ଵ୍ରତପ୍ରତିଷ୍ଠାଦାନାଦି ଭସ୍ମପୂଜାଵିଧିପ୍ରଦ୍ରମ୍ । ପୁରାଣଂ ପାଦ୍ମମୁଦିତଂ ବ୍ରହ୍ମପଦ୍ମୋପନିର୍ଵୃତମ୍
‘ଏହା ବ୍ରତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଦାନ ଆଦି ଶିଖାଏ, ଭସ୍ମ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି କହେ, ଏହି ପଦ୍ମ ପୁରାଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।’
ମହେଶ୍ଵରେଣ କଥିତଂ ପ୍ରମଥାକୃତିଵର୍ଣନମ୍ । ଏତଦନ୍ଯତ୍ର କଥିତଂ ପୁରାଣେ ପାଦ୍ମ ଏଵ ତୁ
‘ଏହା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛି; ଅନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ମିଳେ।’
ଦିଲୀପେନପୁରାପୃଷ୍ଟୋଵସିଷ୍ଠଃପ୍ରୋକ୍ତଵାନିଦମ୍ । ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଵରା ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
‘ପୂର୍ବେ ଦିଳୀପ ପଚାରିଥିଲେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତୁମର ହେବ।’
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାଦ୍ଵିପ୍ରାଃ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତାଃ । କଥଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମଧୁନା କିଂ କୃତ୍ଵେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ମୁନିମ୍
ତାହା ପରେ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— ‘ଏବେ କିପରି ଶୁଣିବା ଉଚିତ? କ'ଣ କରିବା ଦରକାର?’
ସୋଽପି ସର୍ଵଂ ସମାଚଷ୍ଟ ଶୃଣୁ ଧର୍ମଂ ସନାତନମ୍ । ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚାର୍ଘାସନଂ ତତଃ
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ— ‘ସନାତନ ଧର୍ମ ଶୁଣ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ବସିବାକୁ ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ।’
ନିଷୀଦ ତତ୍ର ଚେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗଂଧପୁଷ୍ପୈଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଆତ୍ମଯୋଗଂ ଚ ତାଂବୂଲମଧିକଂ ଵା ସମର୍ପଯେତ୍
‘ଏଠାରେ ବସ’ ବୋଲି କହି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ତାମ୍ବୁଳ ବା ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରୂହି ପୁଣ୍ଯକଥାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୌରାଣିକୀମିତୀରଯେତ୍ । ନ ଖଟ୍ଵାସନମାରୁହ୍ଯ ନୋଚ୍ଚାସନମଥାପି ଵା
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣ୍ୟ କଥା କହ, ପୁରାଣର କଥା କହ’ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଖଟିଆ ବା ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୀଚାସନୋ ଵୈ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଶୃଣ୍ଵିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞ ଇମଂ ମଂତ୍ରମୁଦୀରଯେତ୍
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଆସନରେ ବସି ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ‘ଶୁଣ’ ବୋଲି କହି, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ନମୋ ହରିଂହରମଥୋ ଗଣେଶଂ ଭାରତୀମତଃ । ଇଷ୍ଟଦେଵଂ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ପୁରାଣଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ହରି, ହର, ଗଣେଶ ଓ ବାଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନିଜ ପ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁରାଣ ପାଠ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ଅର୍ଦ୍ଧଯାମଂ ପ୍ରତିଦିନଂ ଯଦି ଵାପୀଚ୍ଛଯା ଭଵେତ୍ । ଏଵଂ ପାଠସମାପ୍ତିଂ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯଦି ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଅର୍ଧ ଯାମ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ କରାଯାଏ, ତେବେ ପାଠ ସମାପ୍ତି ସୁନି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୋତୁଶ୍ଚ ତୂଷ୍ଣୀଂ ମନନଂ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଶ୍ରଵଣମେଵ ଵା । ଅନ୍ଯଥା ଭାରତୀ କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ ତତ୍କ୍ରୋଧାନ୍ମୂକତା ଭଵେତ୍
ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚୁପଚାପ ଚିନ୍ତନ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣିବା ଦରକାର; ନାହିଁଲେ ବାଣୀ ଦେବୀ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ମୌନତା ଆସେ।
ତସ୍ମାତ୍ପୁରାଣଶ୍ରୋତା ଚ ତାଂବୂଲାଦିସମର୍ପଣମ୍ । ଵକ୍ତୁଶ୍ଚ ଜୀଵିକାକାର୍ଯା ସ୍ଵସାମର୍ଥ୍ଯାନୁସାରତଃ
ସେହିପାଇଁ, ପୁରାଣ ଶ୍ରୋତା ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ। ପାଠକୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଜୀବିକା ଦେବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମେ ଦେଯଂ ସଚେଲୋଦ୍ଗମନୀଯକମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଂବରମଥୋ ଵାପି ଵସ୍ତ୍ରଦ୍ଵିତଯମର୍ପଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ଜମା ଓ ଉପର ଚାଦର କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ ତୁ ମହଚ୍ଚିତ୍ରଂ ରମ୍ଯମୂର୍ଜସ୍ଵଲଂ ମୃଦୁ । ସୁଵର୍ଣଂ ଵା ତଥା ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୋ ଭୂ ଗେହାଦିକଂ ତଥା
ଏହାସହିତ ଏକ ବଡ଼, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବିଧାଜନକ ଆସନ କିମ୍ବା ସୁନା, ଗାଈ, ଜମି, ଘର ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏତତ୍ସମସ୍ତଂ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରା ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିନା ପୁରା । ଶଂକରେଣ ମୁନୀନାଂ ହି ଭାଷିତଂ ଚ ଦିଵୌକସାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ଶିବ ଓ ମୁନିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଅଥ ତେ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାସନସ୍ଥିତମ୍ । ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ଚ ତାଂବୂଲଂ ଦତ୍ଵା ଶୁଶ୍ରୂଷଵଃ ସ୍ଥିତାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସିଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତାମ୍ବୁଳ ଦେଇ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଲେ।
ତେନାପି କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁରାଣଂ ସର୍ଵସଂପ୍ରଦମ୍ । ଉପାଂତାଧ୍ଯାଯପର୍ଯ୍ଯଂତଂ ଶ୍ରୁତଵଂତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସେ ମହାପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ପୁରାଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- କାମଗେନ ଵିମାନେନ ସର୍ଵସଂପତ୍ସମୃଦ୍ଧିନା । ସର୍ଵତଃ ସୁଖଯୁକ୍ତେନ ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଦିଳୀପ କହିଲେ: ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଓ ସୁଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଛି।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ନାଲଂ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ନିତୋପ୍ଯତିଶଯାଂତରୈଃ । କ୍ରୀଡମାନା ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଯେନ ତତ୍ପୁଣ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଏଉଁଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ କରି ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ସୁଧାଧଵଲିତଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵଵେଶ୍ମସମଂ ତତଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରୂପଵିଲାସାଢ୍ଯାଃ ସର୍ଵାଲଂକାରଭୂଷିତାଃ
ସେଠାକୁ ଅମୃତ ସଦୃଶ ଧଳା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଗୃହ ପରି ଅଛି; ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ନାନାସୁଗୀତକୁଶଲା ନାନାନୃତ୍ଯଵିଶାରଦାଃ । ଚତସ୍ରୋଽଷ୍ଟୌ ଷଡଥଵା ମର୍ଦ୍ଦଲଧ୍ଵନିକାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ବିଭିନ୍ନ ମଧୁର ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ନାନା ନୃତ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଚାରି, ଆଠ କିମ୍ବା ଛଅ ଜଣୀ ମହିଳା ମୃଦଙ୍ଗ ବଜାଉଛନ୍ତି।
ଵଶିନ୍ଯୌ ଦ୍ଵେ ଆଵଜିକ୍ଯୌ କୋଣିକାଧମନେ ଉଭେ । ଲାସିକ୍ଯସ୍ତୁ ଚତସ୍ରଃ ସ୍ଯୁଃ ସଂତୁଷ୍ଟୈକାଥ ଗାଯିକା
ଦୁଇଜଣୀ ନିୟନ୍ତ୍ରକା, ଦୁଇଜଣୀ ଆବଜିକ୍ୟ ବଜାଉଥିବା, ଦୁଇଜଣୀ କୋଣିକା ବଜାଉଥିବା; ଚାରିଜଣୀ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଗାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଏକଜଣୀ ଏବଂ ଏକଜଣୀ ଗାୟିକା ଅଛନ୍ତି।
ଏକା ଦ୍ଵେ ଵା ସୁଗୀତଜ୍ଞେଽମୁଖରେ ହି ପ୍ରକୀର୍ତିତେ । କୋଣଵାଦ୍ଯକୃତେ ଦ୍ଵେ ତୁ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତାଃ ଷଡଷ୍ଟ ଵା
ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇଜଣୀ ମଧୁର ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯାହାକୁ 'ଅମୁଖରୀ' କୁହାଯାଏ; କୋଣବାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇଜଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଛଅ କିମ୍ବା ଆଠଜଣୀ ଚୁପ୍ଚାପ ରହନ୍ତି।
ସର୍ଵା ରୂପଵିଲାସିନ୍ଯଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚାପତିତସ୍ତନାଃ । ରତିତଂତ୍ରାଧିକୁଶଲାସ୍ତତ ଏଵାଵିଶଂକିତାଃ
ସମସ୍ତେ ରୂପଶ୍ରୀ ଓ ଆକର୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅବନମ୍ର ସ୍ତନ, ପ୍ରେମ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ଭୟ ଭିନ୍ନ।
ସୁସୂକ୍ଷ୍ମା ଵସ୍ତ୍ରଵେଷାଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚଂଚଲଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଏତାଦୃଶୀଭିର୍ଯୋଷାଭିର୍ଯେନ ନୃତ୍ଯଂ ହି କାରିତମ୍
ସେମାନଙ୍କର ପୋଷାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଷ୍ଟି ବିଦ୍ୟୁତ ସଦୃଶ ଚଞ୍ଚଳ; ଏପରି ଯୌବନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନୃତ୍ୟ କରାଯାଏ।
ଏକସ୍ମିନ୍ଦିଵସେ ରାଜନ୍ଵତ୍ସରାନ୍ସଵିମାନଗଃ । ଶତସ୍ତ୍ରୀଵୀକ୍ଷିତମୁଖୋ ଯୁଵା ବହୁଭିରର୍ଚିତଃ
ରାଜନ୍, ଏକ ଦିନରେ ବିମାନ ସହିତ ଏକ ଯୁବକ, ଶତାଧିକ ମହିଳାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ବହୁ ମାନ୍ୟତା ମିଳି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଆନଂଦପୋଷସଂପୂର୍ଣଃ କ୍ରୋଧେର୍ଷ୍ଯାଦିଵିଵର୍ଜିତଃ । ପଂଚଗଂଧଵିଲିପ୍ତାଂଗଃ ସଚଂଦ୍ରା ହିଦଲାନନଃ
ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଓ ପୋଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ଦେହ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧରେ ମଲିଛି, ମୁହଁ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ରୂପ ଶୋଭା ଅଛି।
ସୂର୍ଯୋପମସ୍ତୁ ଯୋଷାଶ୍ଚ ସର୍ଵାସ୍ତା ଦଶନାନ୍ଵିତାଃ । ସଦ୍ଯୋଵିକସିତାମୋଦି ପାରିଜାତକୃତସ୍ରଜଃ
ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଥିବା, ଏବଂ ତାଜା ଖିଲିଥିବା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପାରିଜାତ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵା ଵିକସିତାରୋହି ରକ୍ତସଂଧିକୃତସ୍ରଜଃ । ଧମ୍ମିଲ୍ଲେ ଵକ୍ଷସି ତଥା ବିଭ୍ରତ୍ଯଃ ସୁସ୍ମିତାଧରାଃ
ସମସ୍ତେ ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ ଓ ଲାଲ ଗଠି ଥିବା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଚୁଲି ଚିତ୍ରଶାଳୀ ଭାବେ ଗଠିତ, ମାଳା ଛାତି ଉପରେ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଓ ମୁହଁରେ ମଧୁର ହସ ରହିଛି।
ଚରତ୍ଯେତାଦୃଶୀଭିସ୍ତୁ ନୃତ୍ଯଗୀତାନୁମୋଦିତଃ । ଏଵଂ ଵିମାନଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଉଷିତ୍ଵା କାଲମକ୍ଷଯମ୍
ସେ ଏପରି ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତର ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଚଳିଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ମହଲରେ ବସି, ଅନନ୍ତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।