ଯମଲୋକଗତାନାଂ ତୁ ସର୍ଵମେତଦ୍ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ମମଲୋକଗତାନାଂ ଚ ଗତିରନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେମାନେ ଯମର ଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ । ମୋର ଲୋକକୁ ଆସିଥିବାମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ ।
ଅନଯା କୀର୍ତିତଂ ନାମ ପ୍ରାଣନିର୍ଗମନେ ପୁରା । ତଯା ଯମଲିପିର୍ମୃଷ୍ଟା କଥମାଯୁଷ୍ଯନିର୍ଣଯଃ
ପୂର୍ବେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ସେଥିରେ ଯମର ଲିପି ମିଟିଗଲା । ତେବେ ଆୟୁଷ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କେମିତି ହେବ ?
ଅଥଵା ଗିରିଜାଯୈ ଚ ନିଵେଦଯତ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ଅଥ ତେ ପାର୍ଵତୀପାଦଦର୍ଶନାଯ ଗତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ନହେଲେ, ସମସ୍ତ କଥା ଗିରିଜାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ । ତାପରେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପାଦ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ମାତରଂ ସର୍ଵେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ । ଦୀନାନାଥାକୃଶା ଭାର୍ଯା ପ୍ରଣଷ୍ଟପିତୃକାଞ୍ଛିଶୂନ୍
ସମସ୍ତେ ମାଆଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ, ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖିନୀ, ଅନାଥ, ଦୁର୍ବଳ, ପିତାମାତା ନାସ୍ତି, ଏବଂ ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ।
ରକ୍ଷଯିତ୍ଵା ପୁରା ମାତରିଷ୍ଟଦା ତ୍ଵଂ ସଦା ହ୍ଯଭୂଃ । କଲା ପୌତ୍ରୀ ମମୈଵେଯଂ ତ୍ଵାମାରାଧ୍ଯ ପତିଂ ତ୍ଵମୁମ୍
ମାଆ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଅପଦରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ । ଏହି ଝିଅ ମୋର ନାତି, ସେ ତୁମକୁ ପୂଜିଛି, ତାକୁ ଏହି ପତି ମିଳୁ ।
ଶୋଣଂ ଲବ୍ଧଵତୀ ମାତସ୍ତ୍ଵତ୍ପୂଜାଯାଃ ଫଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ତପସା ଲଭ୍ଯତେ ପର୍ଣେ ଦାନେନ ଯଦି ଵାପି ଚ
ମାଆ, ଶୋଣଙ୍କୁ ପାଇଛି, ଏହା ତୁମ ପୂଜାର ଫଳ । ଏହି ଫଳ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଗଛପତ୍ର ଦାନ କଲେ ମିଳେ ।
ଵ୍ରତୋପଵାସୈରଥଵା କଲା ସା ଲଭ୍ଯତେ ମଯା । ଏତଯା ପରିଵିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ଭୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍କଥମ୍
ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ମୋତେ ମିଳିଛି । ଏହି ଝିଅ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ପକାଇ ଦେଉଛି, ମୁଁ ତାହା ଖାଇବାକୁ ଚାହେଁ — କିପରି ସମ୍ଭବ ?
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଯାଦୃଶୀ ଚେଷ୍ଯତେ ଭାର୍ଯ୍ଯା ତାଦୃଶୀ ଦୀଯତେ ମଯା । ନୈନାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତା କିଂ ଵା ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ମୁନେ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ଯେପରି ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆଶା କରାଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଦେଉଛି । ମୁଁ ତାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବିନାହିଁ — ମୁନି, ତୁମେ କଣ ଭାବୁଛ ?
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ- ମାତା ତ୍ଵମିତ୍ଯେଵ ମଯା ଅଵିଶଂକିତମୀରିତମ୍ । ଶୋଣୋ ମୁନିରଯଂ ମାତସ୍ତଵ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯତି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ମୁଁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କହିଛି ଯେ, ତୁମେ ମାଆ । ଏହି ମୁନି ଶୋଣ, ମାଆ, ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିବେ ।
ଶୋଣ ଉଵାଚ- ତାମେଵ ଭାର୍ଯ୍ଯାଂ ପ୍ରତିମେ ପ୍ରୀତିରତ୍ଯୁକ୍ତତ୍କଟାତି । ସୈଵ ମେ ଦୀଯତାଂ ଭାର୍ଯ୍ଯା ଚାନ୍ଯଥା ମରଣଂ ଭଵେତ୍
ଶୋଣ କହିଲେ — ମୋର ଏହି ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହ ଅଛି । ମୋତେ ଏହି ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଦିଅ, ନାହିଁଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଭାର୍ଯା ପତୀସମାଵେଵ ଵିଷମୌ ତୁ ଵିଗର୍ହିତୌ । ତଵ ଚାସଦୃଶୀ ଚେଯଂ ସଦୃଶୀଂ ପ୍ରଦଦାମ୍ଯହମ୍
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତି ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଝିଅ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେଉଛି ।
ନ ଚ ମନ୍ମଂଦିରେ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦେହଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାମ୍ । ଶୋଣ ଉଵାଚ- ଯଦି ନୋ ଦୀଯତେ ଚେଯଂ ଭାର୍ଯ୍ଯାମନ୍ଯାଂ ମମ ପ୍ରିଯାମ୍
ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଦେହହୀନ ଝିଅକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବିନାହିଁ । ଶୋଣ କହିଲେ — ଯଦି ଏହି ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି —
ରାଜ୍ଯଂ ମହେଶ୍ଵରେ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵରମୁତ୍ତମମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯେଵ ମେ ଵୈତଦିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀନ୍ମୁନୀନ୍
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଭାବେ ଦିଅ । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପାଇଁ ହେବ । ଏହିପରି କହି ସେ ମୁନିମାନୋ କୁହିଲେ ।
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମିହ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ମମାସ୍ମିନ୍ଦିଵସତ୍ରଯମ୍ । ପ୍ରତୀଂଦୁଵାରେ ଦେଵସ୍ଯ ମହେଶସ୍ଯୈଵ ତୁଷ୍ଟଯେ
ତିନି ଦିନ ମୋ ସହିତ ଏଠାରେ ଖାଇବାକୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅବଶ୍ୟ । ପ୍ରତୀନ୍ଦୁ ବ୍ରତରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ।
ଭୋଜନୀଯାଃ ସଦା କାଲମଷ୍ଟୌ ଵିପ୍ରା ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଇଚ୍ଛଯା ଯତ୍ର କୁତ୍ରାପି ଵ୍ରତମେତଦୁପକ୍ରମେତ୍
ଅଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନୋ କୁ ସମୟରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଦରକାର । ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା, ସେଠାରେ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବେ ।
ଵତ୍ସରେ ପରିପୂର୍ଣେ ତୁ ମହାରାଜ ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଚତୁର୍ନିଷ୍କପ୍ରମାଣେନ ତଦର୍ଦ୍ଧେନୈଵ କାରଯେତ୍
ବର୍ଷ ପୂରା ହେଲେ, ମହାରାଜ, ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରି ନିଷ୍କ ମାପରେ କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଚାମରେ ଵ୍ଯଜନେ ତଥା । ପାଦୁକୋପାନହଂ ଚ୍ଛତ୍ରଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରେ ନିଯୋଜଯେତ୍
ସୁକ୍ଷ୍ମ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଜୋଡ଼ା, ଚାମରୀ, ପଙ୍ଖା, ପାଦୁକା, ଚପ୍ପଲ, ଛତା — ଏସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ।
ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯେତ୍ । ଏତଦୁଦ୍ଯାପନେ କୁର୍ଯାଦାଦୌ ମଧ୍ଯେ ତଥା ସୁଧୀଃ
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋ କୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରତର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଓ ଶେଷରେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏପରି କରିବେ ।
ଦିନେଦିନେ ତଥା ପୂଜା ସୋମସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ପ୍ରତିଦିନ ସୋମ ନାମକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ପୂଜା ଏଭଳି ହେଉଥାଏ।
ତତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିଦ୍ମହେ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହି । ତନ୍ନୋ ରୁଦ୍ର ପ୍ରଃଚୋଦଯାତ୍
ଆମେ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା; ସେ ରୁଦ୍ର ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
ଇତି ପୂଜାମଂତ୍ରଃ । ସ୍ଥଂଡିଲେ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ପ୍ରତିମାଯାମଥାପି ଵା । ଏକଭକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହା ହେଉଛି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର। ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମା ସାମ୍ନାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ ଜଣେ ନିଜେ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର।
ଏତତ୍ସୋମଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଵତୁଷ୍ଟିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ନାରୀ ଵା ପୁରୁଷୋପି ଵା
ଏହିଠାରେ ସୋମବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯେ କେହି ଏହି ବ୍ରତକୁ ଭକ୍ତି ସହ କରନ୍ତି, ସେ ଯେଉଁଠି ନାରୀ ହେଉନ୍ତି କିମ୍ବା ପୁରୁଷ।
ଛାଯେଵ ଶଂକରସ୍ଯାସୌ ନିତ୍ଯମେଵାନୁଵର୍ତତେ । ଅଦ୍ଯ ସୋମଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ପରତୋ ଭୁଜିଃ
ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପଛରେ ଛାୟା ପରି ସଦା ଚାଲିଥାଏ। ଆଜି ସୋମବାର ଦିନ ଆସିଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଭୋଜନ କରିପାରିବ।
ଯୂଯଂ ଚ ସର୍ଵେ ମୁନଯଃ କୃତପୌର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯାଃ । ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଂଯାଂ କୃତ୍ଵା ଭୋକ୍ତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ
ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁନିମାନେ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ଏବେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ମାତୁର୍ଵଚନମାକର୍ଣ୍ଯ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନମସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଠାନାଯ ତେ ସର୍ଵେ ଗତା ଭାଗୀରଥୀଂ ନଦୀମ୍
ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସଂଗମେ ମଧ୍ଯତୋ ଵୃତ୍ତେ କୃତ୍ଵା ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ କ୍ରିଯାମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଶପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଷୋଡଶୈରୁପଚାରକୈଃ
ସଂଗମରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଅଥ ତେ ପାର୍ଵତୀଗେହଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵୀଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ଲୋକମାତୁର୍ନିଯୋଗେନ ଶାଲଂକାଯନକାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲୋକମାତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶାଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁଅ
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନମୁଖାନୁପଚାରାନକଲ୍ପଯତ୍ । ପଂଚଗଂଧକମାଦାଯ ତାନ୍ମୁନୀନଭ୍ଯଲେପଯତ୍
ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି ଉପଚାର ତିଆରି କଲେ। ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ନେଇ, ସେମୁନିମାନେ ଉପରେ ଲେପନ କଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଚ ମହଦାପ୍ନୋତି ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପଂଚଗଂଧକମ୍ । ପଂଚବାଣସମୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଲ୍ଲଭତାମିଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ପାଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଦାନ କରେ, ସେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ପାଏ। କାମଦେବ ପରି ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣଵେ ଯୋ ହି ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ସୋପି ମାରସମୋ ଭଵେତ୍ । କାମୀତ୍ଵକାମୀ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କୈଲାସେ ପଂଚଵତ୍ସରାନ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଗନ୍ଧ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ କାମଦେବ ସମାନ ହୁଏ। କୈଳାସରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଯେ ଚାହାଁ କିମ୍ବା ଅଚାହାଁ ରହେ,