ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏକୈକନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାନ୍ନ ହି ଶକ୍ଯତେ । ସଂକ୍ଷେପେଣ ଚ ତେ ଵଚ୍ମି ଶୃଣୁ ରାଘଵ ସାଦରମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାମର ମହିମାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହୁଛି, ରାଘବ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ରାଜା ଵିଧୃତୋ ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ମୃତେ ପିତରି ବାଲୋସୌ ଭୂମିରାଜ୍ଯେଭିଷେଚିତଃ
ପୁରୁଣା ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବଳବାନ୍ 'ବିଧୃତ' ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ ଛୋଟ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିର ରାଜା ହେଲେ।
ସମାନଵଯସଃ ସର୍ଵାନ୍ସମୀପସ୍ଥାଂଶ୍ଚକାର ସଃ । ଯେ ଵୃଦ୍ଧା ଯେ ଚ ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତେ ଚ ତସ୍ଯ ନ ସଂମତାଃ
ସେ ନିଜ ସମୟର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିକଟରେ ରଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦ ନ ଥିଲେ।
ଯୁଵାନଃ ସଂମତା ଦୁଷ୍ଟା ଅକାର୍ଯକରଣାସ୍ତଥା । ସୁସ୍ତ୍ର୍ଯାନଯନଦକ୍ଷାଶ୍ଚ ଚୋରକର୍ମଵିଶାରଦାଃ
ଯୁବକ, ଦୁଷ୍ଟ, ଅନୁଚିତ କାମ କରୁଥିବା, ମହିଳାମାନେକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରୁଥିବା ଓ ଚୋରିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।
ଭାଂଡଵାର୍ତାରତା ଲାସ୍ଯନିପୁଣାସ୍ତସ୍ଯ ସଂମତାଃ । ଵଶୀକରଣମଂତ୍ରଜ୍ଞା ଵସ୍ତ୍ରୌଷଧଵିଦସ୍ତଥା
ଝଗଡ଼ାକୁ ଭଲପାଉଥିବା, ନୃତ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ବଶୀକରଣ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦ ଥିଲେ।
ଗୀତନର୍ତନଶୀଲାଶ୍ଚ ଧୂର୍ତ୍ତା ଦ୍ଯୂତଵିଦଃ ପ୍ରିଯାଃ । ପିତୃସଂମତକର୍ତୄଣାଂ ତ୍ଯାଗଂ ଚକ୍ରେ ସ ପାର୍ଥିଵଃ
ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ଚତୁର ଓ ଜୁଆରିମାନେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କର ପସନ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ସେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ସ ଚ ତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦୁଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯମକାରଯତ୍ । ଏତାଦୃଶାଂସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯାନ୍ଦୁଷ୍ଟାନ୍ସହ ଯୁଯୋଜ ହ
ସେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ।
ଏତଦୁକ୍ତିମୁପାଲଂବ୍ଯ ଶିଷ୍ଟଂ ସୁହୃଦମତ୍ଯଜତ୍ । ଉରୋମୁଷ୍ଟିଂ ଚ ଫେତ୍କାରଂ ଯେ କୁର୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ତେ ପ୍ରିଯାଃ
ଏପରି ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ସେ ଶିଷ୍ଟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଉରୁ ମାଡ଼ିଥିଲେ କିମ୍ବା ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।
ଭଗଲକ୍ଷଣତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞା ରତିତଂତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ରାଜନୀତିଵିହୀନଂ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସମଭଵତ୍ତଦା
ଉରୁର ଚିହ୍ନ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିବା, ରତିକଳାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦ ଥିଲେ; ଏଭଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜନୀତି ନଥିଲା।
ଗଜାଶ୍ଵରଥମୁଷ୍ଟ୍ରାଜଂ ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାଶମାପନ୍ନମପହାରାଯତସ୍ତତଃ
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଉଠ, ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଚୋରି ହୋଇ ହରାଇଗଲା।
ରତ୍ନାନି ଵସୁଧାନ୍ଯାନି ନ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପୁରେ ତଦା । ଅଥ ଭୂପାଂତରେଣାସୌ ନିର୍ଜିତଃ ପ୍ରପଲାଯିତଃ
ରତ୍ନ ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ସେଇ ସମୟରେ ସହରରେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ସେ ପଳାଇଗଲେ।
ମହାରଣ୍ଯମଥୋ ଗତ୍ଵା ଗିରିଦୁର୍ଗମକଲ୍ପଯତ୍ । ତତ୍ର ଚାଲ୍ପପରୀଵାରଶ୍ଚୋରଵୃତ୍ତିଂ ସମାଶ୍ରିତଃ
ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ; ସେଠାରେ କମ୍ ଲୋକ ସହିତ ଚୋରି ଜୀବିକା ନେଲେ।
ସୁଵର୍ଣଵସ୍ତ୍ରଧାନ୍ଯାଦି ରତ୍ନଗଂଧାଦିକଂ ତଥା । ତତ୍ରତତ୍ର ଵିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଚୋରାନାଯାନଵଂଚକାନ୍
ସୁନା, କପଡ଼ା, ଧାନ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ, ମଣି, ଗନ୍ଧ ଓ ଏହାପରି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏଠାଏଠି ଚୋର, ଡକାତ ଓ ଠକମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲା।
ବଂଧାଦ୍ଯକାରଯତ୍ତୈସ୍ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯାହରଣକର୍ମଣି । ଯଦାହାରୋ ନ ଵିଦ୍ଯେତ ତଦାହାରମକଲ୍ପଯତ୍
କାରାପାଳ ଓ ଅଧିକାରୀମାନେ ଜିନିଷ ଛିନିବା କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁନଥିଲା, ସେ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।
ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିମାଂସେନ ଯଦ୍ଯନ୍ନଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ଅଶ୍ଵୀଯ ନରମାଂସେନ ଭୋଜନଂ ପର୍ଯ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍
ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଏହାପରି ପଶୁମାଂସ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁନଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମଣିଷ ମାଂସରେ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।
ଏତାଦୃଶମଭୂଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସଂଧ୍ଯୋପାସାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ଏକସ୍ତୁ ସଚିଵସ୍ତସ୍ଯ ସୁରାପୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ
ଏପରି ଅନାଚାର ତାଙ୍କର ଥିଲା, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ଓ ଏହାପରି କିଛି କରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସହଚର ଥିଲେ, ସୁରାପ ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ।
ନିଯୁଂକ୍ତେ ସର୍ଵକାଲଂ ତମାହରପ୍ରହରେତି ଚ । ଏଵଂ ରକ୍ଷୋମତେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାନାଦେଶଗତାନ୍ନରାନ୍
ସେ ସୁରାପକୁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, 'ପ୍ରତି ପହରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ' ବୋଲି କହିଥିଲା। ଏଭଳି ରାକ୍ଷସ ଚଳିତ ରୀତିରେ ରହି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଲୋକମାନେକୁ ଏକଠା କରିଥିଲା।
ନୃସହସ୍ରପରୀଵାରୋ ହ୍ଯାଦଦ୍ଯାଦକୃପାଲଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଯାଭିମତଯୋଷାସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସମାହରତ୍
ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ଦୟାହୀନ ସେ ଲୋକମାନେକୁ ଧରିଥିଲା। ନିଜ ପସନ୍ଦର ମହିଳାମାନେକୁ ଚିହ୍ନି ଚିହ୍ନି ଆଉ ଆଉ ଏକଠା କରୁଥିଲା।
କିଂଚିତ୍କାଲଂ ଚ ତା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତାସାଂ ମାଂସମଭକ୍ଷଯତ୍ । ଏଵଂ ହତ୍ଵା ନରାନ୍ନାରୀ ରାଜ୍ଯଂ ଚକ୍ରେ ସୁଦୁଃସହମ୍
କିଛି ସମୟ ସେମାନେ ସହ ଭୋଗ କରି, ପରେ ସେମାନଙ୍କର ମାଂସ ଖାଇଥିଲା। ଏଭଳି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କୁ ମାରି, ସେ ଅସହ୍ୟ ନିର୍ଦୟତାରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲା।
ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ନରାଧମଃ । ଜରାଶିଥିଲସର୍ଵାଂଗୋ ଵଲୀପଲିତଦୂଷିତଃ
ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା, ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଚମଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଲା ଓ କେଶ ପକାଇଗଲା।
ନିର୍ଜୀଵମଭଵତ୍ସ୍ଥାନଂ ସମଂତାଦ୍ଦଶଯୋଜନମ୍ । ଅଥ ମୃତ୍ଯୁଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କର ରହିବା ସ୍ଥାନ ଦଶ ଯୋଜନ ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଗଲା। ପରେ ସେଇ ରାଜା, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦିନ ଆସିଗଲା।
ମୃତ୍ଯୁକାଲେଥ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ନାତଂ ଭୂମିଗତଂ ନୃପମ୍ । ତସ୍ଯ ଚାନୁଚରାଃ ସର୍ଵେ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ରାଜା ସ୍ନାନ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସହଚରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସୁରାପଃ ସଚିଵଃ ପ୍ରାହ କିଂ କାର୍ଯଂ ମମ ଚାଦିଶ । ଅଥ ରାଜା ତଥା ଶକ୍ତୋ ନିର୍ଗତାଯୁସ୍ତଦାର୍ଦିତଃ
ସୁରାପ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରୀ ପଚାରିଲେ, 'ମୋତେ କଣ କରିବାକୁ କହିବେ?' ତାପରେ ରାଜା, ଶକ୍ତି ହରାଇ, ଆୟୁ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ,
ନାଭେରଧସ୍ତୁ କ୍ଷୀଣାସୁଃ କଥଂଚିଦ୍ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍ । ତ୍ଵଂ ସର୍ଵକାଲେ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ର ପ୍ରହରପ୍ରାହରାହର
ନାଭି ତଳେ ଶ୍ବାସ କମିଯିବା ସମୟରେ, କିଛି ଭାବେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଦାନବନାୟକ, ପ୍ରତି ପହରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ।'
ଇତ୍ଯଥୋକ୍ତ୍ଵା ମମାରାସୌ ଯମଦୂତାଃ ସମାଯଯୁଃ । ଵିଚିତ୍ରଂ ବଂଧନେ ଯତ୍ନଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତାଡନତତ୍ପରାଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ମରିଗଲେ। ଯମଦୂତମାନେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାନ୍ଧିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
ଚୂର୍ଣିତା ବଂଧପାଶାଶ୍ଚ ହେତିଦଂଡାଶ୍ଚ ଚୂର୍ଣିତାଃ । ତଦ୍ଗାତ୍ରସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଚ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ବାନ୍ଧିବା ପାଶ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ହସ୍ତିଆସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଛୁଇଁବାମାତ୍ରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
ଅଥାଯାତଃ ସ୍ଵଯଂ ମୃତ୍ଯୁଃ ପାଶେନୈନମଯୋଜଯତ୍ । ମୃତ୍ଯୁପାଶମପିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁରଚିଂତଯତ୍
ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଲେ। ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ସର୍ଵମର୍ତ୍ଯମୃତିର୍ଦୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟା ନୈତାଦୃଶୀ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇତି ଚିଂତାପରେ ମୃତ୍ଯୌ ଜ୍ଵାଲାଵକ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ସମସ୍ତ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି। ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ, ଜ୍ୱାଳାମୁଖ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆସିଲେ।
ଵୀରଭଦ୍ରେଣ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଃ ସହସାଯାଚ୍ଚ ଶୂଲଭୃତ୍ । ଜ୍ଵାଲାଵକ୍ତ୍ରମଥାଲୋକ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ପଲାଯଯୌ
ବୀରଭଦ୍ର ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ହଠାତ୍ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ଜ୍ୱାଳାମୁଖଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ।
ପଲାଯମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୃତ୍ଯୁଂ ଵହ୍ନିମୁଖସ୍ତଦା । ଅରେ ରେ ଚୋର ଚୋର ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠ କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି
ସେଇ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଳାଇଯିବା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିମୁଖ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ଅରେ ଚୋର, ଚୋର! ତୁମେ ରୁହ, ରୁହ! କେଉଁଠି ଯିବୁ?'