କିମର୍ଥମାଗତା ଯୂଯଂ ଶୀଘ୍ରଂ ବ୍ରୂତ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଦ୍ଵିଜା ଊଚୁଃ - ଵଯମିଚ୍ଛାମହେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵସଂପତ୍ସମନ୍ଵିତେ
ତୁମେମାନେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ – ଆମେ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଥିବା ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଵିମାନେ କାମଗେ ରୋଢୁଂ ତତ୍ସଂପାଦଯ ନୋ ଗୁରୋ । ତତ୍ତେଷାଂ ଚିଂତିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏମିତି ଏକ ରଥରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବସିବା ସୁଯୋଗ ଆମକୁ ଦିଅ, ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଆମ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଆବଦ୍ଧି ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—
ପୁରାଣଂ ସର୍ଵଦା ଵିପ୍ରାଃ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷସ୍ତତ୍ରୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୁରାଣ ସଦା ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ପାପକୁ ନଶ୍ୟ କରେ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ସୁନଯଃ ପୁରାଣକୁଶଲଂ ମୁନିମ୍ । ଜଗ୍ମୁରଂଗିରସଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ସେ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ସର୍ଵାଗମପୁରାଣଜ୍ଞଂ ସଦା ସତ୍କର୍ମ୍ମଚାରିଣମ୍ । ଇଦମୂଚୁର୍ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଵଯଂ ସଫଲଜୀଵିନଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଗମ ଓ ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ସଦା ନିଷ୍ଠାରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ— ‘ଆମର ଜୀବନ ସଫଳ ହୋଇଛି।’
କୃତକୃତ୍ଯା ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଽସି ଯନ୍ମୁନେ । ଅଂଗିରା ଉଵାଚ- ଯତ୍କାର୍ଯମାଗତା ଯୂଯଂ ତତ୍କାର୍ଯଂ କରଵାଣ୍ଯହମ୍
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖି ଜୀବନ ସଫଳ କରିଛୁ।’ ଅଙ୍ଗିରା କହିଲେ— ‘ତୁମେ ଯେ କାମରେ ଆସିଛ, ସେ କାମ ମୁଁ କରିଦେବି।’
ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୋତୁକାମାସ୍ତୁ ଯୂଯମତ୍ର ସମାଗତାଃ । କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ଵିଧାନଂ ଵଃ ସମସ୍ତାଘଵିନାଶନମ୍
‘ତୁମେମାନେ ଏଠାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛ, ମୁଁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୟ କରୁଥିବା ପଦ୍ଧତି କହିଦେବି।’
ସର୍ଵଜ୍ଞାନପ୍ରଦଂ ଦେଵଂ ତତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନସଂଭଵମ୍ । ଶିଵଭକ୍ତିପ୍ରଦଂ ହୃଦ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
‘ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶିବଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ।’
ଵିଚିତ୍ରସ୍ଵଗତିପ୍ରାପ୍ତି ଜ୍ଞାନଦଂ ରମଣୀପ୍ରଦମ୍ । ନାନାଵିଧଶୁଭଜ୍ଞାନଂ ରତିତଂତ୍ରପ୍ରକାଶକମ୍
‘ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଉଛି, ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ରତି ତନ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳନ କରେ।’
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଧିଦର୍ଶନଦୀପକମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଭକ୍ତିକଥନଂ ଭକ୍ତିସାହସକୀର୍ତନମ୍
‘ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଧାନ, ନୀତି ଦେଖାଇବା ଦୀପ, ବିଚିତ୍ର ଭକ୍ତି କଥା, ଭକ୍ତଙ୍କର ସାହସ ଗାଥା କହେ।’
ଵ୍ରତପ୍ରତିଷ୍ଠାଦାନାଦି ଭସ୍ମପୂଜାଵିଧିପ୍ରଦ୍ରମ୍ । ପୁରାଣଂ ପାଦ୍ମମୁଦିତଂ ବ୍ରହ୍ମପଦ୍ମୋପନିର୍ଵୃତମ୍
‘ଏହା ବ୍ରତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଦାନ ଆଦି ଶିଖାଏ, ଭସ୍ମ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି କହେ, ଏହି ପଦ୍ମ ପୁରାଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।’
ମହେଶ୍ଵରେଣ କଥିତଂ ପ୍ରମଥାକୃତିଵର୍ଣନମ୍ । ଏତଦନ୍ଯତ୍ର କଥିତଂ ପୁରାଣେ ପାଦ୍ମ ଏଵ ତୁ
‘ଏହା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛି; ଅନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ମିଳେ।’
ଦିଲୀପେନପୁରାପୃଷ୍ଟୋଵସିଷ୍ଠଃପ୍ରୋକ୍ତଵାନିଦମ୍ । ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଵରା ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
‘ପୂର୍ବେ ଦିଳୀପ ପଚାରିଥିଲେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତୁମର ହେବ।’
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାଦ୍ଵିପ୍ରାଃ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତାଃ । କଥଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମଧୁନା କିଂ କୃତ୍ଵେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ମୁନିମ୍
ତାହା ପରେ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— ‘ଏବେ କିପରି ଶୁଣିବା ଉଚିତ? କ'ଣ କରିବା ଦରକାର?’
ସୋଽପି ସର୍ଵଂ ସମାଚଷ୍ଟ ଶୃଣୁ ଧର୍ମଂ ସନାତନମ୍ । ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚାର୍ଘାସନଂ ତତଃ
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ— ‘ସନାତନ ଧର୍ମ ଶୁଣ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ବସିବାକୁ ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ।’
ନିଷୀଦ ତତ୍ର ଚେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗଂଧପୁଷ୍ପୈଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଆତ୍ମଯୋଗଂ ଚ ତାଂବୂଲମଧିକଂ ଵା ସମର୍ପଯେତ୍
‘ଏଠାରେ ବସ’ ବୋଲି କହି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ତାମ୍ବୁଳ ବା ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରୂହି ପୁଣ୍ଯକଥାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୌରାଣିକୀମିତୀରଯେତ୍ । ନ ଖଟ୍ଵାସନମାରୁହ୍ଯ ନୋଚ୍ଚାସନମଥାପି ଵା
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣ୍ୟ କଥା କହ, ପୁରାଣର କଥା କହ’ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଖଟିଆ ବା ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୀଚାସନୋ ଵୈ ଶୃଣୁଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଶୃଣ୍ଵିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞ ଇମଂ ମଂତ୍ରମୁଦୀରଯେତ୍
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଆସନରେ ବସି ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ‘ଶୁଣ’ ବୋଲି କହି, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ନମୋ ହରିଂହରମଥୋ ଗଣେଶଂ ଭାରତୀମତଃ । ଇଷ୍ଟଦେଵଂ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ପୁରାଣଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ହରି, ହର, ଗଣେଶ ଓ ବାଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନିଜ ପ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁରାଣ ପାଠ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ଅର୍ଦ୍ଧଯାମଂ ପ୍ରତିଦିନଂ ଯଦି ଵାପୀଚ୍ଛଯା ଭଵେତ୍ । ଏଵଂ ପାଠସମାପ୍ତିଂ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯଦି ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଅର୍ଧ ଯାମ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ କରାଯାଏ, ତେବେ ପାଠ ସମାପ୍ତି ସୁନି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୋତୁଶ୍ଚ ତୂଷ୍ଣୀଂ ମନନଂ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଶ୍ରଵଣମେଵ ଵା । ଅନ୍ଯଥା ଭାରତୀ କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ ତତ୍କ୍ରୋଧାନ୍ମୂକତା ଭଵେତ୍
ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚୁପଚାପ ଚିନ୍ତନ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣିବା ଦରକାର; ନାହିଁଲେ ବାଣୀ ଦେବୀ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ମୌନତା ଆସେ।
ତସ୍ମାତ୍ପୁରାଣଶ୍ରୋତା ଚ ତାଂବୂଲାଦିସମର୍ପଣମ୍ । ଵକ୍ତୁଶ୍ଚ ଜୀଵିକାକାର୍ଯା ସ୍ଵସାମର୍ଥ୍ଯାନୁସାରତଃ
ସେହିପାଇଁ, ପୁରାଣ ଶ୍ରୋତା ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ। ପାଠକୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଜୀବିକା ଦେବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମେ ଦେଯଂ ସଚେଲୋଦ୍ଗମନୀଯକମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଂବରମଥୋ ଵାପି ଵସ୍ତ୍ରଦ୍ଵିତଯମର୍ପଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ଜମା ଓ ଉପର ଚାଦର କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ ତୁ ମହଚ୍ଚିତ୍ରଂ ରମ୍ଯମୂର୍ଜସ୍ଵଲଂ ମୃଦୁ । ସୁଵର୍ଣଂ ଵା ତଥା ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୋ ଭୂ ଗେହାଦିକଂ ତଥା
ଏହାସହିତ ଏକ ବଡ଼, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବିଧାଜନକ ଆସନ କିମ୍ବା ସୁନା, ଗାଈ, ଜମି, ଘର ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏତତ୍ସମସ୍ତଂ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରା ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତିନା ପୁରା । ଶଂକରେଣ ମୁନୀନାଂ ହି ଭାଷିତଂ ଚ ଦିଵୌକସାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ଶିବ ଓ ମୁନିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଅଥ ତେ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାସନସ୍ଥିତମ୍ । ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ଚ ତାଂବୂଲଂ ଦତ୍ଵା ଶୁଶ୍ରୂଷଵଃ ସ୍ଥିତାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସିଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତାମ୍ବୁଳ ଦେଇ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଲେ।
ତେନାପି କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁରାଣଂ ସର୍ଵସଂପ୍ରଦମ୍ । ଉପାଂତାଧ୍ଯାଯପର୍ଯ୍ଯଂତଂ ଶ୍ରୁତଵଂତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସେ ମହାପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ପୁରାଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- କାମଗେନ ଵିମାନେନ ସର୍ଵସଂପତ୍ସମୃଦ୍ଧିନା । ସର୍ଵତଃ ସୁଖଯୁକ୍ତେନ ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଦିଳୀପ କହିଲେ: ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଓ ସୁଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଛି।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ନାଲଂ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ନିତୋପ୍ଯତିଶଯାଂତରୈଃ । କ୍ରୀଡମାନା ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଯେନ ତତ୍ପୁଣ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଏଉଁଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ କରି ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ସୁଧାଧଵଲିତଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵଵେଶ୍ମସମଂ ତତଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରୂପଵିଲାସାଢ୍ଯାଃ ସର୍ଵାଲଂକାରଭୂଷିତାଃ
ସେଠାକୁ ଅମୃତ ସଦୃଶ ଧଳା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଗୃହ ପରି ଅଛି; ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି।