ଅତୋଽସ୍ଯ ଵିଵିଧା ପୂଜା ଶଂକରସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତଂ ଦାରୁଣଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା କଠୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦାରୁଣାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଗତିଦା ମତା । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତମଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଏହିପରି କଠିନ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରାଗଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଫଲଦା ମତା । ତମଶ୍ଚ ସତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଂ ମିଶ୍ରକଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଯଦି ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରିଲେ ତଥାପି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତମସ ଯଦି ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ପୂଜା ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାଏ।
ମିଶ୍ରପୂଜା ଵିଫଲଦା ଶଂକରେ ଲୋକଶଂକରେ । ଯାଦୃଶଂ ତାଦୃଶଂ ଵାପି ନିଯମେନାର୍ଚନଂ ଵିଭୋଃ
ମିଶ୍ର ପୂଜା ଶଙ୍କର, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଯେପରି ନିୟମରେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେପରି ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
ଶଂକରସ୍ଯାଶୁଫଲଦଂ ଯାଦୃଶସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏତତ୍ସଂକ୍ଷେପତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଧାନଂ ଭସ୍ମନୋଽନଘ
ଶଙ୍କର ସେଇ ପୂଜାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜକ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି ଭସ୍ମ ନିୟମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵକ୍ତୃଶ୍ରୋତୃଜନାନାଂ ଚ ସମସ୍ତାଘଵିନାଶନମ୍
ଏହା କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଶିଵରାଘଵସଂଵାଦେ ଭସ୍ମୋତ୍ପତ୍ତିଵିଧାନଂ ନାମାଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶିବ ଓ ରାଘବଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଭସ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଧି' ନାମକ ଏକ ଶତ ଆଠତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାଂ ପ୍ରାପ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶିଵଭକ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଏହା ଶୁଣି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ନାମ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରୋ ମହାଵିଦ୍ଯୋ ମହାମତିଃ । ବହୁଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵୀଣଶ୍ଚ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ବହୁତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ବହୁତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ।
ନ ଯଷ୍ଟା ନ ଚ ଦାତା ଚ ନ ଦେଵାନାଂ ଚ ପୂଜକଃ । ନ ଚାଧ୍ଯାପଯିତା ଵେଦଂ ନ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଚ
ସେ ନ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ନ ଦାନ ଦେଉଥିଲେ, ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; ନ ବେଦ ପଢ଼ାଉଥିଲେ, ନ ଶୁଣିଥିବା କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ନ ପୁରାଣେତିହାସାନାଂ ଶ୍ରୁତୀନାମାଗମସ୍ଯ ଵା । ଯତ୍ନାଦ୍ଭୋକ୍ତା ତଥା ଦେହସଂସ୍କାରୈକପ୍ରଵର୍ତକଃ
ସେ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଶ୍ରୁତି କିମ୍ବା ଆଗମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁନଥିଲେ; ସେ କେବଳ ଖାଇବା ଓ ଦେହର ସଂସ୍କାର କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ତାଦୃଶସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାଥ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯାଯୁରତ୍ଯଗାତ୍ । ଲକ୍ଷାଂତରେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ଵତ୍ସରେ ମାସି ପଂଚମେ
ଏଭଳି ଦ୍ୱିଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲା; ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପରେ, ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ପଞ୍ଚମ ମାସରେ—
ତୃତୀଯ ଦିଵସେ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ସ୍ଵସଂପାଦିତଵିତ୍ତସ୍ଯ ଯେନ ଦାନଂ ନ ଵୈ କୃତମ୍
ତୃତୀୟ ଦିନର ରାତିରେ ସେ ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଦାନ କରିନଥିଲେ।
ଦିନେଦିନେ ଭୁଜ୍ଯମାନଂ ନିଃସାରଂ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରମେଣ ହି । ଵର୍ଷାଣ୍ଯେଵ ଚ ତାଵଂତି ନରକେ ପଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ତାହା ଦିନକ୍ରମେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେ ବର୍ଷ ଏପରି ଚାଲିଥାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ।
କୃମିଯୋନିସହସ୍ରଂ ଚ ଅନୁଭୂଯ ତତଃ ପରମ୍ । ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽବଂଧୁର୍ଦୁଷ୍ଟଭାର୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଜଃ
ହଜାର ଟି କୀଟ ଜନ୍ମ ଭୋଗିବା ପରେ, ପରେ ସେ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ, ସହାୟ ନଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବହୁ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଦିନେଦିନେ ଭିକ୍ଷିତେନ ଯାଚିତେନ ଚ ଜୀଵନମ୍ । ଯନ୍ନ କ୍ଵାପି ଚ ବୀଜାନାଂ ମଗ୍ନାନାମଥ ମାର୍ଗଣାତ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଭିକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ମାଟି ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବିଆ କୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଳିନଥାଏ।
ଲବ୍ଧେନଜୀଵନଂ କର୍ମ ଭୃତ୍ଯାନାମଥ ଜୀଵନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ନେତ୍ରହୀନଃ ସ୍ଖଲନ୍ମଲଃ
ଯେଉଁ ଉପାର୍ଜିତ ଜୀବିକା ଅଛି, ସେହିଟି ଦାସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କାନା ନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ଧ, କେହି ହେଉଛନ୍ତି ଲଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଅପବିତ୍ର।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ମନସା ଚିଂତଯଚ୍ଚେଦଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ
ଏଭଳି ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣି ସାବିକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମନରେ ଏହି କଥା ପୁନିପୁନି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ରୂପପୁଷ୍ପୈର୍ମାହିଷ୍ମଯୀ ଦୁର୍ଗାପି ଫଲଵର୍ଜିତା । ତଥା ପୁରାଣରହିତା ଵିଦ୍ଯା ନୋ ଗତିଦର୍ଶନୀ
ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ମାହିଷମୟୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଦାନ ମହିଷରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି, ପୁରାଣ ବିନା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗ ଦେଖାଏନାହିଁ।
ବହୁଶାସ୍ତ୍ରଂ ସମଭ୍ଯସ୍ଯ ବହୁଵେଦାନ୍ସଵିସ୍ତରାନ୍ । ପୁଂସୋଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ନ ଦର୍ଶନମ୍
ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଅକାଲମରଣଂ ତ୍ଵଭୂତ୍ । ଯମଲୋକଂ ଗତଶ୍ଚାଥ ଯମେନ ପରିଭାଷିତଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ସେ ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଯମ ଉଵାଚ- ଅନେକପାପଯୁକ୍ତୋସି ପୁଣ୍ଯଂ ନୈଵ ମହତ୍ତଵ । ନ ଵେଦାଧ୍ଯାପନାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପାପଂ ଚ ଵିଦିତଂ ତଵ
ଯମ କହିଲେ—ତୁମେ ଅନେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଅଛ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ବଡ଼ ନୁହେଁ। ବେଦ ପଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ, ତୁମର ପାପ ସବୁ ମୋତେ ଜଣାଶିଛି।
କୋଟିଵର୍ଷାଣି ନରକେ ତଵସ୍ଥିତିରିତି ଦ୍ଵିଜ । ଆଯୁରସ୍ତି ତଵାତ୍ଯଲ୍ପଂ ଗମ୍ଯତାଂ ପୌର୍ଵିକୀଂ ତନୁମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ କୋଟି ବର୍ଷ ନରକରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତୁମର ଆୟୁ ଅତି କମ୍—ଏବେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଶରୀର ଧାରଣ କର।
କୁରୁ ପୁଣ୍ଯଂ ହିତଂ ଦାନଂ ଦେଵତାପୂଜନଂ ଜପମ୍ । ସାଂଗମଧ୍ଯାପନଂ ଵିପ୍ର ଭୋଜନଂ ଭସ୍ମଧାରଣମ୍
ପୁଣ୍ୟ କାମ କର, ଦାନ ଦେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଜପ କର, ନିୟମରେ ପଢ଼ା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କର।
ଭଜ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵମୁମାପତିମ୍ । ତସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନମାତ୍ରେଣ ମମ ଲୋକଂ ନ ଗଚ୍ଛସି
ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉମାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭଜ। କେବଳ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଲୋକକୁ ଆସିବ ନାହାଁ।
ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପାପିନ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁ ସାଦରମ୍ । ତତସ୍ତଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦେଵ ନେକ୍ଷସେ ମମ ଯାତନାଃ
ହେ ପାପୀ, ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ମାନରେ ଅଳ୍ପ ଥର ପୁରାଣ ଶୁଣ। ଏହି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବୁ ନାହାଁ।
ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଵାଂ ଯଯୌ ତନୁମ୍ । ଅଥେଶପୂଜନକୃତେ ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଗମନ୍ମୁନିଵର୍ଯଂ ତୁ ଜାବାଲିଶିଵପୂଜକମ୍ । ତପଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଂପନ୍ନଂ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିଵେଚକମ୍
ସେ ମହାମୁନି ଜାବାଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରବୀଣ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ପୁରାଣତତ୍ତ୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ଲକ୍ଷଶିଷ୍ଯସମାଵୃତମ୍ । ଜରାଶିଥିଲସର୍ଵାଂଗଂ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗମ୍
ସେ ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ବୟସ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ଯଯୌ ଶୈଲଂ ମଂଦରଂ ଚାରୁକଂଦରମ୍ । ନାନାଵିହଂଗସଂପୂର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପଲତାଵୃତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ମନୋହର ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଲତା ରହିଛି।