ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଥ ତତୋ ହସ୍ତୌ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନମାଚରେତ୍ । ଶିଵ ଉଵାଚ- ଯୂଯମେଵଂ ପ୍ରକାରେଣ ଭସ୍ମ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଘୃଷ୍ଯ ଚ
ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଲଗାଇବା ପରେ—'
ଗୁଣାନ୍ଧାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତାସ୍ତତଃ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଇତ୍ଥଂ ଶିଵୋଦିତା ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
'ଗୁଣମାନେ ବହନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବ, ଏବଂ ଏଭଳି ତୁମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ।' ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: 'ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—'
ତଥା କୃତ୍ଵା ଚ ଵିଧିନା ହମହମିକଯା ତଦା । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯବୋଧନାଶକ୍ତାଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିଵମୂଚିରେ
ଏଭଳି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଭାବରେ, ପରସ୍ପରକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
କଂ ଗୁଣଂ ଧାରଯେତ୍କୋ ଵା ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ସୁତାନଥ । କର୍ମଶକ୍ତିଂ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ମୁଖରେଣ୍ଵୈଵ ନଶ୍ଯତି
'କେଉଁ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ? କିଏ?' ଶିବ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଅହଂକାର ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।'
ଅଲ୍ପାଯୁର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଭିଶ୍ଚାସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ଯୋଽହଂ ବ୍ରହ୍ମାଂଡମାଲାଭିର୍ଭୂଷିତୋ ବ୍ରହ୍ମଗୋପନମ୍
'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମନୁଙ୍କ ସହିତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ।'
ରଜୋଗୁଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନ ଚ ଜାନାସି ମାଂ ତଦା । ବ୍ରହ୍ମାଧିକବଲୋ ଵିଷ୍ଣୁରାଯୁଷି ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକଃ
'ତୁମେ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେତେବେଳେ ମୋତେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ଆୟୁରେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅଧିକ।'
ବ୍ରହ୍ମାଂଡମାଲାଭରଣେ ମହେଶସ୍ଯ ମମୈଵ ତୁ । ଚତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସମାତ୍ରେଣ ଵିଷ୍ଣୋରାଯୁରୁଦାହୃତମ୍
'ମହେଶ ଓ ମୋ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମାଳା ଭୂଷଣ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟୁ କେବଳ ଚାରିଟି ଶ୍ୱାସ ପରିମାଣ।'
ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକସତ୍ଵତ୍ଵାତ୍ସତ୍ଵମାଲଂବତାଂ ହରିଃ । ଜାନାତି ସର୍ଵକାଲଂ ମାଂ କ୍ଵଚିଦେଵ ନ ଵିସ୍ମରେତ୍
'ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ୱଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସତ୍ୱରେ ଭରସା କରନ୍ତି; ସେ ସବୁବେଳେ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭୁଲନ୍ତି ନାହିଁ।'
ସାତ୍ଵିକୈକୈଵ ପୂଜାସ୍ଯ ରାଜସୀ ତାମସୀ ନ ତୁ । ଶାଂତଂ ଶିଵଂ ସତ୍ଵଗୁଣଂ ରଜଵକ୍ତ୍ରାଵମାନତଃ
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଭିତିକ ଯେଉଁ ପୂଜା, ସେଇ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ; ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ପୂଜା ନୁହେଁ। ଶାନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଯେଉଁଠି ରହିଛି, ତାହା ରଜ ଓ ତମସ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କମିଯାଏ।
ନଭୋନୀଲଂ ତଥା ଚୈଵ ଗୁଣଂ ଶଂଭୁସ୍ତଥାଭଜତ୍ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାପି ଦଧାର ଚ ପୁରା କିଲ
ଆକାଶ ଯେପରି ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ସେପରି ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ପୁରୁଣା କାଳରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମସ ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଅତୋଽସ୍ଯ ଵିଵିଧା ପୂଜା ଶଂକରସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତଂ ଦାରୁଣଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା କଠୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦାରୁଣାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଗତିଦା ମତା । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତମଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଏହିପରି କଠିନ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରାଗଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଫଲଦା ମତା । ତମଶ୍ଚ ସତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଂ ମିଶ୍ରକଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଯଦି ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରିଲେ ତଥାପି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତମସ ଯଦି ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ପୂଜା ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାଏ।
ମିଶ୍ରପୂଜା ଵିଫଲଦା ଶଂକରେ ଲୋକଶଂକରେ । ଯାଦୃଶଂ ତାଦୃଶଂ ଵାପି ନିଯମେନାର୍ଚନଂ ଵିଭୋଃ
ମିଶ୍ର ପୂଜା ଶଙ୍କର, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଯେପରି ନିୟମରେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେପରି ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
ଶଂକରସ୍ଯାଶୁଫଲଦଂ ଯାଦୃଶସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏତତ୍ସଂକ୍ଷେପତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଧାନଂ ଭସ୍ମନୋଽନଘ
ଶଙ୍କର ସେଇ ପୂଜାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜକ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି ଭସ୍ମ ନିୟମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵକ୍ତୃଶ୍ରୋତୃଜନାନାଂ ଚ ସମସ୍ତାଘଵିନାଶନମ୍
ଏହା କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଶିଵରାଘଵସଂଵାଦେ ଭସ୍ମୋତ୍ପତ୍ତିଵିଧାନଂ ନାମାଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶିବ ଓ ରାଘବଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଭସ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଧି' ନାମକ ଏକ ଶତ ଆଠତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାଂ ପ୍ରାପ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶିଵଭକ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଏହା ଶୁଣି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ନାମ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରୋ ମହାଵିଦ୍ଯୋ ମହାମତିଃ । ବହୁଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵୀଣଶ୍ଚ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ବହୁତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ବହୁତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ।
ନ ଯଷ୍ଟା ନ ଚ ଦାତା ଚ ନ ଦେଵାନାଂ ଚ ପୂଜକଃ । ନ ଚାଧ୍ଯାପଯିତା ଵେଦଂ ନ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଚ
ସେ ନ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ନ ଦାନ ଦେଉଥିଲେ, ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; ନ ବେଦ ପଢ଼ାଉଥିଲେ, ନ ଶୁଣିଥିବା କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ନ ପୁରାଣେତିହାସାନାଂ ଶ୍ରୁତୀନାମାଗମସ୍ଯ ଵା । ଯତ୍ନାଦ୍ଭୋକ୍ତା ତଥା ଦେହସଂସ୍କାରୈକପ୍ରଵର୍ତକଃ
ସେ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଶ୍ରୁତି କିମ୍ବା ଆଗମ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁନଥିଲେ; ସେ କେବଳ ଖାଇବା ଓ ଦେହର ସଂସ୍କାର କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ତାଦୃଶସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାଥ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯାଯୁରତ୍ଯଗାତ୍ । ଲକ୍ଷାଂତରେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ଵତ୍ସରେ ମାସି ପଂଚମେ
ଏଭଳି ଦ୍ୱିଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲା; ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପରେ, ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ପଞ୍ଚମ ମାସରେ—
ତୃତୀଯ ଦିଵସେ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ସ୍ଵସଂପାଦିତଵିତ୍ତସ୍ଯ ଯେନ ଦାନଂ ନ ଵୈ କୃତମ୍
ତୃତୀୟ ଦିନର ରାତିରେ ସେ ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଦାନ କରିନଥିଲେ।
ଦିନେଦିନେ ଭୁଜ୍ଯମାନଂ ନିଃସାରଂ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରମେଣ ହି । ଵର୍ଷାଣ୍ଯେଵ ଚ ତାଵଂତି ନରକେ ପଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ତାହା ଦିନକ୍ରମେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେ ବର୍ଷ ଏପରି ଚାଲିଥାଏ, ସେତେ ବର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ।
କୃମିଯୋନିସହସ୍ରଂ ଚ ଅନୁଭୂଯ ତତଃ ପରମ୍ । ଦରିଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାଧିତୋଽବଂଧୁର୍ଦୁଷ୍ଟଭାର୍ଯୋ ବହୁପ୍ରଜଃ
ହଜାର ଟି କୀଟ ଜନ୍ମ ଭୋଗିବା ପରେ, ପରେ ସେ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ, ସହାୟ ନଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବହୁ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଦିନେଦିନେ ଭିକ୍ଷିତେନ ଯାଚିତେନ ଚ ଜୀଵନମ୍ । ଯନ୍ନ କ୍ଵାପି ଚ ବୀଜାନାଂ ମଗ୍ନାନାମଥ ମାର୍ଗଣାତ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଭିକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ମାଟି ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ବିଆ କୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଳିନଥାଏ।
ଲବ୍ଧେନଜୀଵନଂ କର୍ମ ଭୃତ୍ଯାନାମଥ ଜୀଵନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ନେତ୍ରହୀନଃ ସ୍ଖଲନ୍ମଲଃ
ଯେଉଁ ଉପାର୍ଜିତ ଜୀବିକା ଅଛି, ସେହିଟି ଦାସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କାନା ନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ଧ, କେହି ହେଉଛନ୍ତି ଲଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଅପବିତ୍ର।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ମନସା ଚିଂତଯଚ୍ଚେଦଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ
ଏଭଳି ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣି ସାବିକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମନରେ ଏହି କଥା ପୁନିପୁନି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ରୂପପୁଷ୍ପୈର୍ମାହିଷ୍ମଯୀ ଦୁର୍ଗାପି ଫଲଵର୍ଜିତା । ତଥା ପୁରାଣରହିତା ଵିଦ୍ଯା ନୋ ଗତିଦର୍ଶନୀ
ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ମାହିଷମୟୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଦାନ ମହିଷରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି, ପୁରାଣ ବିନା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗ ଦେଖାଏନାହିଁ।
ବହୁଶାସ୍ତ୍ରଂ ସମଭ୍ଯସ୍ଯ ବହୁଵେଦାନ୍ସଵିସ୍ତରାନ୍ । ପୁଂସୋଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ନ ଦର୍ଶନମ୍
ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି।