ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଭାର୍ଯା ପତୀସମାଵେଵ ଵିଷମୌ ତୁ ଵିଗର୍ହିତୌ । ତଵ ଚାସଦୃଶୀ ଚେଯଂ ସଦୃଶୀଂ ପ୍ରଦଦାମ୍ଯହମ୍
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତି ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଝିଅ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେଉଛି ।
ନ ଚ ମନ୍ମଂଦିରେ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦେହଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାମ୍ । ଶୋଣ ଉଵାଚ- ଯଦି ନୋ ଦୀଯତେ ଚେଯଂ ଭାର୍ଯ୍ଯାମନ୍ଯାଂ ମମ ପ୍ରିଯାମ୍
ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଦେହହୀନ ଝିଅକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବିନାହିଁ । ଶୋଣ କହିଲେ — ଯଦି ଏହି ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି —
ରାଜ୍ଯଂ ମହେଶ୍ଵରେ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵରମୁତ୍ତମମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯେଵ ମେ ଵୈତଦିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀନ୍ମୁନୀନ୍
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଭାବେ ଦିଅ । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଇଁ ହେବ । ଏହିପରି କହି ସେ ମୁନିମାନୋ କୁହିଲେ ।
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମିହ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ମମାସ୍ମିନ୍ଦିଵସତ୍ରଯମ୍ । ପ୍ରତୀଂଦୁଵାରେ ଦେଵସ୍ଯ ମହେଶସ୍ଯୈଵ ତୁଷ୍ଟଯେ
ତିନି ଦିନ ମୋ ସହିତ ଏଠାରେ ଖାଇବାକୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅବଶ୍ୟ । ପ୍ରତୀନ୍ଦୁ ବ୍ରତରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ।
ଭୋଜନୀଯାଃ ସଦା କାଲମଷ୍ଟୌ ଵିପ୍ରା ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଇଚ୍ଛଯା ଯତ୍ର କୁତ୍ରାପି ଵ୍ରତମେତଦୁପକ୍ରମେତ୍
ଅଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନୋ କୁ ସମୟରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଦରକାର । ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା, ସେଠାରେ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବେ ।
ଵତ୍ସରେ ପରିପୂର୍ଣେ ତୁ ମହାରାଜ ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଚତୁର୍ନିଷ୍କପ୍ରମାଣେନ ତଦର୍ଦ୍ଧେନୈଵ କାରଯେତ୍
ବର୍ଷ ପୂରା ହେଲେ, ମହାରାଜ, ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରି ନିଷ୍କ ମାପରେ କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଚାମରେ ଵ୍ଯଜନେ ତଥା । ପାଦୁକୋପାନହଂ ଚ୍ଛତ୍ରଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରେ ନିଯୋଜଯେତ୍
ସୁକ୍ଷ୍ମ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଜୋଡ଼ା, ଚାମରୀ, ପଙ୍ଖା, ପାଦୁକା, ଚପ୍ପଲ, ଛତା — ଏସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ।
ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯେତ୍ । ଏତଦୁଦ୍ଯାପନେ କୁର୍ଯାଦାଦୌ ମଧ୍ଯେ ତଥା ସୁଧୀଃ
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋ କୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରତର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଓ ଶେଷରେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏପରି କରିବେ ।
ଦିନେଦିନେ ତଥା ପୂଜା ସୋମସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ପ୍ରତିଦିନ ସୋମ ନାମକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ପୂଜା ଏଭଳି ହେଉଥାଏ।
ତତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିଦ୍ମହେ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହି । ତନ୍ନୋ ରୁଦ୍ର ପ୍ରଃଚୋଦଯାତ୍
ଆମେ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା; ସେ ରୁଦ୍ର ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
ଇତି ପୂଜାମଂତ୍ରଃ । ସ୍ଥଂଡିଲେ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ପ୍ରତିମାଯାମଥାପି ଵା । ଏକଭକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହା ହେଉଛି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର। ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମା ସାମ୍ନାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ ଜଣେ ନିଜେ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର।
ଏତତ୍ସୋମଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଵତୁଷ୍ଟିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ନାରୀ ଵା ପୁରୁଷୋପି ଵା
ଏହିଠାରେ ସୋମବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯେ କେହି ଏହି ବ୍ରତକୁ ଭକ୍ତି ସହ କରନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁଠି ନାରୀ ହେଉନ୍ତି କିମ୍ବା ପୁରୁଷ।
ଛାଯେଵ ଶଂକରସ୍ଯାସୌ ନିତ୍ଯମେଵାନୁଵର୍ତତେ । ଅଦ୍ଯ ସୋମଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ପରତୋ ଭୁଜିଃ
ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପଛରେ ଛାୟା ପରି ସଦା ଚାଲିଥାଏ। ଆଜି ସୋମବାର ଦିନ ଆସିଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଭୋଜନ କରିପାରିବ।
ଯୂଯଂ ଚ ସର୍ଵେ ମୁନଯଃ କୃତପୌର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯାଃ । ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଂଯାଂ କୃତ୍ଵା ଭୋକ୍ତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ
ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁନିମାନେ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ଏବେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ମାତୁର୍ଵଚନମାକର୍ଣ୍ଯ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନମସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଠାନାଯ ତେ ସର୍ଵେ ଗତା ଭାଗୀରଥୀଂ ନଦୀମ୍
ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସଂଗମେ ମଧ୍ଯତୋ ଵୃତ୍ତେ କୃତ୍ଵା ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଯାମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଶପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଷୋଡଶୈରୁପଚାରକୈଃ
ସଂଗମରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଅଥ ତେ ପାର୍ଵତୀଗେହଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵୀଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ଲୋକମାତୁର୍ନିଯୋଗେନ ଶାଲଂକାଯନକାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲୋକମାତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶାଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁଅ
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନମୁଖାନୁପଚାରାନକଲ୍ପଯତ୍ । ପଂଚଗଂଧକମାଦାଯ ତାନ୍ମୁନୀନଭ୍ଯଲେପଯତ୍
ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି ଉପଚାର ତିଆରି କଲେ। ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ନେଇ, ସେମୁନିମାନେ ଉପରେ ଲେପନ କଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଚ ମହଦାପ୍ନୋତି ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପଂଚଗଂଧକମ୍ । ପଂଚବାଣସମୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଲ୍ଲଭତାମିଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଦାନ କରେ, ସେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ପାଏ। କାମଦେବ ପରି ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣଵେ ଯୋ ହି ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ସୋପି ମାରସମୋ ଭଵେତ୍ । କାମୀତ୍ଵକାମୀ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କୈଲାସେ ପଂଚଵତ୍ସରାନ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଗନ୍ଧ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ କାମଦେବ ସମାନ ହୁଏ। କୈଳାସରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଯେ ଚାହାଁ କିମ୍ବା ଅଚାହାଁ ରହେ,
ସର୍ଵଗଂଧସମୋପେତୋ ଭୋଗୀ ଚେଷ୍ଟାର୍ଥସଂଯୁତଃ । ଯଥେଷ୍ଟଵର୍ତନୋ ଭୂତ୍ଵା ତତୋ ଜାଯେତ ଭୂମିପଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଗ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ ଜୀବନ ଜୀଉଥିବା ପରେ, ସେ ରାଜା ହୁଏ।
କସ୍ତୂରୀଚଂଦନଂ ଚଂଦ୍ରମଗରୁଦ୍ଵିତଯଂ ତଥା । ପଂଚଗଂଧଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଶୋଭନମ୍
କସ୍ତୂରୀ, ଚନ୍ଦନ, କପୂର, ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଗରୁ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗନ୍ଧକୁ 'ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମରେ ଶୁଭ।
ଵିଲିପ୍ତପଂଚଗଂଧେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ । ଆସୀନେଷୁ ତଦାଭ୍ଯାଗାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଥଵିରଃ କୃଶଃ
ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଲେପିଥିବା ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵେଷୋ ଦିଗ୍ଵାସା ଜରାଜର୍ଜ୍ଜରିତସ୍ତ୍ଵରୀ । ଖଲ୍ଵାଟଃ ଶ୍ଵାସକାସୀ ଚ ବହୁହିକ୍କୀ କ୍ଷୁଧାନ୍ଵିତଃ
ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖା, ଦିଗମ୍ବର, ବୟସରେ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଣ୍ଡ ଚୁଲି, ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶି, ବହୁ ହିକ୍କା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ।
ଲାଲାସ୍ନୁତଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁକୂର୍ଚଶ୍ଲେଷ୍ମାନମ୍ରଃ ସ୍ଖଲତ୍ପଦଃ । ଦ୍ଵ୍ଯଷ୍ଟଵର୍ଷା ତଥା ନାରୀ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତା
ଲାଲା ଝରୁଥିବା, ଜଟିଳ ଦାଢ଼ି, କଫରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ପଦେପଦେ ଠୋକୁଥିବା; ଏବଂ ଏକ ଅଠାଇଶ ବର୍ଷୀୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତା ଲୋକୋତ୍କୃଷ୍ଟସ୍ଵରୂପିଣୀ । ପୁରୁଷାନ୍ରୂପସଂଯୁକ୍ତାନ୍ଵୀକ୍ଷଂତୀ ଚ ତତସ୍ତତଃ
ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରାଉଥିବା ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଚାରିପାଖରେ ରୂପବାନ ପୁରୁଷମାନେକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଗାଯଂତୀ ତ୍ଵଥ ନୃତ୍ଯଂତୀ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାହ ସତୀ ପତିମ୍ । ପ୍ରବାଧତେ ଵୃଦ୍ଧଧଵଂ ଶୀଘ୍ରମେହି କୃଶାଧମ
ସେ ଗାଇ ଓ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ, ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ଦୁଃଖୀ, ଶୀଘ୍ର ଆସ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମଣିଷ!'
ଆଲଂବ୍ଯ ତ୍ଵତ୍କରଂ ଵୃଦ୍ଧ ଦୁଃଖିତା ନିତ୍ଯମସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ଭୂଷଣଂ ଵସନଂ ଘ୍ରାଣଂ ସ୍ରଗ୍ଵିଲେପନମେଵ ଚ
ତୁମ ହାତ ଧରି ରହି, ମୁଁ ସଦା ଦୁଃଖରେ ଅଛି; ଗହଣା, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ—
ହାସୋ ଗୀତିସ୍ତଥା ପାନଂ ମଂଡନଂ ଶୋଭନଂ ଗୃହମ୍ । ସର୍ଵଋତୁସମୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ କାମସ୍ଯୈଵାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ
ହସ, ଗୀତ, ପାନ, ଶୃଙ୍ଗାର, ଶୋଭାମୟ ଘର, ସମସ୍ତ ଋତୁର ସମୃଦ୍ଧି—ଏସବୁ କାମନାକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଅଛି।
ସର୍ଵେଷାମେଵ କାମାନାଂ ରତିରେକା ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ସୁଖାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେକତ୍ର ରତିରେକତ୍ର ଚ ସ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ କାମନାର ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ; ସମସ୍ତ ସୁଖ ଏକଠା ହୋଇ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏକଠି ମିଳେ।