ନ ପୁରାଣେତିହାସାନାଂ ଶ୍ରୁତୀନାମାଗମସ୍ଯ ଵା । ଯତ୍ନାଦ୍ଭୋକ୍ତା ତଥା ଦେହସଂସ୍କାରୈକପ୍ରଵର୍ତକଃ
ସେ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଶ୍ରୁତି କିମ୍ବା ଆଗମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁନଥିଲେ; ସେ କେବଳ ଖାଇବା ଓ ଦେହର ସଂସ୍କାର କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ତାଦୃଶସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାଥ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯାଯୁରତ୍ଯଗାତ୍ । ଲକ୍ଷାଂତରେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ଵତ୍ସରେ ମାସି ପଂଚମେ
ଏଭଳି ଦ୍ୱିଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲା; ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପରେ, ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ପଞ୍ଚମ ମାସରେ—
ତୃତୀଯ ଦିଵସେ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ସ୍ଵସଂପାଦିତଵିତ୍ତସ୍ଯ ଯେନ ଦାନଂ ନ ଵୈ କୃତମ୍
ତୃତୀୟ ଦିନର ରାତିରେ ସେ ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଦାନ କରିନଥିଲେ।
ଦିନେଦିନେ ଭୁଜ୍ଯମାନଂ ନିଃସାରଂ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରମେଣ ହି । ଵର୍ଷାଣ୍ଯେଵ ଚ ତାଵଂତି ନରକେ ପଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ତାହା ଦିନକ୍ରମେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେ ବର୍ଷ ଏପରି ଚାଲିଥାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ।
କୃମିଯୋନିସହସ୍ରଂ ଚ ଅନୁଭୂଯ ତତଃ ପରମ୍ । ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽବଂଧୁର୍ଦୁଷ୍ଟଭାର୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଜଃ
ହଜାର ଟି କୀଟ ଜନ୍ମ ଭୋଗିବା ପରେ, ପରେ ସେ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ, ସହାୟ ନଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବହୁ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଦିନେଦିନେ ଭିକ୍ଷିତେନ ଯାଚିତେନ ଚ ଜୀଵନମ୍ । ଯନ୍ନ କ୍ଵାପି ଚ ବୀଜାନାଂ ମଗ୍ନାନାମଥ ମାର୍ଗଣାତ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଭିକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ମାଟି ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବିଆ କୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଳିନଥାଏ।
ଲବ୍ଧେନଜୀଵନଂ କର୍ମ ଭୃତ୍ଯାନାମଥ ଜୀଵନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ନେତ୍ରହୀନଃ ସ୍ଖଲନ୍ମଲଃ
ଯେଉଁ ଉପାର୍ଜିତ ଜୀବିକା ଅଛି, ସେହିଟି ଦାସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କାନା ନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ଧ, କେହି ହେଉଛନ୍ତି ଲଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଅପବିତ୍ର।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ମନସା ଚିଂତଯଚ୍ଚେଦଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ
ଏଭଳି ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣି ସାବିକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମନରେ ଏହି କଥା ପୁନିପୁନି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ରୂପପୁଷ୍ପୈର୍ମାହିଷ୍ମଯୀ ଦୁର୍ଗାପି ଫଲଵର୍ଜିତା । ତଥା ପୁରାଣରହିତା ଵିଦ୍ଯା ନୋ ଗତିଦର୍ଶନୀ
ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ମାହିଷମୟୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଦାନ ମହିଷରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି, ପୁରାଣ ବିନା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗ ଦେଖାଏନାହିଁ।
ବହୁଶାସ୍ତ୍ରଂ ସମଭ୍ଯସ୍ଯ ବହୁଵେଦାନ୍ସଵିସ୍ତରାନ୍ । ପୁଂସୋଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ନ ଦର୍ଶନମ୍
ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଅକାଲମରଣଂ ତ୍ଵଭୂତ୍ । ଯମଲୋକଂ ଗତଶ୍ଚାଥ ଯମେନ ପରିଭାଷିତଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ସେ ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଯମ ଉଵାଚ- ଅନେକପାପଯୁକ୍ତୋସି ପୁଣ୍ଯଂ ନୈଵ ମହତ୍ତଵ । ନ ଵେଦାଧ୍ଯାପନାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପାପଂ ଚ ଵିଦିତଂ ତଵ
ଯମ କହିଲେ—ତୁମେ ଅନେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଅଛ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ବଡ଼ ନୁହେଁ। ବେଦ ପଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ, ତୁମର ପାପ ସବୁ ମୋତେ ଜଣାଶିଛି।
କୋଟିଵର୍ଷାଣି ନରକେ ତଵସ୍ଥିତିରିତି ଦ୍ଵିଜ । ଆଯୁରସ୍ତି ତଵାତ୍ଯଲ୍ପଂ ଗମ୍ଯତାଂ ପୌର୍ଵିକୀଂ ତନୁମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ କୋଟି ବର୍ଷ ନରକରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତୁମର ଆୟୁ ଅତି କମ୍—ଏବେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଶରୀର ଧାରଣ କର।
କୁରୁ ପୁଣ୍ଯଂ ହିତଂ ଦାନଂ ଦେଵତାପୂଜନଂ ଜପମ୍ । ସାଂଗମଧ୍ଯାପନଂ ଵିପ୍ର ଭୋଜନଂ ଭସ୍ମଧାରଣମ୍
ପୁଣ୍ୟ କାମ କର, ଦାନ ଦେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଜପ କର, ନିୟମରେ ପଢ଼ା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କର।
ଭଜ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵମୁମାପତିମ୍ । ତସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନମାତ୍ରେଣ ମମ ଲୋକଂ ନ ଗଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉମାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭଜ। କେବଳ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଲୋକକୁ ଆସିବ ନାହାଁ।
ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପାପିନ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁ ସାଦରମ୍ । ତତସ୍ତଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦେଵ ନେକ୍ଷସେ ମମ ଯାତନାଃ
ହେ ପାପୀ, ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ମାନରେ ଅଳ୍ପ ଥର ପୁରାଣ ଶୁଣ। ଏହି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବୁ ନାହାଁ।
ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଵାଂ ଯଯୌ ତନୁମ୍ । ଅଥେଶପୂଜନକୃତେ ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଗମନ୍ମୁନିଵର୍ଯଂ ତୁ ଜାବାଲିଶିଵପୂଜକମ୍ । ତପଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଂପନ୍ନଂ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିଵେଚକମ୍
ସେ ମହାମୁନି ଜାବାଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରବୀଣ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ପୁରାଣତତ୍ତ୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ଲକ୍ଷଶିଷ୍ଯସମାଵୃତମ୍ । ଜରାଶିଥିଲସର୍ଵାଂଗଂ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗମ୍
ସେ ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ବୟସ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ଯଯୌ ଶୈଲଂ ମଂଦରଂ ଚାରୁକଂଦରମ୍ । ନାନାଵିହଂଗସଂପୂର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପଲତାଵୃତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ମନୋହର ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଲତା ରହିଛି।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋପେତଂ ନାନାଗଂଧୋପଶୋଭିତମ୍ । କିନ୍ନରାଣାଂ ଚ ମିଥୁନୈର୍ଗୀତପୂର୍ଣମହାଗୁହମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ରହିଛି, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ରେ ଶୋଭିତ। ବଡ଼ ଗୁହାଗୁଡ଼ିକୁ କିନ୍ନର ଦମ୍ପତିମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଅନେକରୂପଲାଵଣ୍ଯ ଵନିତୋଷିତପାଦପମ୍ । ଲଂବମାନଵିଚିତ୍ରାଭିସ୍ତାଭିଃ ଶୋଭିତପାଦପମ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମହିଳାମାନେ ଗଛମାନେକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଲଟକୁଥିବା ବିବିଧ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ।
ରତିଶ୍ରମପ୍ରସୁପ୍ତାନାଂ ବୋଧନାଦିତଷଟ୍ପଦମ୍ । କୂଜଂତି ଚ ପିକାଃ କାମଂ ଵିଯୁକ୍ତାନାଂ ଯୁଜେ କିଲ
ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଶୁଇପଡ଼ିଥିବାମାନେଙ୍କୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଜାଗେଇଥାଏ। ଏଉଁପରି, ପିକମାନେ ଯାହାଁ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେଠାରେ ମନ ଭରି କୁହୁକୁହୁ କରନ୍ତି।
ନାନାମୁନିଗଣାକୀର୍ଣଂ ପ୍ରଶାଂତମୃଗଚାରିଣମ୍ । ଅପ୍ସରୋଗଣସଂକୀର୍ଣଂ ଗଂଧର୍ଵଗଣସେଵିତମ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ମୃଗମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚଲିବା କରୁଛନ୍ତି। ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଉଁଠି ଘେରିଛନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ନାନାସିଦ୍ଧମୁଖୋଦ୍ଭୂତଗୀତପୂର୍ଣଵନାଂତରମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଫଲସଂପୂର୍ଣଂ ନାନାଦେଵାଲଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଅରଣ୍ୟଟି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଉଠୁଥିବା ଗୀତରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଚିତ୍ର ଫଳରେ ଭରିଆ, ଏବଂ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରରେ ଶୋଭିତ।
ପ୍ରାସାଦଶତସଂବାଧଂ ନାନାଗୃହସମନ୍ଵିତମ୍ । ସିଂହାନନୈର୍ଗଜମୁଖୈରୁଲୂକଵଦନୈରଥ
ସେଠାରେ ଶତଶଃ ରାଜମହଳ ଭିଡ଼ିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଘର ରହିଛି, ସିଂହ, ହାତୀ, ପେଚା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୁଁହ ଥିବା ପ୍ରତିମାମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଅମୁଖୈର୍ଵିମୁଖୈରୁଗ୍ରୈରର୍ଦ୍ଧଵକ୍ତ୍ରୈର୍ମୃଗୀମୁଖୈଃ । ରୁରୁଜଂତୁକଗୋଧାହି ଵାନରର୍କ୍ଷମୁଖୈରପି
ଅନେକ ମୁଁହ ଅଛି—କେହି ମୁଁହ ନଥିବା, କେହି ମୁଁହ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା, କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ଅଧା ମୁଁହ, କେହି ହରିଣ, କେହି କୁକୁର, ଶିଆଳ, ଗୋଧିକ, ସାପ, ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମୁଁହ ଥିବା।
ଵ୍ଯାଘ୍ରଵୃଶ୍ଚିକଭଲ୍ଲୂଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଵାନଗର୍ଦଭତୁଂଡକୈଃ । ସମସ୍ତଜୀଵଵଦନସଦୃଶାସ୍ଯୈର୍ଗଣେଶ୍ଵରୈଃ । ଵଲ୍ଲୀମୁଖୈର୍ଵୃକ୍ଷମୁଖୈଃ ଶିଲାଵକ୍ତ୍ରୈରଯୋମୁଖୈଃ
ବାଘ, ବିଛା, ଭଲୁ, ଉଷ୍ଟ୍ର, କୁକୁର, ଗଧା, ତୁଣ୍ଡିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୁଁହ ଥିବା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁଁହ ସଦୃଶ ମୁଁହ ଥିବା ଗଣପତିମାନେ; ବେଳି, ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଲୋହା ମୁଁହ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଶଂଖମୁକ୍ତାଦିଜଲଜଵଦନୈରୁପଶୋଭିତମ୍ । ଅଧିକାଂଗୈରନଂଗୈଶ୍ଚ ଜଟିଲୈଃ ଶିଖିମୁଂଡିତୈଃ
ଶଂଖ, ମୁକ୍ତା, ଜଳଜନ୍ତୁ ମୁଁହ ଭଳି ମୁଁହ ଥିବା; କେହି ଅଧିକ ଅଂଗ ଥିବା, କେହି ଅଂଗ ନଥିବା; କେହି ଜଟାଧାରୀ, କେହି ଚୂଡ଼ାଧାରୀ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା।
ପତ୍ରିଵକ୍ତ୍ରୈର୍ଦ୍ଵିଷଡ୍ଵକ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଵିଗ୍ରହମୁଖୈରପି । ଘଂଟାସ୍ଯୈଃ ଶୂର୍ପଵଦନକର୍ଣପାଦମୁଖୈରପି
ପତ୍ର ମୁଁହ, ଦୁଇଟି, ଛଅଟି, ତିନିଟି ମୁଁହ ଥିବା; ଘଣ୍ଟା ମୁଁହ, ଝାଲି ମୁଁହ, କାନ, ପାଦ ଓ ମୁଁହ ଭଳି ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ଅଛି।