ଇତି ପୂଜାମଂତ୍ରଃ । ସ୍ଥଂଡିଲେ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ପ୍ରତିମାଯାମଥାପି ଵା । ଏକଭକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହା ହେଉଛି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର। ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମା ସାମ୍ନାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ ଜଣେ ନିଜେ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର।
ଏତତ୍ସୋମଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଵତୁଷ୍ଟିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ନାରୀ ଵା ପୁରୁଷୋପି ଵା
ଏହିଠାରେ ସୋମବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯେ କେହି ଏହି ବ୍ରତକୁ ଭକ୍ତି ସହ କରନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁଠି ନାରୀ ହେଉନ୍ତି କିମ୍ବା ପୁରୁଷ।
ଛାଯେଵ ଶଂକରସ୍ଯାସୌ ନିତ୍ଯମେଵାନୁଵର୍ତତେ । ଅଦ୍ଯ ସୋମଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ପରତୋ ଭୁଜିଃ
ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପଛରେ ଛାୟା ପରି ସଦା ଚାଲିଥାଏ। ଆଜି ସୋମବାର ଦିନ ଆସିଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଭୋଜନ କରିପାରିବ।
ଯୂଯଂ ଚ ସର୍ଵେ ମୁନଯଃ କୃତପୌର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯାଃ । ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଂଯାଂ କୃତ୍ଵା ଭୋକ୍ତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ
ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁନିମାନେ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ଏବେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ମାତୁର୍ଵଚନମାକର୍ଣ୍ଯ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନମସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଠାନାଯ ତେ ସର୍ଵେ ଗତା ଭାଗୀରଥୀଂ ନଦୀମ୍
ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସଂଗମେ ମଧ୍ଯତୋ ଵୃତ୍ତେ କୃତ୍ଵା ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଯାମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଶପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଷୋଡଶୈରୁପଚାରକୈଃ
ସଂଗମରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଅଥ ତେ ପାର୍ଵତୀଗେହଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵୀଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ଲୋକମାତୁର୍ନିଯୋଗେନ ଶାଲଂକାଯନକାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲୋକମାତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶାଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁଅ
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନମୁଖାନୁପଚାରାନକଲ୍ପଯତ୍ । ପଂଚଗଂଧକମାଦାଯ ତାନ୍ମୁନୀନଭ୍ଯଲେପଯତ୍
ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି ଉପଚାର ତିଆରି କଲେ। ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ନେଇ, ସେମୁନିମାନେ ଉପରେ ଲେପନ କଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଚ ମହଦାପ୍ନୋତି ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପଂଚଗଂଧକମ୍ । ପଂଚବାଣସମୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଲ୍ଲଭତାମିଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଦାନ କରେ, ସେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ପାଏ। କାମଦେବ ପରି ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣଵେ ଯୋ ହି ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ସୋପି ମାରସମୋ ଭଵେତ୍ । କାମୀତ୍ଵକାମୀ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କୈଲାସେ ପଂଚଵତ୍ସରାନ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଗନ୍ଧ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ କାମଦେବ ସମାନ ହୁଏ। କୈଳାସରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଯେ ଚାହାଁ କିମ୍ବା ଅଚାହାଁ ରହେ,
ସର୍ଵଗଂଧସମୋପେତୋ ଭୋଗୀ ଚେଷ୍ଟାର୍ଥସଂଯୁତଃ । ଯଥେଷ୍ଟଵର୍ତନୋ ଭୂତ୍ଵା ତତୋ ଜାଯେତ ଭୂମିପଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଗ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ ଜୀବନ ଜୀଉଥିବା ପରେ, ସେ ରାଜା ହୁଏ।
କସ୍ତୂରୀଚଂଦନଂ ଚଂଦ୍ରମଗରୁଦ୍ଵିତଯଂ ତଥା । ପଂଚଗଂଧଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଶୋଭନମ୍
କସ୍ତୂରୀ, ଚନ୍ଦନ, କପୂର, ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଗରୁ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗନ୍ଧକୁ 'ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମରେ ଶୁଭ।
ଵିଲିପ୍ତପଂଚଗଂଧେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ । ଆସୀନେଷୁ ତଦାଭ୍ଯାଗାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଥଵିରଃ କୃଶଃ
ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଲେପିଥିବା ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵେଷୋ ଦିଗ୍ଵାସା ଜରାଜର୍ଜ୍ଜରିତସ୍ତ୍ଵରୀ । ଖଲ୍ଵାଟଃ ଶ୍ଵାସକାସୀ ଚ ବହୁହିକ୍କୀ କ୍ଷୁଧାନ୍ଵିତଃ
ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖା, ଦିଗମ୍ବର, ବୟସରେ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଣ୍ଡ ଚୁଲି, ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶି, ବହୁ ହିକ୍କା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ।
ଲାଲାସ୍ନୁତଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁକୂର୍ଚଶ୍ଲେଷ୍ମାନମ୍ରଃ ସ୍ଖଲତ୍ପଦଃ । ଦ୍ଵ୍ଯଷ୍ଟଵର୍ଷା ତଥା ନାରୀ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତା
ଲାଲା ଝରୁଥିବା, ଜଟିଳ ଦାଢ଼ି, କଫରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ପଦେପଦେ ଠୋକୁଥିବା; ଏବଂ ଏକ ଅଠାଇଶ ବର୍ଷୀୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତା ଲୋକୋତ୍କୃଷ୍ଟସ୍ଵରୂପିଣୀ । ପୁରୁଷାନ୍ରୂପସଂଯୁକ୍ତାନ୍ଵୀକ୍ଷଂତୀ ଚ ତତସ୍ତତଃ
ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରାଉଥିବା ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଚାରିପାଖରେ ରୂପବାନ ପୁରୁଷମାନେକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଗାଯଂତୀ ତ୍ଵଥ ନୃତ୍ଯଂତୀ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାହ ସତୀ ପତିମ୍ । ପ୍ରବାଧତେ ଵୃଦ୍ଧଧଵଂ ଶୀଘ୍ରମେହି କୃଶାଧମ
ସେ ଗାଇ ଓ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ, ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ଦୁଃଖୀ, ଶୀଘ୍ର ଆସ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମଣିଷ!'
ଆଲଂବ୍ଯ ତ୍ଵତ୍କରଂ ଵୃଦ୍ଧ ଦୁଃଖିତା ନିତ୍ଯମସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ଭୂଷଣଂ ଵସନଂ ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ରଗ୍ଵିଲେପନମେଵ ଚ
ତୁମ ହାତ ଧରି ରହି, ମୁଁ ସଦା ଦୁଃଖରେ ଅଛି; ଗହଣା, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ—
ହାସୋ ଗୀତିସ୍ତଥା ପାନଂ ମଂଡନଂ ଶୋଭନଂ ଗୃହମ୍ । ସର୍ଵଋତୁସମୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ କାମସ୍ଯୈଵାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ
ହସ, ଗୀତ, ପାନ, ଶୃଙ୍ଗାର, ଶୋଭାମୟ ଘର, ସମସ୍ତ ଋତୁର ସମୃଦ୍ଧି—ଏସବୁ କାମନାକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଅଛି।
ସର୍ଵେଷାମେଵ କାମାନାଂ ରତିରେକା ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ସୁଖାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେକତ୍ର ରତିରେକତ୍ର ଚ ସ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ କାମନାର ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ; ସମସ୍ତ ସୁଖ ଏକଠା ହୋଇ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏକଠି ମିଳେ।
ତୁଲଯା ତୁଲିତଂ ସର୍ଵଂ ରତିଃ ଶତଗୁଣାଧିକା । ତନ୍ମାଦୃଶୀ ସମାସାଦ୍ଯ ଭଵଂତଂ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଯଦି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ତୁଳାରେ ତୁଳାଯାଏ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ; ଏମିତି ତୁମ ପରି ଜଣେକୁ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?
ଇତି ଚାନ୍ଯାନି ଵାକ୍ଯାନି ବ୍ରୁଵାଣା ଗୃହ୍ଯ ଵୈ କରେ । ତଦୁତ୍ତରମୁଵାଚେଦଂ କିଂ କୁର୍ମ୍ମୋ ଭାଗ୍ଯମୀଦୃଶମ୍
ଏଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥା କହି, ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଆମର ଭାଗ୍ୟ ଏମିତି, ଆମେ କଣ କରିପାରିବୁ?'
ମା ମାରଯ ଦୁରୁକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିଜ୍ଞାଯାଥ ଚେଦୃଶମ୍ । ଏତାଦୃଶୋ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପାର୍ଵତୀମଂଦିରଂ ତଦା
'ମୋତେ କଠୋର କଥା କହି ମାରିନିଅ, ମୁଁ ଏମିତି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି; ସେ ସମୟରେ ଏମିତି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।'
ଅଵିଜ୍ଞାଯୈଵ ଗିରିଜାମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ- ଅନ୍ନାର୍ଥିନମିହ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମତିଥିଂ ମୁନେ
ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନଥିବା, ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏଠାରେ ଅନ୍ନ ଚାହିଁ ଆସିଛି, ମୋତେ ତୁମ ଅତିଥି ଭାବେ ଜାଣ, ମୁନି।'
ଭୋଜନାଵସରେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନ ହି ଭୋଜଯ । ତଦ୍ଭାର୍ଯାଵଚନଂ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ମୁନିର୍ଯୋଷିଦେଵ ହି
'ଖାଇବା ବେଳେ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ, କେଉଁଠି ମୁନି? ଏଠି କେବଳ ଜଣେ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି।'
ଅଂଧସ୍ଯ ଵଚନଂ ସର୍ଵମେଵମେତାଦୃଶଂ ଦୃଢମ୍ । ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚରଣାଵେତମାସନେ ଉପଵେଶଯ
'ଏହି ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମସ୍ତ କଥା ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ।' ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: 'ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ ଆସନରେ ବସାଅ।'
ଜାଂବୂନଦକୃତେତୀଵ ଭୋଜ୍ଯେନାତର୍ପଯଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍ । ସୁରତ୍ନଚଷକୋପେତମମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀମ୍
ସୁନା ଭାଣ୍ଡରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ଦେବତାମୟ ରତ୍ନ ଥିବା ପାତ୍ରରେ ଅମୃତ ସହିତ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ।
ଅରୁଂଧତୀମଥାହୂଯ ପର୍ଯ୍ଯଵେଷଯଦଂବିକା । କଲା ଚାରୁଂଧତୀ ଚୈଵ ଅନସୂଯା ପତିଵ୍ରତା
ତାପରେ ଅମ୍ବିକା ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ସେ ସେବା କଲେ; କଳା, ଅରୁନ୍ଧତୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ଅନସୂୟା—
ପରିଵେଷଂ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ରଗ୍ଗଂଧାକ୍ଷତଭୂଷଣାଃ । ଅକୁର୍ଵନ୍ନଂବିକାଵାକ୍ଯାତ୍ଷଡ୍ରସାନାଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଛଅ ରସର ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପରିବେଶନ କଲେ।
ଭୁଂଜାନେଷୁ ତୁ ଵିପ୍ରେଷୁ ଦିଗ୍ଵାସା ବ୍ରାହ୍ମଣାକୃତିଃ । କ୍ଷଣେନ ବୁଭୁଜେ ସର୍ଵଂ ଦାତୁଂ ନୋ ଶେକୁରଂଗନାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଉଥିବା ବେଳେ, ଦିଗମ୍ବର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକୃତିର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଦେଲେ; ମହିଳାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଶୀଘ୍ର ପରିବେଶନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।