ଦୀଯତାଂ ଭଗଵଞ୍ଛକ୍ତିର୍ଯଦି ଭୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵରପ୍ରଦଃ । ଅଥ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶିଵୋ ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ଭଗବନ୍ତ, ଯଦି ତୁମେ ଦାନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦିଅ। ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଶିବ କହିଲେ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଵିଦ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ସମସ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଗୁଣତ୍ରଯାଶ୍ରଯା ଵିଦ୍ଯା ଅଵିଦ୍ଯା ଚ ତଦାଶ୍ରଯା
ଶିବ କହିଲେ— ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଗୁଣ ତିନିଟିର ଆଧାର, ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଧାରରେ ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯଂ ଚ ଦଗ୍ଧ୍ଵୈଵ ତତ୍ସାରଂ ଧର୍ତୁମର୍ହଥ । ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଭଵେତ୍ତତ୍ର ଭଵଦ୍ଭିର୍ଧ୍ରିଯତାଂ ହି ତତ୍
ଗୁଣ ତିନିଟିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ତାହାର ସାର ଧରିବା ଉଚିତ। ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେହି ସବୁ ତୁମେ ଧର।
ଅଥାହୁସ୍ତତ୍ସୁତା ଵାକ୍ଯଂ ନ ଦାହୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିନା । ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ମହେଶସ୍ଯ ଲୋଚନେ ଵହ୍ନିରସ୍ତି ଵୈ
ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କହିଲେ— ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ଦହନ ହୁଏନାହିଁ। ଶିବ କହିଲେ— ମହେଶଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯମିଦଂ ଧେନୁର୍ଵିଦ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ମୂତ୍ରଂ ଚୋପନିଷତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭସ୍ମ ତତଃ ପରମ୍
ଗୁଣ ତିନିଟି ହେଉଛି ଗାଁ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶୁଭ ଗୋମୟ। ମୂତ୍ର ଉପନିଷଦରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାରୁ ଭସ୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଵତ୍ସାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତଯୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତତ୍ସଂଭୂତଂ ତୁ ଗୋମଯମ୍ । ଆଗାଵ ଇତି ମଂତ୍ରେଣ ଧେନୁଂ ତତ୍ରାଭିମଂତ୍ରଯେତ୍
ଯାହାର ବଛା ହେଉଛି ସ୍ମୃତି, ଗୋମୟ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। 'ଆଗାବ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗାଁକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଵୋ ଗାଵୋ ଗାଵ ଇତି ପ୍ରାଶଯେତ୍ତୁ ତୃଣଂ ଜଲମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେଽଥଵା ଵ୍ରତୀ
'ଗାଁ ଗାଁ ଗାଁ' କହି, ତାକୁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ, ଉପବାସୀ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରେଦ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ସମାହିତଃ । କୃତସ୍ନାନୋ ଧୌତଵସ୍ତ୍ରୋ ଗୋମଯାର୍ଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍ତୁ ଗାମ୍
ପରଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଅଁ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଗୋମୟ ପାଇଁ ଗାଁକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ମୂତ୍ରମାହରେତ୍ । ସୌଵର୍ଣେ ରାଜତେ ତାମ୍ରେ ଧାରଯେନ୍ମୃନ୍ମଯେ ଘଟେ
ସାବଧାନରେ ଗାଁକୁ ଉଠାଇ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୂତ୍ର ନେବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ପିତଳ କିମ୍ବା ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ଏହା ରଖିବା ଉଚିତ।
ପୌଷ୍କରେ ଵା ପଲାଶେ ଵା ପାତ୍ରେ ଗୋଶୃଂଗ ଏଵ ଵା । ଆଦଧୀତ ହି ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗଂଧଦ୍ଵାରେତି ଗୋମଯମ୍
ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ପଳାଶ ପତ୍ରର ପାତ୍ର, କିମ୍ବା ଗାଁର ଶୃଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ରଖିପାରିବା। ଗୋମୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ, ଗୋମୟ 'ଗନ୍ଧଦ୍ୱାର' ମନ୍ତ୍ରରେ।
ଅଭୂମିପାତଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ପାତ୍ରେ ପୂର୍ଵୋଦିତେଽଧିକେ । ଗୋମଯଂ ଶୋଧଯେଦ୍ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଛ୍ରୀର୍ମେ ଭଜତୁ ମଂତ୍ରତଃ
ଯେଉଁ ଗୋମୟ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିନାହିଁ, ସେହି ପାତ୍ରରେ ନେବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ଗୋମୟକୁ ଶୋଧନ କରି, 'ଶ୍ରୀ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ମଯୀତି ମଂତ୍ରେଣ ଗୋମଯସ୍ଯାପମାର୍ଜନମ୍ । ସଂ ତ୍ଵା ସିଂଚାମି ମଂତ୍ରେଣ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯେ କ୍ଷିପେତ୍
'ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ମୟି' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋମୟ ପୋଛିବା ଉଚିତ। 'ସଂ ତ୍ୱା ସିଂଚାମି' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋମୂତ୍ରକୁ ଗୋମୟରେ ଢେଳିବା ଉଚିତ।
ପଂଚାନାଂ ତ୍ଵେତି ମଂତ୍ରେଣ ପିଂଡାଂଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ । କୁର୍ଯାତ୍ସଂଶୋଷ୍ଯ କିରଣୈସ୍ତରଣେରାହରେତ୍ତୁ ତାନ୍
ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚଉଦ ଟି ପିଂଡ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ । ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଖାଇ, ପରେ ଏହାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ନିଦଧ୍ଯାଦଥ ପୂର୍ଵୋକ୍ତପାତ୍ରେ ଗୋମଯପିଂଡକାନ୍ । ସ୍ଵଗୃହ୍ଯୋକ୍ତଵିଧାନେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯାଗ୍ନିମିଂଧଯେତ୍
ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଗୋମୟର ପିଂଡ ରଖି, ନିଜ ଘରର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ପିଂଡାନ୍ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ତତ୍ତଦର୍ଣଦେଵାଯ ପିଂଡକାନ୍ । ଆଘାରାଵାଜ୍ଯଭାଗୌ ଚ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଦ୍ଵୌ ହୁନେତ୍ସୁଧୀଃ
ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଂଡ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ଦୁଇ ଭାଗ ଘିଅ ଓ ହବି ଦେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ତତୋ ନିଧନପତଯେ ତ୍ରଯୋଦଶଜଯାଦଯଃ । ହୋତଵ୍ଯାଃ ପଂଚବ୍ରହ୍ମାଣି ନମୋ ହିରଣ୍ଯବାହଵେ
ତାପରେ ନିଧନପତି ପାଇଁ ତେର ଜୟ ହବି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ପଞ୍ଚ ମୂଳବ୍ରହ୍ମ ନମସ୍କାର କରି 'ହିରଣ୍ୟବାହୁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ଇତି ସର୍ଵାହୁତୀର୍ହୁତ୍ଵା ଚତୁର୍ଥ୍ଯଂତୈସ୍ତୁ ମଂତ୍ରକୈଃ । ତତଃ ଶର୍ଵାଯ ରୁଦ୍ରାଯ ଯସ୍ଯ ଵୈକଂକତୀତି ଚ
ଚତୁର୍ଥ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମସ୍ତ ହବି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଶର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ଯେଉଁଠାରେ 'ଏହି ଭାଗ ମୋ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଏତୈସ୍ତୁ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାନନାଜ୍ଞାତତ୍ରଯଂ ତଥା । ଵ୍ଯାହୃତୀରଥ ହୁତ୍ଵା ତୁ ତତଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତଂ ହୁନେତ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜ୍ଞାନୀ ତିନି ଅଜ୍ଞାତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବ୍ୟାହୃତି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ସ୍ବିଷ୍ଟକୃତ ହବି ଦେବା ଦରକାର ।
ଇଧ୍ମଶେଷଂ ତୁ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ ପୂର୍ଣପାତ୍ରୋଦକଂ ତତଃ । ପୂର୍ଣମାସାଂତଯଜୁଷା ଜଲେନାନ୍ଯେନ ବୃଂହଯେତ୍
ଅଗ୍ନିର ଶେଷ ଜଳାନ୍ତି କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଭରିବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ ଅନ୍ତ ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଅନ୍ୟ ଜଳ ଦେଇ ଏହାକୁ ବଢ଼ାଇବା ଦରକାର ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଷ୍ଵମୃତମିତି ତଜ୍ଜଲଂ ଶିରସି କ୍ଷିପେତ୍ । ପ୍ରାଚ୍ଯାମିତି ଦିଶାଂ ଲିଂଗୈର୍ଦିକ୍ଷୁ ତୋଯଂ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ' ଭାବେ ଏହି ଜଳ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଢାଳିବା ଉଚିତ୍ । ଦିଶାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ଜଳ ଛିଟିବା ଦରକାର ।
ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ଵା ଶାଂତେ ପୁଲକମାହରେତ୍ । ଆହରିଷ୍ଯାମି ଦେଵାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଗୁପ୍ତଯେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ଶାନ୍ତିରେ ପୁଲାକ ଗ୍ରାସ ଉଠାଇବା ଉଚିତ୍ । 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବି' ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର ।
ଜାତଵେଦସମେନେ ତ୍ଵାଂ ପୁଲାକଂ ଚ୍ଛାଦଯାଦ୍ଯ ମେ । ମଂତ୍ରେଣାନେନ ତଂ ଵହ୍ନିଂ ପୁଲାକେ ଛାଦଯେଦଥ
'ଜାତବେଦ, ଆଜି ମୁଁ ପୁଲାକ ଦେଇ ତୁମକୁ ଢାକୁଛି' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ପୁଲାକ ଗ୍ରାସରେ ଢାକିବା ଉଚିତ୍ ।
ତ୍ରିଦିନଂ ଜ୍ଵଲନସ୍ଥିତ୍ଯୈ ଛାଦନଂ ପୁଲକୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ଭୁଂଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ତିନି ଦିନ ପୁଲାକ ଗ୍ରାସରେ ଢାକି ରଖିବା ନିୟମ ଅଛି । ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ନିଜେ ମନ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଖାଇବା ଦରକାର ।
ଭସ୍ମାଧିକମଭୀପ୍ସଂସ୍ତୁ ହ୍ଯଧିକଂ ଗୋମଯଂ ହରେତ୍ । ଦିନତ୍ରଯେଣ ଯଦି ଵା ଏକସ୍ମିନ୍ଦିଵସେ ବହୁ
ଯଦି ଅଧିକ ଭସ୍ମ ଚାହିଁବେ, ତେବେ ଅଧିକ ଗୋମୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏହା ତିନି ଦିନରେ କିମ୍ବା ଏକ ଦିନରେ, ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେ ଦେଇବା ଦରକାର ।
ତୃତୀଯେ ଵା ଚତୁର୍ଥେ ଵା ପ୍ରାତଃସ୍ନାତ୍ଵା ସିତାଂବରଃ । ଶୁକ୍ଲଯଜ୍ଞୋପଵୀତୀ ଚ ଶୁକ୍ଲମାଲ୍ଯାନୁଲେପନଃ
ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ, ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି, ଧଳା ପୋଷାକ, ଧଳା ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଧଳା ମାଳା ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ।
ଶୁକ୍ଲଦଂତୋ ଭସ୍ମଦିଗ୍ଧୋ ମଂତ୍ରେଣାନେନ ମଂତ୍ରଵିତ୍ । ତଦ୍ଵେତି ଚୋଚ୍ଚାରଯିତ୍ଵା ଭସ୍ମସତ୍ଯଂ ନ ସଂତ୍ଯଜେତ୍
ଧଳା ଦାନ୍ତ, ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ମନ୍ତ୍ର ଜାଣି, 'ତଦ୍ବେତି' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଭସ୍ମର ସତ୍ୟତା ଘୋଷଣା କରି ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ତତ ଆଵାହନମୁଖା ଉପଚାରାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ । କର୍ତଵ୍ଯା ହୁତଦାନେନ ତତୋଽଗ୍ନିମୁପସଂହରେତ୍
ତାପରେ ଆବାହନ ଆରମ୍ଭ କରି, ଷୋଡଶ ଉପଚାର ହବି ଦେଇ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପସଂହାର କରିବା ଦରକାର ।
ଅଗ୍ନେ ଭସ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଭସ୍ମ ଚୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଅଗ୍ନିରସ୍ମୀତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ଚ ତତଃ ପରମ୍
'ଅଗ୍ନି, ଭସ୍ମ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ନେଇବା ଉଚିତ୍ । 'ଅଗ୍ନି, ମୁଁ' ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଭସ୍ମକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଘସିବା ଦରକାର ।
ସଂଯୋଜ୍ଯ ଗଂଗାସଲିଲୈଃ କପିଲାପଯସାଥଵା । ଚଂଦ୍ରଂ କୁଂକୁମକାଶ୍ମୀରମୁଶୀରଂ ଚଂଦନଂ ତଥା
ଗଙ୍ଗା ଜଳ କିମ୍ବା କପିଳା ଗାଁ ଦୁଧ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, କୁମ୍କୁମ, ଖସ, ଚନ୍ଦନ ମିଶାଇ ଭସ୍ମ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅଗୁରୁଦ୍ଵିତଯଂ ଚୈଵ ଚୂର୍ଣଯିତ୍ଵା ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତଃ । କ୍ଷିପେଦ୍ଭସ୍ମନି ତଚ୍ଚୂର୍ଣମୋମିତି ବ୍ରହ୍ମମଂତ୍ରତଃ
ଅଗରୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚୁରା କରି, ଏହି ଚୁରା ଭସ୍ମରେ ଛିଟିବା ଉଚିତ୍ । 'ଓଁ' ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର ।