ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଅକାଲମରଣଂ ତ୍ଵଭୂତ୍ । ଯମଲୋକଂ ଗତଶ୍ଚାଥ ଯମେନ ପରିଭାଷିତଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ସେ ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଯମ ଉଵାଚ- ଅନେକପାପଯୁକ୍ତୋସି ପୁଣ୍ଯଂ ନୈଵ ମହତ୍ତଵ । ନ ଵେଦାଧ୍ଯାପନାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପାପଂ ଚ ଵିଦିତଂ ତଵ
ଯମ କହିଲେ—ତୁମେ ଅନେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଅଛ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ବଡ଼ ନୁହେଁ। ବେଦ ପଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ, ତୁମର ପାପ ସବୁ ମୋତେ ଜଣାଶିଛି।
କୋଟିଵର୍ଷାଣି ନରକେ ତଵସ୍ଥିତିରିତି ଦ୍ଵିଜ । ଆଯୁରସ୍ତି ତଵାତ୍ଯଲ୍ପଂ ଗମ୍ଯତାଂ ପୌର୍ଵିକୀଂ ତନୁମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ କୋଟି ବର୍ଷ ନରକରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତୁମର ଆୟୁ ଅତି କମ୍—ଏବେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଶରୀର ଧାରଣ କର।
କୁରୁ ପୁଣ୍ଯଂ ହିତଂ ଦାନଂ ଦେଵତାପୂଜନଂ ଜପମ୍ । ସାଂଗମଧ୍ଯାପନଂ ଵିପ୍ର ଭୋଜନଂ ଭସ୍ମଧାରଣମ୍
ପୁଣ୍ୟ କାମ କର, ଦାନ ଦେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଜପ କର, ନିୟମରେ ପଢ଼ା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କର।
ଭଜ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵମୁମାପତିମ୍ । ତସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନମାତ୍ରେଣ ମମ ଲୋକଂ ନ ଗଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉମାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭଜ। କେବଳ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଲୋକକୁ ଆସିବ ନାହାଁ।
ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପାପିନ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁ ସାଦରମ୍ । ତତସ୍ତଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦେଵ ନେକ୍ଷସେ ମମ ଯାତନାଃ
ହେ ପାପୀ, ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ମାନରେ ଅଳ୍ପ ଥର ପୁରାଣ ଶୁଣ। ଏହି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବୁ ନାହାଁ।
ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଵାଂ ଯଯୌ ତନୁମ୍ । ଅଥେଶପୂଜନକୃତେ ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଗମନ୍ମୁନିଵର୍ଯଂ ତୁ ଜାବାଲିଶିଵପୂଜକମ୍ । ତପଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଂପନ୍ନଂ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିଵେଚକମ୍
ସେ ମହାମୁନି ଜାବାଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରବୀଣ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ପୁରାଣତତ୍ତ୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ଲକ୍ଷଶିଷ୍ଯସମାଵୃତମ୍ । ଜରାଶିଥିଲସର୍ଵାଂଗଂ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗମ୍
ସେ ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ବୟସ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ଯଯୌ ଶୈଲଂ ମଂଦରଂ ଚାରୁକଂଦରମ୍ । ନାନାଵିହଂଗସଂପୂର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପଲତାଵୃତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ମନୋହର ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଲତା ରହିଛି।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋପେତଂ ନାନାଗଂଧୋପଶୋଭିତମ୍ । କିନ୍ନରାଣାଂ ଚ ମିଥୁନୈର୍ଗୀତପୂର୍ଣମହାଗୁହମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ରହିଛି, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ରେ ଶୋଭିତ। ବଡ଼ ଗୁହାଗୁଡ଼ିକୁ କିନ୍ନର ଦମ୍ପତିମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଅନେକରୂପଲାଵଣ୍ଯ ଵନିତୋଷିତପାଦପମ୍ । ଲଂବମାନଵିଚିତ୍ରାଭିସ୍ତାଭିଃ ଶୋଭିତପାଦପମ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମହିଳାମାନେ ଗଛମାନେକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଲଟକୁଥିବା ବିବିଧ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ।
ରତିଶ୍ରମପ୍ରସୁପ୍ତାନାଂ ବୋଧନାଦିତଷଟ୍ପଦମ୍ । କୂଜଂତି ଚ ପିକାଃ କାମଂ ଵିଯୁକ୍ତାନାଂ ଯୁଜେ କିଲ
ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଶୁଇପଡ଼ିଥିବାମାନେଙ୍କୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଜାଗେଇଥାଏ। ଏଉଁପରି, ପିକମାନେ ଯାହାଁ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେଠାରେ ମନ ଭରି କୁହୁକୁହୁ କରନ୍ତି।
ନାନାମୁନିଗଣାକୀର୍ଣଂ ପ୍ରଶାଂତମୃଗଚାରିଣମ୍ । ଅପ୍ସରୋଗଣସଂକୀର୍ଣଂ ଗଂଧର୍ଵଗଣସେଵିତମ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ମୃଗମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚଲିବା କରୁଛନ୍ତି। ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଉଁଠି ଘେରିଛନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ନାନାସିଦ୍ଧମୁଖୋଦ୍ଭୂତଗୀତପୂର୍ଣଵନାଂତରମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଫଲସଂପୂର୍ଣଂ ନାନାଦେଵାଲଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଅରଣ୍ୟଟି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଉଠୁଥିବା ଗୀତରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଚିତ୍ର ଫଳରେ ଭରିଆ, ଏବଂ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରରେ ଶୋଭିତ।
ପ୍ରାସାଦଶତସଂବାଧଂ ନାନାଗୃହସମନ୍ଵିତମ୍ । ସିଂହାନନୈର୍ଗଜମୁଖୈରୁଲୂକଵଦନୈରଥ
ସେଠାରେ ଶତଶଃ ରାଜମହଳ ଭିଡ଼ିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଘର ରହିଛି, ସିଂହ, ହାତୀ, ପେଚା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୁଁହ ଥିବା ପ୍ରତିମାମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଅମୁଖୈର୍ଵିମୁଖୈରୁଗ୍ରୈରର୍ଦ୍ଧଵକ୍ତ୍ରୈର୍ମୃଗୀମୁଖୈଃ । ରୁରୁଜଂତୁକଗୋଧାହି ଵାନରର୍କ୍ଷମୁଖୈରପି
ଅନେକ ମୁଁହ ଅଛି—କେହି ମୁଁହ ନଥିବା, କେହି ମୁଁହ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା, କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ଅଧା ମୁଁହ, କେହି ହରିଣ, କେହି କୁକୁର, ଶିଆଳ, ଗୋଧିକ, ସାପ, ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମୁଁହ ଥିବା।
ଵ୍ଯାଘ୍ରଵୃଶ୍ଚିକଭଲ୍ଲୂଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଵାନଗର୍ଦଭତୁଂଡକୈଃ । ସମସ୍ତଜୀଵଵଦନସଦୃଶାସ୍ଯୈର୍ଗଣେଶ୍ଵରୈଃ । ଵଲ୍ଲୀମୁଖୈର୍ଵୃକ୍ଷମୁଖୈଃ ଶିଲାଵକ୍ତ୍ରୈରଯୋମୁଖୈଃ
ବାଘ, ବିଛା, ଭଲୁ, ଉଷ୍ଟ୍ର, କୁକୁର, ଗଧା, ତୁଣ୍ଡିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୁଁହ ଥିବା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁଁହ ସଦୃଶ ମୁଁହ ଥିବା ଗଣପତିମାନେ; ବେଳି, ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଲୋହା ମୁଁହ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଶଂଖମୁକ୍ତାଦିଜଲଜଵଦନୈରୁପଶୋଭିତମ୍ । ଅଧିକାଂଗୈରନଂଗୈଶ୍ଚ ଜଟିଲୈଃ ଶିଖିମୁଂଡିତୈଃ
ଶଂଖ, ମୁକ୍ତା, ଜଳଜନ୍ତୁ ମୁଁହ ଭଳି ମୁଁହ ଥିବା; କେହି ଅଧିକ ଅଂଗ ଥିବା, କେହି ଅଂଗ ନଥିବା; କେହି ଜଟାଧାରୀ, କେହି ଚୂଡ଼ାଧାରୀ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା।
ପତ୍ରିଵକ୍ତ୍ରୈର୍ଦ୍ଵିଷଡ୍ଵକ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଵିଗ୍ରହମୁଖୈରପି । ଘଂଟାସ୍ଯୈଃ ଶୂର୍ପଵଦନକର୍ଣପାଦମୁଖୈରପି
ପତ୍ର ମୁଁହ, ଦୁଇଟି, ଛଅଟି, ତିନିଟି ମୁଁହ ଥିବା; ଘଣ୍ଟା ମୁଁହ, ଝାଲି ମୁଁହ, କାନ, ପାଦ ଓ ମୁଁହ ଭଳି ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଘଂଟାମୁଖୈର୍ଵେଣୁମୁଖୈଃ କିଂକିଣୀଵଦନୈରପି । ଯାଦୃଗ୍ଵସ୍ତୁ ଜଗତ୍ଯସ୍ତି ତାଦୃଶାସ୍ଯୈରଯୋମୁଖୈଃ
ଘଣ୍ଟା ମୁଁହ, ବାଁଶୀ ମୁଁହ, ଗୁଣ୍ଡି ଭଳି ମୁଁହ ଥିବା; ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁହ ଏମିତି, ଯେପରି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେପରି ଲୋହା ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କୈଶ୍ଚିନ୍ନିଭୃତକଂଦର୍ପରୂପଲାଵଣ୍ଯକୋମଲୈଃ । କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶୈଶ୍ଚଂଦ୍ର କୋଟିସମପ୍ରଭୈଃ
କେହି ନିଜ ଗର୍ବକୁ ଦମନ କରିଥିବା, ରୂପ, ଲାଜ, ମୃଦୁତାରେ ଭରିଆ; କେହି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କେହି କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି।
ନାନାଵର୍ଣୈର୍ଵିଶ୍ଵମୁଖୈର୍ଵିଶ୍ଵରୂପୈଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖୈଃ । ଦ୍ଵିମୁଖୈଃ ପଂଚଵକ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ତ୍ରିମୁଖୈଃ ଷଣ୍ମୁଖୈରପି
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ମୁଁହ, ସମସ୍ତ ରୂପ, ଚାରି ମୁଁହ, ଦୁଇ, ପାଞ୍ଚ, ତିନି, ଛଅ ମୁଁହ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଏକାନେକମୁଖୈଃ ଶାଂତୈଃ ସର୍ଵଦା ସୁଖିଭିର୍ଯୁତମ୍ । ନାନାଭୋଗସମୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ରତିକାମସମୈରପି
କେହି ଏକ ମୁଁହ, କେହି ଅନେକ ମୁଁହ, ସବୁଠାରୁ ଶାନ୍ତ, ସଦା ଖୁସି ଥିବା; ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦ ଓ ରତି ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗୁଥିବା।
ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣମୁଖୈରୁମେଶସମଵିଗ୍ରହୈଃ । ନାନାରୂପଧରୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ସେଵିତଂ ମଂଦରାଚଲମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କର ମୁଁହ, ଉମା ଓ ଶିବଙ୍କ ଭଳି ରୂପ; ଅନ୍ୟେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଠି ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସେଠି ପୂଜିତ।
ଧେନଵୋ ଯତ୍ର ଵେଦାଶ୍ଚ ମୀମାଂସାଵତ୍ସ ସଂଯୁତାଃ । ଧର୍ମାଦଯଃ ସଵର୍ଷ୍ମାଣଃ ପୁରାଣାନି ଚ କର୍ମଣା
ଯେଉଁଠାରେ ଗାଈ ଓ ବେଦ ଅଛନ୍ତି, ତଦାନୁସନ୍ଧାନର ବଛାମାନେ ସହିତ; ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେହ ନେଇ, ପୁରାଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ।
ସ୍ମୃତୀତିହାସଜାତାନି ଆଗମାଶ୍ଚ ଶରୀରିଣଃ । ସ୍ଥିତାଶ୍ଚ ମଂଦରେ ଯତ୍ର ସଶୈଲଃ ପାପନାଶନଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମୃତି, ଇତିହାସ, ଜାତକ ଓ ଆଗମମାନେ ଦେହ ନେଇଛନ୍ତି; ସେଠି ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସହିତ, ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ପୁରଂ ପରମଶୋଭିତମ୍ । ଵାପୀତଡାଗୋପଵନପ୍ରାସାଦଶତଶୋଭିତମ୍
ସେଠି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟ ନଗର ଅଛି, ଅତି ଶୋଭାମୟ, ଝିଅ, ପୋଖରୀ, ବଗିଚା ଓ ଶତଶଃ ରାଜମହଳରେ ଶୋଭିତ।
ସପ୍ତପ୍ରାକାରପରିଖଂ ରତ୍ନାଟ୍ଟାଲକସଂଯୁତମ୍ । ଗୋପୁରୈର୍ନଵଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଵିଚିତ୍ରଗୃହସଂଯୁତମ୍
ସାତଟି ପ୍ରାକାର ଓ ଖାଳିରେ ଘେରାଯାଇଛି, ରତ୍ନର ମିନାର ଥିବା, ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଓ ବିଚିତ୍ର ଘର ରହିଛି।
ଯସ୍ଯ ଚାପ୍ରତିମଂ ତେଜ ଉଷ୍ଣଶୀତାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ନଗରୀ ପୁଣ୍ଯା ତନ୍ମଧ୍ଯେ ଚ ସଭା ଶୁଭା
ଏହି ନଗରର ତେଜ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତାପ, ଶୀତ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ନଗର ଓ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ୍ର ସଭା ଅଛି।