ରତ୍ନାନି ଵସୁଧାନ୍ଯାନି ନ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପୁରେ ତଦା । ଅଥ ଭୂପାଂତରେଣାସୌ ନିର୍ଜିତଃ ପ୍ରପଲାଯିତଃ
ରତ୍ନ ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ସେଇ ସମୟରେ ସହରରେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ସେ ପଳାଇଗଲେ।
ମହାରଣ୍ଯମଥୋ ଗତ୍ଵା ଗିରିଦୁର୍ଗମକଲ୍ପଯତ୍ । ତତ୍ର ଚାଲ୍ପପରୀଵାରଶ୍ଚୋରଵୃତ୍ତିଂ ସମାଶ୍ରିତଃ
ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ; ସେଠାରେ କମ୍ ଲୋକ ସହିତ ଚୋରି ଜୀବିକା ନେଲେ।
ସୁଵର୍ଣଵସ୍ତ୍ରଧାନ୍ଯାଦି ରତ୍ନଗଂଧାଦିକଂ ତଥା । ତତ୍ରତତ୍ର ଵିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଚୋରାନାଯାନଵଂଚକାନ୍
ସୁନା, କପଡ଼ା, ଧାନ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ, ମଣି, ଗନ୍ଧ ଓ ଏହାପରି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏଠାଏଠି ଚୋର, ଡକାତ ଓ ଠକମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲା।
ବଂଧାଦ୍ଯକାରଯତ୍ତୈସ୍ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯାହରଣକର୍ମଣି । ଯଦାହାରୋ ନ ଵିଦ୍ଯେତ ତଦାହାରମକଲ୍ପଯତ୍
କାରାପାଳ ଓ ଅଧିକାରୀମାନେ ଜିନିଷ ଛିନିବା କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁନଥିଲା, ସେ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।
ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିମାଂସେନ ଯଦ୍ଯନ୍ନଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ଅଶ୍ଵୀଯ ନରମାଂସେନ ଭୋଜନଂ ପର୍ଯ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍
ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଏହାପରି ପଶୁମାଂସ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁନଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମଣିଷ ମାଂସରେ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।
ଏତାଦୃଶମଭୂଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସଂଧ୍ଯୋପାସାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ଏକସ୍ତୁ ସଚିଵସ୍ତସ୍ଯ ସୁରାପୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ
ଏପରି ଅନାଚାର ତାଙ୍କର ଥିଲା, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ଓ ଏହାପରି କିଛି କରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସହଚର ଥିଲେ, ସୁରାପ ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ।
ନିଯୁଂକ୍ତେ ସର୍ଵକାଲଂ ତମାହରପ୍ରହରେତି ଚ । ଏଵଂ ରକ୍ଷୋମତେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାନାଦେଶଗତାନ୍ନରାନ୍
ସେ ସୁରାପକୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, 'ପ୍ରତି ପହରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ' ବୋଲି କହିଥିଲା। ଏଭଳି ରାକ୍ଷସ ଚଳିତ ରୀତିରେ ରହି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଲୋକମାନେକୁ ଏକଠା କରିଥିଲା।
ନୃସହସ୍ରପରୀଵାରୋ ହ୍ଯାଦଦ୍ଯାଦକୃପାଲଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଯାଭିମତଯୋଷାସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସମାହରତ୍
ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ଦୟାହୀନ ସେ ଲୋକମାନେକୁ ଧରିଥିଲା। ନିଜ ପସନ୍ଦର ମହିଳାମାନେକୁ ଚିହ୍ନି ଚିହ୍ନି ଆଉ ଆଉ ଏକଠା କରୁଥିଲା।
କିଂଚିତ୍କାଲଂ ଚ ତା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତାସାଂ ମାଂସମଭକ୍ଷଯତ୍ । ଏଵଂ ହତ୍ଵା ନରାନ୍ନାରୀ ରାଜ୍ଯଂ ଚକ୍ରେ ସୁଦୁଃସହମ୍
କିଛି ସମୟ ସେମାନେ ସହ ଭୋଗ କରି, ପରେ ସେମାନଙ୍କର ମାଂସ ଖାଇଥିଲା। ଏଭଳି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କୁ ମାରି, ସେ ଅସହ୍ୟ ନିର୍ଦୟତାରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲା।
ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ନରାଧମଃ । ଜରାଶିଥିଲସର୍ଵାଂଗୋ ଵଲୀପଲିତଦୂଷିତଃ
ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା, ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଚମଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଲା ଓ କେଶ ପକାଇଗଲା।
ନିର୍ଜୀଵମଭଵତ୍ସ୍ଥାନଂ ସମଂତାଦ୍ଦଶଯୋଜନମ୍ । ଅଥ ମୃତ୍ଯୁଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କର ରହିବା ସ୍ଥାନ ଦଶ ଯୋଜନ ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଗଲା। ପରେ ସେଇ ରାଜା, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦିନ ଆସିଗଲା।
ମୃତ୍ଯୁକାଲେଥ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ନାତଂ ଭୂମିଗତଂ ନୃପମ୍ । ତସ୍ଯ ଚାନୁଚରାଃ ସର୍ଵେ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ରାଜା ସ୍ନାନ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସହଚରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସୁରାପଃ ସଚିଵଃ ପ୍ରାହ କିଂ କାର୍ଯଂ ମମ ଚାଦିଶ । ଅଥ ରାଜା ତଥା ଶକ୍ତୋ ନିର୍ଗତାଯୁସ୍ତଦାର୍ଦିତଃ
ସୁରାପ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରୀ ପଚାରିଲେ, 'ମୋତେ କଣ କରିବାକୁ କହିବେ?' ତାପରେ ରାଜା, ଶକ୍ତି ହରାଇ, ଆୟୁ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ,
ନାଭେରଧସ୍ତୁ କ୍ଷୀଣାସୁଃ କଥଂଚିଦ୍ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । ତ୍ଵଂ ସର୍ଵକାଲେ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ର ପ୍ରହରପ୍ରାହରାହର
ନାଭି ତଳେ ଶ୍ବାସ କମିଯିବା ସମୟରେ, କିଛି ଭାବେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଦାନବନାୟକ, ପ୍ରତି ପହରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ।'
ଇତ୍ଯଥୋକ୍ତ୍ଵା ମମାରାସୌ ଯମଦୂତାଃ ସମାଯଯୁଃ । ଵିଚିତ୍ରଂ ବଂଧନେ ଯତ୍ନଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତାଡନତତ୍ପରାଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ମରିଗଲେ। ଯମଦୂତମାନେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାନ୍ଧିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
ଚୂର୍ଣିତା ବଂଧପାଶାଶ୍ଚ ହେତିଦଂଡାଶ୍ଚ ଚୂର୍ଣିତାଃ । ତଦ୍ଗାତ୍ରସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଚ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ବାନ୍ଧିବା ପାଶ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ହସ୍ତିଆସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଛୁଇଁବାମାତ୍ରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
ଅଥାଯାତଃ ସ୍ଵଯଂ ମୃତ୍ଯୁଃ ପାଶେନୈନମଯୋଜଯତ୍ । ମୃତ୍ଯୁପାଶମପିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁରଚିଂତଯତ୍
ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଲେ। ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ସର୍ଵମର୍ତ୍ଯମୃତିର୍ଦୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟା ନୈତାଦୃଶୀ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇତି ଚିଂତାପରେ ମୃତ୍ଯୌ ଜ୍ଵାଲାଵକ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ସମସ୍ତ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି। ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ, ଜ୍ୱାଳାମୁଖ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆସିଲେ।
ଵୀରଭଦ୍ରେଣ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଃ ସହସାଯାଚ୍ଚ ଶୂଲଭୃତ୍ । ଜ୍ଵାଲାଵକ୍ତ୍ରମଥାଲୋକ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ପଲାଯଯୌ
ବୀରଭଦ୍ର ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ହଠାତ୍ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ଜ୍ୱାଳାମୁଖଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ।
ପଲାଯମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୃତ୍ଯୁଂ ଵହ୍ନିମୁଖସ୍ତଦା । ଅରେ ରେ ଚୋର ଚୋର ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠ କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି
ସେଇ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଳାଇଯିବା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିମୁଖ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ଅରେ ଚୋର, ଚୋର! ତୁମେ ରୁହ, ରୁହ! କେଉଁଠି ଯିବୁ?'
ଏନସୋ ମୁଚ୍ଯତେ ଚୋରଃ ଶୂଲାରୋପଣମାତ୍ରତଃ । ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁଂ ତଂ ଶୂଲପ୍ରୋତମକଲ୍ପଯତ୍
କେବଳ ଶୂଳରେ ଚଢ଼ାଇଲେ ଚୋର ତାଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ । ଏଭଳି କହି, ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଶୂଳରେ ଚଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ।
ଶୂଲଂ ସ୍କଂଧଗତଂ କୃତ୍ଵା ଦୂତାନ୍ସଂଗ୍ରଥ୍ଯ ରଜ୍ଜୁନା । ପାଦଶୃଂଖଲଵିନ୍ଯସ୍ତାନାଦାଯ ନୃପମଧ୍ଯଗାତ୍
ଶୂଳଟିକୁ କନ୍ଧରେ ରଖି, ଦୂତମାନେଙ୍କୁ ରସ୍ସୀରେ ବାନ୍ଧି, ଯେଉଁମାନେ ପାଏଁ ଶୃଙ୍ଖଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ସେମାନେକୁ ନେଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ ।
ଵିମାନଵରମାରୋପ୍ଯ ଗୀତଵାଦ୍ଯସୁଶୋଭିତମ୍ । ଵୀରାଂତିକମଥୋ ଗତ୍ଵା ସର୍ଵମସ୍ମୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତାପରେ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସାଇ, ସେ ବୀରାନ୍ତିକାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ।
ଵୀରଭଦ୍ରୋପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶଂକରାଯାମିତାତ୍ମନେ । ନାନାମୁନିଗଣୈର୍ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁପୁରଃ ସୁରୈଃ
ବୀରଭଦ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ, ଦେବମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତ କଥା ଅପାର ଆତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ।
ସେଵ୍ଯମାନାଯ ଦେଵାଯ ପାର୍ଵତୀସହିତାଯ ଚ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ନିଵେଦ୍ଯାଥ ଶୂଲସ୍ଥଂମୃତ୍ଯୁମେଵ ଚ
ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ ଏବଂ ଶୂଳରେ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵୀରଭଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଅଗ୍ନ୍ଯାନନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶିଵୋ ଵିଗର୍ହଯନ୍କଥଂ ତ୍ଵଯୈତଦ୍ଗଣସାହସଂ କୃତମ୍ । ବିଭେଷି ମୃତ୍ଯୋର୍ନ କଥଂ ଯମାଧିକାଦ୍ଵଦସ୍ଵ ସର୍ଵଂ ପରମାର୍ଥତୋ ମେ
ବୀରଭଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ନିରବ ହେଲେ । ଶିବ, ଅଗ୍ନିମୁଖ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଭଡ଼ାଇ କହିଲେ: "ମୋର ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ସାହସ କେମିତି କଲୁ? ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଯମଙ୍କ ଆଧିକାରକୁ କାହିଁକି ଭୟ କରୁନାହ? ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ ।"
ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ଵହ୍ନିମୁଖୋଽତିରୋଷୋ ମୃତ୍ଯୁଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ନନର୍ତ ହର୍ଷାତ୍ । ଉଵାଚ ଚୌର୍ଯଂ କୃତମେଵ ମୃତ୍ଯୁନା ତଦେଷ ଶୂଲେଽପି ମଯା ପ୍ରରୋହିତଃ
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅଗ୍ନିମୁଖ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ । ସେ କହିଲେ: "ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚୋରି ହୋଇଥିଲା, ଏହି ଦୋଷରେ ଆପଣ ମୋତେ ଶୂଳରେ ଚଢ଼ାଇଛନ୍ତି ।"
ଵିମୋଚଯାମାସ ଶିଵୋପି ମୃତ୍ଯୁଂ ଦୂତାନଶେଷାନ୍ନିରୁଜଶ୍ଚକାର । ମୃତ୍ଯୁଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଶିଵୋ ବଭାଷେ ମନ୍ନାମ ଏଷାଂ ମରଣେ ସମାସ୍ତେ
ଶିବ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦୂତମାନେଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିଲେ, ତାହା ଦୂର କଲେ । ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିବ କହିଲେ: "ଏମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ, ମୋର ନାମ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।"
ମଚ୍ଚେତସାମନ୍ଯଧିଯାଂ ଚ ନାମହୀନାକ୍ଷରଂ ଵାଧିକଵର୍ଣଯୁକ୍ତମ୍ । ମମୈଵ ଲୋକଂ ପ୍ରଦଦାମି ସତ୍ଯଂ ହ୍ଯନେନ ନାମ ପ୍ରହରେତି ଭାଷିତମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ମୋତେ ଲାଗିଛି କିମ୍ବା ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ଏକ ଅକ୍ଷର ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ସେମାନେକୁ ମୋର ଲୋକ ଦେଉଛି; ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଶବ୍ଦ ।
ପ୍ରଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତ୍ଵଧିକଂ ହରେତିପଦପ୍ରଦଂ ଵୈ ପଦମୀରଯଂତି । ଆରାଦମୂଂସ୍ତ୍ଵଂ ଜପତୋ ନମସ୍ଵ ମଦୀଯଵାକ୍ଯଂ ଚ ଯମଂ ଵଦସ୍ଵ
ମୋର ନାମ କିମ୍ବା 'ହର' ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ପାଇଥାଏ । ଦୂରରୁ ଯେଉଁମାନେ ଜପ କରନ୍ତି, ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ମୋର ଆଜ୍ଞା ମାନନ୍ତି—ଏହି କଥା ଯମଙ୍କୁ କୁହ ।