ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତଦପ୍ଯହଂ ବ୍ରଵୀମି ତ୍ଵାଂ ଗଙ୍ଗାଭକ୍ତୋ ଯତୋ ଭଵାନ୍ । ତୌ ପାଦୌ ସଫଲୌ ନୄଣାଂ ଜାହ୍ନଵୀତଟଗାମିନୌ
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ— ତୁମେ ଗଙ୍ଗାରେ ଭକ୍ତି ରଖିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ପୁନିଥରେ କହୁଛି; ଯେଉଁମାନେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ନିଜେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ।
ଗଙ୍ଗାକଲ୍ଲୋଲନିନଦଶ୍ରାଵିଣୌ ଶ୍ରଵଣୌ ଚ ତୌ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଚ ଜାନାତି ସ୍ଵାଦୁଭେଦଂ ତଦଂଭସଃ
ଯେ କାନ ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣେ, ଯେ ଜିହ୍ବା ତାଙ୍କର ଜଳର ମଧୁର ସ୍ୱାଦ ଜାଣେ—ସେଗୁଡ଼ିକି ଏହି ଜନ୍ମରେ ଧନ୍ୟ।
ତେ ନେତ୍ରେ ଜାହ୍ନଵୀ ଚାରୁତରଂଗଦର୍ଶନେ ଚ ତେ । ତଲ୍ଲଲାଟମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗଙ୍ଗାମୃତ୍ପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରି ଯତ୍
ଯେ ଚକ୍ଷୁ ଜାହ୍ନବୀର ଶୋଭାମୟ ତରଙ୍ଗ ଦେଖେ, ଯେ ଲଳାଟ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ତିଳକ ଧାରଣ କରେ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ତୌ ହସ୍ତୌ ଜାହ୍ନଵୀ ତୀରେ ହରି ପୂଜାପରାଯଣୌ । ଶରୀରଂ ସଫଲଂ ତଚ୍ଚ ଵିମଲେ ଜାହ୍ନଵୀ ଜଲେ
ଯେ ହାତ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଯେ ଶରୀର ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ—ସେଗୁଡ଼ିକି ଏହି ଜନ୍ମରେ ସଫଳ।
ପତିତଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚତୁର୍ଵର୍ଗଫଲପ୍ରଦମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥାଃ ପିତରଃ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛଂତୋ ଜାହ୍ନଵୀତଟେ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଯେ ଦେହ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ ଜାହ୍ନବୀ ତଟକୁ ଆସନ୍ତି।
ସଂଦୃଶ୍ଯ ହୃଷ୍ଟାଃ ଶଂସଂତି ଵଦଂତ ଇତି ଜୈମିନେ । ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କୃତମସ୍ମାଭିଃ ସଦ୍ଗତିପ୍ରାପ୍ତଯେ ପୁରା
ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହନ୍ତି— 'ଆମେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଇଲୁ।'
ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯକ୍ଷଯଂ ତଚ୍ଚ ଯତଃ ପୁତ୍ରୋଽଯମୀଦୃଶଃ । ଅନେନ ଗାଙ୍ଗୈଃ ସଲିଲୈର୍ଵଯଂ ସଂପ୍ରତି ତର୍ପିତାଃ
'ଏହା ଅକ୍ଷୟ ହେବ, କାରଣ ଆମର ପୁଅ ଏପରି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୃପ୍ତ ହେଲୁ।'
ଯାସ୍ଯାମଃ ପରମଂ ଧାମ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯତ୍ସୁରୈରପି । ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯାନି ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଦାସ୍ଯତ୍ଯସ୍ମାକମାତ୍ମଜଃ
'ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆମର ପୁଅ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେ ପରମ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିବୁ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଅସ୍ମଭ୍ଯଂ ତାନି ସର୍ଵାଣି ଭଵିଷ୍ଯଂତ୍ଯକ୍ଷଯାଣି ଵୈ । ନରକସ୍ଥାଶ୍ଚ ପିତରଃ ସର୍ଵଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ
'ସେସବୁ ଦାନ ଆମ ପାଇଁ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ରହିବ; ଏବଂ ଯେ ପିତୃମାନେ ନରକରେ ଥିବେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ—'
ଵଦଂତୀତି ସୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗଚ୍ଛଂତଂ ଜାହ୍ନଵୀତଟମ୍ । କୃତାନି ଯାନି ପାପାନି ନରକକ୍ଲେଶଦାନି ଵୈ
ସେମାନେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଜାହ୍ନବୀ ତଟକୁ ଯାଉଛି—'ଆମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଥିଲୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନରକର କଷ୍ଟ ମିଳୁଛି—'
ଯାସ୍ଯଂତି ସଂକ୍ଷଯଂ ତାନି ପୁତ୍ରସ୍ଯାପି ପ୍ରସାଦତଃ । ଵିମୁକ୍ତା ନରକକ୍ଲେଶୈର୍ଵଯଂ ସର୍ଵେ ସୁଦୁଃସହୈଃ
'ସେଗୁଡ଼ିକି ପୁଅର କୃପାରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅସହ୍ୟ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛୁ।'
ଅଥ ପୁତ୍ରପ୍ରସାଦେନ ଯାସ୍ଯାମଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ଯାତ୍ରାଂ ଵିଧାଯ ଯୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ଗୃହଂ ମୋହାନ୍ନିଵର୍ତତେ
ତେଣୁ, ପୁଅର କୃପାରେ ଆମେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇବୁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ମନୁଷ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି, ମୋହରେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଏ—
ନିରାଶାଃ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଯାଂତି ସର୍ଵେ ଯଥା ଗତାଃ । ଆମିଷଂ ମୈଥୁନଂ ଚୈଵ ଦୋଲାମଶ୍ଵଂ ଗଜଂ ତଥା
ଯେଉଁଠି ଏହି ମଣିଷ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ପିଣ୍ଡ ଦେଇଥିବା, ମାଂସ ଦେଇଥିବା, ମିଥୁନ କରିଥିବା, ଦୋଲା, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ହାତୀ ଚଢ଼ିଥିବା ପରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିରାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଲିଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଉପାନହଂ ଚାତପତ୍ରଂ ଗଂଗାଯାତ୍ରାସୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଅଧ୍ଵଶ୍ରମୋଦ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଷ୍କରଂ ନ ହି ମନ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରା ବେଳେ ଚପ୍ପଲ୍ ପିନ୍ଧିବା ଓ ଛତା ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାସ୍ତାର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖକୁ କଠିନ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗୃହେ ପଦ୍ମସୁଖଂ ତତ୍ର ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନେ ସ୍ମରେନ୍ନ ଚ । ଅସତ୍ଯଭାଷଣଂ ଚୈଵ ପାଖଂଡସଂଗମେଵ ଚ
ଘରର ସୁଖ ବା ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଆରାମ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ବା ଅନ୍ୟମତୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦ୍ଵିର୍ଭୋଜନଂ ଚ କଲହଂ ଗଂଗାଯାତ୍ରାସୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ପରନିଂଦାଂ ଚ ଲୋଭଂ ଚ ଗର୍ଵଂ ଚ କ୍ରୋଧମତ୍ସରୌ
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରା ବେଳେ ଦୁଇଥର ଖାଇବା, ଝଗଡ଼ା କରିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ଲୋଭ, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅତ୍ଯଂତହାସ୍ଯଶୋକଂ ଚ ଗଂଗାଯାତ୍ରାସୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ମଂଚସୁପ୍ତମିଵାତ୍ମାନଂ ଚିଂତଯେଦ୍ଭୂମିଶାଯିନମ୍
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରା ବେଳେ ଅତିରିକ୍ତ ହସା ଓ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜକୁ ମଞ୍ଚରେ ଶୁଅଥିବା, କିମ୍ବା ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଗାନାମ ସୁନାମାନି ଵଦେଦ୍ଗଚ୍ଛଞ୍ଜନଃ ପଥି । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାହ୍ନଵୀ ଦେଵ୍ଯାଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଜଣେ ଲୋକ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଶୁଭ ନାମ ଓ ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସୁଖଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ଚୈଵ କଥଯନ୍ପଥି ଗଚ୍ଛତି । ଗଙ୍ଗେ ଦେଵି ଜଗନ୍ମାତର୍ଦେହି ସଂଦର୍ଶନଂ ମମ
ପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍— 'ଗଙ୍ଗେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ, ମୋତେ ତୁମର ଦର୍ଶନ ଦିଅ', ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତ୍ରୀ ବୋଲି କଥାହେବା ଉଚିତ୍।
ଵଚୋଭିଃ କୋମଲୈରେଭିଃ କୁର୍ଯାଚ୍ଛ୍ରମନିଵାରଣମ୍ । ହା କଥଂ ସଦନଂ ତ୍ଯକ୍ତମାଗତଂ ଵା କଥଂ ମଯା
ଏପରି କୋମଳ କଥାରେ ନିଜର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍— 'ହା, କିପରି ଘର ଛାଡ଼ି ଆସିଲି, କିମ୍ବା କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲି?'
ଶ୍ରମୈରିତି ଵଦେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣଂ ତତ୍ଫଲଂ ନହି । କ୍ଵ ପର୍ଯଂଙ୍କଃ କ୍ଵ ମେ ପତ୍ନୀ କ୍ଵ ଚ ମେ ଚ ସୁହୃଦ୍ଗୃହମ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ କ୍ଲାନ୍ତି କୁହନ୍ତି— 'ମୋ ଶୋଇବା ବିଛାନା କେଉଁଠି? ମୋ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କେଉଁଠି? ମୋ ପ୍ରିୟ ଘର କେଉଁଠି?'— ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵପାମି ପ୍ରାଂତରେ ଭୂମୌ କଥଂ ଵାହଂ ସମାଗତଃ । ଧନଧାନ୍ଯାଦିଵସ୍ତୂନାଂ କା ଗତିର୍ଵା ଗୃହେ ମମ
'ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛି, କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲି? ଘରର ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅବସ୍ଥା କଣ?'
କିଯଦ୍ଭିର୍ଦିଵସୈର୍ଭୂଯୋ ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହମାଲଯମ୍ । ଇତି ଚିଂତାକୁଲା ଯେ ଚ ପଥି ଗଚ୍ଛଂତି ମାନଵାଃ
'କେତେ ଦିନ ପରେ ମୁଁ ପୁଣି ଘରକୁ ଫେରିପାରିବି?'— ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଯେଉଁମାନେ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ତେଷାଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ନ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜ । ଗଙ୍ଗେ ଗଂତୁଂ ପ୍ରତୀତୀରେ ଯାତ୍ରେଯଂ ଵିହିତା ତଵ
ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏହି ଯାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ନିର୍ଵିଘ୍ନାଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋମି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସରିଦ୍ଵରେ । ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଯାତ୍ରାକାଲେ ଵିଶେଷତଃ
ସରିତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠୀ ତୁମ ଦୟାରେ ମୋତେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସିଦ୍ଧି ମିଳୁ। ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବିଶେଷ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହର୍ଷିତୋ ନିଲଯାଦ୍ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ ଜୈମିନେ । ନାତିଵେଗେନ ଗଂତଵ୍ଯଂ ନ ତଥା ଚ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
ଜୟମିନି, ଘରରୁ ଖୁସିରେ ବାହାରିବା ଉଚିତ୍, ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍। ବହୁତ ତ୍ୱରା କିମ୍ବା ବହୁତ ଧୀରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରାସୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ନାନ୍ଯତ୍କର୍ମ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଗଂଗାତୀରେ ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ଵାଣିଜ୍ଯପ୍ରମୁଖାନି ଚ
ଗଙ୍ଗାଯାତ୍ରା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗାତୀର ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାର୍ଯାଣି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ତତ୍ପୁଣ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଜନ୍ମଜନ୍ମାର୍ଜିତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏମିତି କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଧା ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଜନ୍ମ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପାପ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଛି, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼, ସେଗୁଡ଼ିକୁ
ଗଂଗାଦେଵୀପ୍ରସାଦେନ ସର୍ଵଂ ମେ ଯାସ୍ଯତି କ୍ଷଯମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗାତଟଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଏହିପରି କହି, ପ୍ରମୋଦିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ମାତରଂ ଗଙ୍ଗାମିମଂ ମଂତ୍ରମୁଦୀରଯେତ୍ । ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଜୀଵିତଂ ଚ ସୁଜୀଵିତମ୍
ମାଆ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଭଲ ଭାବେ କଟିଲା।'