ୍ଭୂତଂ ଚ ତତୋ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ପୃଥିଵୀଭୂତମେଵ ଚ । ତଦାଶ୍ରିତାନ୍ଗୁଣାନ୍ଦଗ୍ଧ୍ଵା ତତୋ ଦେହଂ ପ୍ରଦାହଯେତ୍
ତାପରେ ଜଳ ଭୂତକୁ ଜଳାଇ, ପୃଥିବୀ ଭୂତକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣକୁ ଜଳାଇ, ପରେ ଦେହକୁ ଜଳାଇବା।
ଏଵଂ ଦହିତ୍ଵା ଭୂତାନି ଦେହୀ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଵହ୍ନିନା । ଶିଖାମଧ୍ଯସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁମାନଂଦରସନିର୍ଭରମ୍
ଏଭଳି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ, ଦେହୀ ଶିଖା ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ନିଷ୍ପନ୍ନଚଂଦ୍ରକିରଣସଂକାଶକିରଣଂ ଶିଵମ୍ । ଶିଵାଂଗୋତ୍ପନ୍ନକିରଣୈରମୃତଦ୍ରଵସଂଯୁତୈଃ
ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତି ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କିରଣ ଅମୃତ ରସରେ ମିଶିଛି।
ସୁଶୀତଲା ତତୋ ଜ୍ଵାଲା ପ୍ରଶାଂତା ଚନ୍ଦ୍ରରଶ୍ମିଵତ୍ । ପ୍ରସାରିତସୁଧାରୁଗ୍ଭିଃ ସାଂଦ୍ରୀଭୂତଶ୍ଚ ସଂପ୍ଲଵଃ
ତାପରେ ଶିଖା ଅତି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଅମୃତ ଧାରା ଚାଲି ଏହା ଘନ ଝରଣା ହୋଇଯାଏ।
କ୍ରମେଣ ପ୍ଲାଵିତଂ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ସଂଚିଂତଯେତ୍ପରମ୍
କ୍ରମେ ଏହି ଝରଣା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ଉଚ୍ଚତମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଥଂ କୃତ୍ଵା ଭୂତଶୁଦ୍ଧିଂ କ୍ରିଯାର୍ହୋ ମର୍ତ୍ଯଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଜାଯତେ ଏଵ ଶୁଦ୍ଧଃ । ପୂଜାଂ କର୍ତୁଂ ଜାପ୍ଯକର୍ମ୍ମାପି ପଶ୍ଚାଦ୍ଦେଵଧ୍ଯାନେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ହାନିଃ
ଏଭଳି ଭୂତଶୁଦ୍ଧି କରି, ମର୍ତ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ ହୋଇ କ୍ରିୟାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ପୂଜା କିମ୍ବା ଜପ କରି, ଦେବତା ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚଂଦ୍ରଦୀପ୍ତିପ୍ରକାଶଂ ଧ୍ଯାନେନାରୋପ୍ଯାଶୁ ଲିଂଗେ ଶିଵସ୍ଯ । ସଦାଶିଵଂ ଦୀପମଧ୍ଯେ ଵିଚିଂତ୍ଯ ପଂଚାକ୍ଷରେଣାର୍ଚନମଵ୍ଯଯଂ ତୁ
ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୀପ୍ତିକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରେ ତୁରନ୍ତ ଏହାକୁ ନିବେଶ କରିବା; ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଦୀପ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଅବିନାଶୀ ପୂଜା କରିବା।
ଆଵାହନାଦୀନୁପଚାରାଂସ୍ତଥାପି କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଛଂକରସ୍ଯ । ଉଦୁଂବରଂ ରାଜତଂ ସ୍ଵର୍ଣପୀଠଂ ଵସ୍ତ୍ରାଦିଛନ୍ନଂ ସର୍ଵମେଵେହ ପୀଠମ୍
ଆବାହନ ଆଦି ଉପଚାର କରି, ପୂର୍ବର ପରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଉଦୁମ୍ବର କାଠ, ରୂପା କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣର ପୀଠ ଉପରେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଢାକି ଏଠାରେ ପୀଠ ରଖିବା।
ଅଂତେ କୃତ୍ଵା ବୁଦ୍ବୁଦାନାଂ ଚ ଵୃଷ୍ଟିଂ ପୀଠେ ପୀଠେ ନାଗମେକଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ପୀଠେ ଚୋର୍ଧ୍ଵକେ ନାଗଯୁଗ୍ମଂ ଦେଵାଭ୍ଯାଶେ ଦକ୍ଷିଣେ ଵାମତଶ୍ଚ
ଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ବୁଦର ବୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଠର ସାମ୍ନାରେ ଏକ ନାଗ ରଖିବା; ଉପର ପୀଠରେ ଦୁଇ ନାଗ, ଦେବତା ନିକଟରେ ଡାହାଣି ଓ ବାମରେ ରଖିବା।
ଜପାପୁଷ୍ପଂ ନାଗମଧ୍ଯେ ନିଧାଯ ମଧ୍ଯେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରାତିଗୁଣ୍ଯେ । ସୁଶ୍ଵେତେନ ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହେଶଂ ଲିଂଗାକାରଂ ପୀଠଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରପୂଜ୍ଯମ୍
ନାଗମଧ୍ୟରେ ଜପାଫୁଲ ରଖି, ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣ ମାପରେ ରଖିବା; ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମହେଶଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ପୀଠ ସହିତ ପୂଜା କରିବା।
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ବାଣମୁଖ୍ଯା ଦିତୀଶା ଦତ୍ତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ପଂଚଗଂଧାଷ୍ଟଗଂଧମ୍ । ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈଃ ଶ୍ରୀ ତିଲୈରକ୍ଷତୈଶ୍ଚ ତିଲୋନ୍ମିଶ୍ରୈଃ କେଵଲୈଶ୍ଚ ପ୍ରପୂଜ୍ଯ
ଏଭଳି କରି, ବାଣମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଦିତିଶ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ଓ ଅଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ ଦେଇ, ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଶ୍ରୀ ତିଳ, ତିଳ ମିଶିତ ଅକ୍ଷତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅକ୍ଷତରେ ପୂଜା କଲେ।
ଧୂପଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଦୀପଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚୋକ୍ତମେଵୋପହାରମ୍ । ପୂଜାଶେଷଂ ତେ ସମାପ୍ଯାଥ ସର୍ଵେ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଂ ତତ୍ରତତ୍ରାପି ଚକ୍ରୁଃ
ବିଧିମତ ଭାବରେ ଧୂପ ଦେଇ, ପରେ ଦୀପ ଦେଇ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପହାର ଦେଇ, ପୂଜା ଶେଷ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଅଥାସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଗୌତମସ୍ଯପ୍ରାପ୍ତଃ ଶିଷ୍ଯଃ ଶଂକରାତ୍ମେତି ନାମ୍ନା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ଯାହାର ନାମ ଶଙ୍କରାତ୍ମା, ଆସିଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵେଶୋ ଦିଗ୍ଵାସା ଅନେକାଵୃତିମାଶ୍ରିତଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାତିପ୍ରଵରଃ କ୍ଵଚିଚ୍ଚଂଡାଲସନ୍ନିଭଃ
ସେ ଅପାଗଳ ଭାବରେ, ଦିଗମ୍ବର ଭାବରେ ଏବଂ ଅନେକ ଚଦର ମୁଡି ରହିଥିଲେ; କେବେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଚ୍ଛୂଦ୍ର ସମୋ ଯୋଗୀ ତାପସଃ କ୍ଵଚିଦପ୍ଯୁତ । ଗର୍ଜତ୍ଯୁତ୍ପତତେ ଚୈଵ ନୃତ୍ଯତି ସ୍ତୌତି ଗାଯତି
କେବେ ଶୂଦ୍ର ଭଳି, କେବେ ଯୋଗୀ ତାପସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଉଡିଥିଲେ, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ ଓ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ରୋଦିତି ଶୃଣୁତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପତତ୍ଯୁତ୍ତିଷ୍ଠତି କ୍ଵଚିତ୍ । ଶିଵଜ୍ଞାନୈକସଂପନ୍ନଃ ପରମାନଂଦନିର୍ଭରଃ
ସେ କେବେ କେବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶୁଣୁଥିଲେ, କେବେ ପଡିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଉଠିଯାଉଥିଲେ; ଶିବ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଭୋଜ୍ଯଵେଲାଯାଂ ଗୌତମସ୍ଯାଂତିକଂ ଯଯୌ । ବୁଭୁଜେ ଗୁରୁଣା ସାକଂ କ୍ଵଚିଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଖାଇବା ବେଳେ ଆସି, ସେ ଗୌତମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଖାଇଲେ, କେବେ କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ।
କ୍ଵଚିଲ୍ଲେହତି ତତ୍ପାତ୍ରଂ ତୂଷ୍ଣୀମେଵାଭ୍ଯଗାତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ହସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈଵ ଗୁରୋଃ ସ୍ଵଯମେଵାଭୁନକ୍କ୍ଵଚିତ୍
କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାତ୍ର ଚାଟିଥିଲେ, କେବେ ଚୁପଚାପ ଆସିଥିଲେ; କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ହାତ ଧରି ନିଜେ ଖାଇଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଗୃହାଂତରେ ମୂତ୍ରଂ କ୍ଵଚିତ୍କର୍ଦମଲେପନମ୍ । ସର୍ଵଦା ତଂ ଗୁରୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରମାଲଂବ୍ଯ ମଂଦିରମ୍
କେବେ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ପିଶାବ କରୁଥିଲେ, କେବେ କାଦୁ ଲେପନ କରୁଥିଲେ; ଗୁରୁ ସମ୍ପ୍ରତି ସେକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସ୍ଵୀଯପୀଠେ ତମୁପଵେଶ୍ଯାଭ୍ଯଭୋଜଯତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ତଦସ୍ଯ ପାତ୍ରେଣ ବୁଭୁଜେ ଗୌତମୋ ମୁନିଃ
ସେକୁ ନିଜ ପୀଠରେ ବସାଇ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ; ଗୌତମ ମୁନି ନିଜେ ତାଙ୍କ ପାତ୍ରରୁ ଖାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ କଦାଚିଦଥ ସୁଂଦରୀ । ଅହଲ୍ଯା ଶିଷ୍ଯମାହୂଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସା ଶୁଭା
ତାଙ୍କ ମନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଏକ ଦିନ ସୁନ୍ଦରୀ ଅହଳ୍ୟା ଶିଷ୍ୟକୁ ଡାକି 'ଖାଅ' ଭାବେ କହିଲେ; ସେ ଶୁଭା ନାରୀ—
ସୌଵର୍ଣେ ଭାଜନେ ଚାନ୍ନଂ ନିଧାଯ ଚଷକାଂତରେ । ପାନାଦିକମଥୋ ଦତ୍ଵା ଏକସ୍ମିନ୍ପାଵକଂ ପୁନଃ
ସୁନା ଭାଜନରେ ଭାତ ରଖି, ଅଲଗା କପରେ ପାନ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ।
ନିଧାଯାଂଗାରନିଚଯଂ କଂଟକାନାଂ ଚଯଂ ପରେ । ନିଧାଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵେତି ସ ଚାପି ବୁଭୁଜେ ମୁନିଃ
ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଟା ରଖି, 'ଖାଅ, ଖାଅ' କହି, ସେ ମୁନି ତାହା ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ।
ଯଥା ପପୌ ହି ପାନୀଯଂ ତଥା ଵହ୍ନିମପି ଦ୍ଵିଜଃ । କଂଟକାନପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଥାପୂର୍ଵମତିଷ୍ଠତ
ଯେପରି ଜଳ ପିଇଲେ, ସେପରି ଦ୍ୱିଜ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପିଇଲେ; କଣ୍ଟା ଖାଇ ମୁନି ପୂର୍ବ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।
ପୁରା ହି ମୁନିକନ୍ଯାଭିରାହୂତୋ ଭୋଜନାଯ ଚ । ଦିନେଦିନେ ତତ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଲୋଷ୍ଠମଂବୁ ଚ ଗୋମଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମୁନିର କନ୍ୟାମାନେ ଖାଇବାକୁ ଡାକି, ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ମାଟି ଗାଠ, ଜଳ ଓ ଗୋମୟ ଦେଇଥିଲେ।
କର୍ଦମଂ କାଷ୍ଠଦଂଡଂ ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରୀତ୍ଯାଥ ହର୍ଷିତଃ । ଏତାଦୃଶୋ ମୁନିରସୌ ଚଂଡାଲସଦୃଶାକୃତିଃ
ସେ କାଦୁ ଓ କାଠ ଦଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇ, ଖୁସି ହେଉଥିଲେ; ଏଭଳି ମୁନି, ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୁଜୀର୍ଣୋପାନହୌ ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତଥା କରେ । ଅଂତ୍ଯଜୋଚିତଭାଷାଭିର୍ଵୃଷପର୍ଵାଣମଭ୍ଯଗାତ୍
ଭଲ ଫୁଟା ଚପଲ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରି, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଭାଷାରେ କହି, ବୃଷପର୍ବ ଉତ୍ସବକୁ ଯାଇଲେ।