ତତଃ ପଯଃ ସେଚନେ ଚ ଗଦିତଃ କପିଲା ମନୁଃ । ଅମୃତଂ ଦେଵି ତେ କ୍ଷୀରଂ ପଵିତ୍ରମିହ ଵର୍ଦ୍ଧିତମ୍
ତାପରେ ଦୁଧ ଛିଟିବା ବେଳେ କପିଳା ମନୁ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ଏଠାରେ ବଢ଼ିଥିବା ଏହି ଦୁଧ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅମୃତ ସମାନ।'
ତଵପ୍ରସାଦାନ୍ମୁଚ୍ଯଂତେ ମନୁଜାଃ ସର୍ଵପାପ୍ମନଃ । ପ୍ରଣଵେନାଵହେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭସ୍ମନୋ ଵଟକାନଥ
ତୁମ ଦୟାରେ ମଣିଷମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଭସ୍ମର ଗୋଲାକାର ଗଠା ତିଆରି କରି ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅଣୋରଣୀଯାନିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ତୁ ଵିଚକ୍ଷଣମ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଇତ୍ଥଂ ତୁ ଭସ୍ମସଂପାଦ୍ଯ ଶୁଷ୍କମାଦାଯ ମଂତ୍ରଵିତ୍
'ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ' ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶିବଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ, ଏଭଳି ଭାବରେ ଶୁଖିଲା ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣଵେନ ଵିମୃଜ୍ଯାଥ ସପ୍ତପ୍ରଣଵମଂତ୍ରିତମ୍ । ଈଶାନେନ ଶିରୋଦେଶଂ ମୁଖଂ ତତ୍ପୁରୁଷେଣ ଚ
ତାପରେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭଲଭାବେ ମସି ଲଗାଇ, ସାତଥର 'ଓଁ' ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିବା; ତାପରେ ଶିର ଉପରେ 'ଈଶାନ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ମୁହଁରେ 'ତତ୍ପୁରୁଷ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ଉରୋଦେଶମଘୋରେଣ ଗୁହ୍ଯଂ ଵାମେନ ମଂତ୍ରଯେତ୍ । ସଦ୍ଯୋଜାତେନ ଵୈ ପାଦୌ ସର୍ଵାଂଗଂ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ଛାତି ଉପରେ 'ଅଘୋର' ମନ୍ତ୍ର, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶରେ 'ବାମଦେବ' ମନ୍ତ୍ର, ପାଦ ଉପରେ 'ସଦ୍ୟୋଜାତ' ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରରେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ତତ ଉଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ସର୍ଵାଂଗମାପାଦତଲମସ୍ତକମ୍ । ତତ ଆଚମ୍ଯ ଵସନଂ ଧୌତଂ ଶ୍ଵେତଂ ପ୍ରଧାରଯେତ୍
ତାପରେ ପାଦ ତଳୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଣ୍ଡ ଶିର ଯାଏଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା; ପରେ ଜଳ ଚୁମି ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ପୁନରାଚମ୍ଯ କର୍ମ ସ୍ଵଂ କର୍ତୁମର୍ହତି ସର୍ଵତଃ । ତତୋ ଭସ୍ମସମାଦାଯ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ପୁଣିଥରେ ଜଳ ଚୁମି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ତାପରେ ଭସ୍ମ ନେଇ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ତ୍ରିଗୁଣାଧାରଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଜନକଂ ଵିଭୁମ୍ । ସ୍ମରନ୍ନମଃ ଶିଵାଯେତି ଲଲାଟେ ତୁ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍
ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ତିନି ଗୁଣର ଆଧାର, ତିନି ଲୋକଙ୍କ ପିତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି 'ନମ: ଶିବାୟ' ବୋଲି କହି, ଲଳାଟରେ ତିନି ରେଖା ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ନମଃ ଶିଵାଭ୍ଯାମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବାହ୍ଵୋର୍ଵାପି ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍ । ଅଘୋରାଯ ନମ ଇତି ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଚ ପ୍ରକୋଷ୍ଠଯୋଃ
'ନମ: ଶିବାଭ୍ୟାମ୍' ବୋଲି କହି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ତିନି ରେଖା ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା; 'ଅଘୋରାୟ ନମ:' ବୋଲି ଦୁଇ କଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଭୀମାଯେତି ତତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଶିରୋଧି ପଶ୍ଚିମେ ତଥା । ନୀଲକଂଠାଯ ଶିରସି କ୍ଷିପେତ୍ସର୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
'ଭୀମାୟ' ବୋଲି ପିଠ ଓ ମୁଣ୍ଡର ପଛ ଭାଗରେ, 'ନୀଳକଣ୍ଠାୟ' ବୋଲି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, 'ସର୍ବାତ୍ମନେ ନମ:' ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଥ ତତୋ ହସ୍ତୌ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନମାଚରେତ୍ । ଶିଵ ଉଵାଚ- ଯୂଯମେଵଂ ପ୍ରକାରେଣ ଭସ୍ମ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଘୃଷ୍ଯ ଚ
ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଲଗାଇବା ପରେ—'
ଗୁଣାନ୍ଧାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତାସ୍ତତଃ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଇତ୍ଥଂ ଶିଵୋଦିତା ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
'ଗୁଣମାନେ ବହନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବ, ଏବଂ ଏଭଳି ତୁମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ।' ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: 'ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—'
ତଥା କୃତ୍ଵା ଚ ଵିଧିନା ହମହମିକଯା ତଦା । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯବୋଧନାଶକ୍ତାଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିଵମୂଚିରେ
ଏଭଳି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଭାବରେ, ପରସ୍ପରକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
କଂ ଗୁଣଂ ଧାରଯେତ୍କୋ ଵା ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ସୁତାନଥ । କର୍ମଶକ୍ତିଂ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ମୁଖରେଣ୍ଵୈଵ ନଶ୍ଯତି
'କେଉଁ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ? କିଏ?' ଶିବ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଅହଂକାର ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।'
ଅଲ୍ପାଯୁର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଭିଶ୍ଚାସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ଯୋଽହଂ ବ୍ରହ୍ମାଂଡମାଲାଭିର୍ଭୂଷିତୋ ବ୍ରହ୍ମଗୋପନମ୍
'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମନୁଙ୍କ ସହିତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ।'
ରଜୋଗୁଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନ ଚ ଜାନାସି ମାଂ ତଦା । ବ୍ରହ୍ମାଧିକବଲୋ ଵିଷ୍ଣୁରାଯୁଷି ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକଃ
'ତୁମେ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେତେବେଳେ ମୋତେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ଆୟୁରେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅଧିକ।'
ବ୍ରହ୍ମାଂଡମାଲାଭରଣେ ମହେଶସ୍ଯ ମମୈଵ ତୁ । ଚତୁର୍ନିଃଶ୍ଵାସମାତ୍ରେଣ ଵିଷ୍ଣୋରାଯୁରୁଦାହୃତମ୍
'ମହେଶ ଓ ମୋ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମାଳା ଭୂଷଣ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟୁ କେବଳ ଚାରିଟି ଶ୍ୱାସ ପରିମାଣ।'
ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକସତ୍ଵତ୍ଵାତ୍ସତ୍ଵମାଲଂବତାଂ ହରିଃ । ଜାନାତି ସର୍ଵକାଲଂ ମାଂ କ୍ଵଚିଦେଵ ନ ଵିସ୍ମରେତ୍
'ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ୱଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସତ୍ୱରେ ଭରସା କରନ୍ତି; ସେ ସବୁବେଳେ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭୁଲନ୍ତି ନାହିଁ।'
ସାତ୍ଵିକୈକୈଵ ପୂଜାସ୍ଯ ରାଜସୀ ତାମସୀ ନ ତୁ । ଶାଂତଂ ଶିଵଂ ସତ୍ଵଗୁଣଂ ରଜଵକ୍ତ୍ରାଵମାନତଃ
ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଭିତିକ ଯେଉଁ ପୂଜା, ସେଇ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ; ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ପୂଜା ନୁହେଁ। ଶାନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଯେଉଁଠି ରହିଛି, ତାହା ରଜ ଓ ତମସ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କମିଯାଏ।
ନଭୋନୀଲଂ ତଥା ଚୈଵ ଗୁଣଂ ଶଂଭୁସ୍ତଥାଭଜତ୍ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚାପି ଦଧାର ଚ ପୁରା କିଲ
ଆକାଶ ଯେପରି ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ସେପରି ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ପୁରୁଣା କାଳରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମସ ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଅତୋଽସ୍ଯ ଵିଵିଧା ପୂଜା ଶଂକରସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତଂ ଦାରୁଣଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା କଠୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦାରୁଣାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଗତିଦା ମତା । ରଜଶ୍ଚ ତମସାଯୁକ୍ତମଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଏହିପରି କଠିନ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରାଗଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରଜ ଯଦି ତମସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାପି ତତଃ ପୂଜା ଶଂକରେ ଫଲଦା ମତା । ତମଶ୍ଚ ସତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଂ ମିଶ୍ରକଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଯଦି ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କରିଲେ ତଥାପି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ତମସ ଯଦି ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ପୂଜା ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାଏ।
ମିଶ୍ରପୂଜା ଵିଫଲଦା ଶଂକରେ ଲୋକଶଂକରେ । ଯାଦୃଶଂ ତାଦୃଶଂ ଵାପି ନିଯମେନାର୍ଚନଂ ଵିଭୋଃ
ମିଶ୍ର ପୂଜା ଶଙ୍କର, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଯେପରି ନିୟମରେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେପରି ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
ଶଂକରସ୍ଯାଶୁଫଲଦଂ ଯାଦୃଶସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏତତ୍ସଂକ୍ଷେପତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଧାନଂ ଭସ୍ମନୋଽନଘ
ଶଙ୍କର ସେଇ ପୂଜାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜକ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏହା ହେଉଛି ଭସ୍ମ ନିୟମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵକ୍ତୃଶ୍ରୋତୃଜନାନାଂ ଚ ସମସ୍ତାଘଵିନାଶନମ୍
ଏହା କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଶିଵରାଘଵସଂଵାଦେ ଭସ୍ମୋତ୍ପତ୍ତିଵିଧାନଂ ନାମାଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶିବ ଓ ରାଘବଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଭସ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଧି' ନାମକ ଏକ ଶତ ଆଠତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାଂ ପ୍ରାପ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶିଵଭକ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଏହା ଶୁଣି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁର୍ନାମ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରୋ ମହାଵିଦ୍ଯୋ ମହାମତିଃ । ବହୁଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵୀଣଶ୍ଚ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ବହୁତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ବହୁତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ।
ନ ଯଷ୍ଟା ନ ଚ ଦାତା ଚ ନ ଦେଵାନାଂ ଚ ପୂଜକଃ । ନ ଚାଧ୍ଯାପଯିତା ଵେଦଂ ନ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଚ
ସେ ନ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ନ ଦାନ ଦେଉଥିଲେ, ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; ନ ବେଦ ପଢ଼ାଉଥିଲେ, ନ ଶୁଣିଥିବା କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ।