ଅଂଗୁଲୀଭ୍ଯାଂ ମହେଶୋଽପି ତମୋଗୁଣମଧାରଯତ୍ । ସତ୍ଵମେକୋଂଗୁଲୀଭ୍ଯାଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁମଥାଦଧାତ୍
ମହେଶ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଲେ ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପାଦପୀଠେ ଚ ଦଧାର ଚ ନନର୍ତ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦରେ ଆସନ କରି ରଖିଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ନୃତ୍ଯଂତମତ୍ଯଂତଵିଲାସରୂପଂ ଗୋକ୍ଷୀରରୂପଂ ତରୁଣଂ ତ୍ରିନେତ୍ରମ୍ । ସର୍ଵଂ ଦଧାନଂ କୃତକୌତୁକଂ ଶିଵଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ଵରଦୋ ବଭାଷେ
ଶିବ ଅତି ଭବ୍ୟ ଭଙ୍ଗୀରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଗୋ ଦୁଧର ରଙ୍ଗରେ ତରୁଣ, ତିନି ଆଖି, ସମସ୍ତ ଭାର ବୋହି, ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ କରି, ପୁଅମାନେ ଦେଖି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ ପୁତ୍ରାହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଅଥାହ ପିତରଂ ପୁତ୍ରୋ ଵରମେନଂ ଦଦସ୍ଵ ମେ
ଶିବ କହିଲେ — 'ମୁଁ ତମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି, ପୁଅମାନେ । ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା, ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର ।' ପରେ ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୋତେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ ।'
ମାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୃତା ପୂଜା ତଵ ପୂଜା ଭଵେଚ୍ଛିଵ । ତିଷ୍ଠେର୍ମଯି ସଦା ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ଵମେଵାହଂ ଚ ଵାଵ୍ଯଯଃ
ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା, ଶିବ, ତୁମର ପୂଜା ହେବାକୁ ଥାଏ। ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ସଦା ଏକାପରେ ଏକ ସ୍ଥିର ଅଛୁ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣେ ଅମର।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଏଵମେତନ୍ମହାଭାଗ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ରକ୍ତଗୌରାଵିମୌ ପୁତ୍ରୌ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୂ ମମୈଵ ତୁ
ଶିବ କହିଲେ— ଏହିପରି ହେବ, ମହାଭାଗ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ପୁଅ, ଏକ ଲାଲ ଏବଂ ଏକ ଧଳା, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋର ନିଜ ପୁଅ।
ବାହୁମୂଲସ୍ଥରୋମୌ ଚ ମମାକାରୌ ତଥାନଘୌ । ଅଥ ବ୍ରହ୍ମାଣମାହେଦଂ ଭଜତ୍ଵେକଂ ଗୁଣଂ ଭଵାନ୍
ମୋର ବାହୁର ମୂଳରେ ଥିବା ରୋମ ଦୁଇଟି ନିର୍ମଳ ଆକାର ନେଇଛି। ତାପରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲି— ତୁମେ ଏକ ଗୁଣ ନେବା।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ତ୍ଵନ୍ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗୁଣମହଂ ଧର୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନ ହୀଶ୍ଵର । ଧାରଯିଷ୍ଯେ ରଜୋ ଦେଵ ସତ୍ଵଂ ଭଜତୁ ଵୈ ହରିଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ଗୁଣ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ, ଈଶ୍ୱର। ଦେବ, ମୁଁ ରଜୋ ଗୁଣ ଧରିବି, ହରି ସତ୍ୱ ଗୁଣ ନେଉ।
ଅଵଶିଷ୍ଟଂ ଗୁଣଂ ଚାଯମୀଶ୍ଵରୋ ଧାରଯିଷ୍ଯତି । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଗୁଣାନାଦାଯତେ ଦେଵା ନଶେକୁର୍ନିତ୍ଯଧାରଣମ୍
ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଗୁଣ ଈଶ୍ୱର ଧରିବେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ଦେବତାମାନେ ଗୁଣ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସଦା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କର୍ତୁଂ ଭରଣଶକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶିଵମିତ୍ଯଵଦତ୍ପୁନଃ । ଗୁଣାନ୍ଵଯଂ ସର୍ଵକାଲଂ ନ ଚ ଧାରଯିତୁଂ କ୍ଷମାଃ
ଭରଣ ଶକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ପୁନି 'ଶିବ' କହିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାଳରେ ଗୁଣ ଧରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ।
ଦୀଯତାଂ ଭଗଵଞ୍ଛକ୍ତିର୍ଯଦି ଭୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵରପ୍ରଦଃ । ଅଥ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶିଵୋ ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ଭଗବନ୍ତ, ଯଦି ତୁମେ ଦାନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦିଅ। ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଶିବ କହିଲେ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଵିଦ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ସମସ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଗୁଣତ୍ରଯାଶ୍ରଯା ଵିଦ୍ଯା ଅଵିଦ୍ଯା ଚ ତଦାଶ୍ରଯା
ଶିବ କହିଲେ— ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଗୁଣ ତିନିଟିର ଆଧାର, ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଧାରରେ ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯଂ ଚ ଦଗ୍ଧ୍ଵୈଵ ତତ୍ସାରଂ ଧର୍ତୁମର୍ହଥ । ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଭଵେତ୍ତତ୍ର ଭଵଦ୍ଭିର୍ଧ୍ରିଯତାଂ ହି ତତ୍
ଗୁଣ ତିନିଟିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ତାହାର ସାର ଧରିବା ଉଚିତ। ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେହି ସବୁ ତୁମେ ଧର।
ଅଥାହୁସ୍ତତ୍ସୁତା ଵାକ୍ଯଂ ନ ଦାହୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିନା । ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ମହେଶସ୍ଯ ଲୋଚନେ ଵହ୍ନିରସ୍ତି ଵୈ
ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କହିଲେ— ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ଦହନ ହୁଏନାହିଁ। ଶିବ କହିଲେ— ମହେଶଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯମିଦଂ ଧେନୁର୍ଵିଦ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ମୂତ୍ରଂ ଚୋପନିଷତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭସ୍ମ ତତଃ ପରମ୍
ଗୁଣ ତିନିଟି ହେଉଛି ଗାଁ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶୁଭ ଗୋମୟ। ମୂତ୍ର ଉପନିଷଦରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାରୁ ଭସ୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଵତ୍ସାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତଯୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତତ୍ସଂଭୂତଂ ତୁ ଗୋମଯମ୍ । ଆଗାଵ ଇତି ମଂତ୍ରେଣ ଧେନୁଂ ତତ୍ରାଭିମଂତ୍ରଯେତ୍
ଯାହାର ବଛା ହେଉଛି ସ୍ମୃତି, ଗୋମୟ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। 'ଆଗାବ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗାଁକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଵୋ ଗାଵୋ ଗାଵ ଇତି ପ୍ରାଶଯେତ୍ତୁ ତୃଣଂ ଜଲମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେଽଥଵା ଵ୍ରତୀ
'ଗାଁ ଗାଁ ଗାଁ' କହି, ତାକୁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ, ଉପବାସୀ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରେଦ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ସମାହିତଃ । କୃତସ୍ନାନୋ ଧୌତଵସ୍ତ୍ରୋ ଗୋମଯାର୍ଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍ତୁ ଗାମ୍
ପରଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଅଁ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଗୋମୟ ପାଇଁ ଗାଁକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ମୂତ୍ରମାହରେତ୍ । ସୌଵର୍ଣେ ରାଜତେ ତାମ୍ରେ ଧାରଯେନ୍ମୃନ୍ମଯେ ଘଟେ
ସାବଧାନରେ ଗାଁକୁ ଉଠାଇ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୂତ୍ର ନେବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ପିତଳ କିମ୍ବା ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ଏହା ରଖିବା ଉଚିତ।
ପୌଷ୍କରେ ଵା ପଲାଶେ ଵା ପାତ୍ରେ ଗୋଶୃଂଗ ଏଵ ଵା । ଆଦଧୀତ ହି ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗଂଧଦ୍ଵାରେତି ଗୋମଯମ୍
ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ପଳାଶ ପତ୍ରର ପାତ୍ର, କିମ୍ବା ଗାଁର ଶୃଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ରଖିପାରିବା। ଗୋମୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ, ଗୋମୟ 'ଗନ୍ଧଦ୍ୱାର' ମନ୍ତ୍ରରେ।
ଅଭୂମିପାତଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ପାତ୍ରେ ପୂର୍ଵୋଦିତେଽଧିକେ । ଗୋମଯଂ ଶୋଧଯେଦ୍ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଛ୍ରୀର୍ମେ ଭଜତୁ ମଂତ୍ରତଃ
ଯେଉଁ ଗୋମୟ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିନାହିଁ, ସେହି ପାତ୍ରରେ ନେବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ଗୋମୟକୁ ଶୋଧନ କରି, 'ଶ୍ରୀ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ମଯୀତି ମଂତ୍ରେଣ ଗୋମଯସ୍ଯାପମାର୍ଜନମ୍ । ସଂ ତ୍ଵା ସିଂଚାମି ମଂତ୍ରେଣ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯେ କ୍ଷିପେତ୍
'ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ମୟି' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋମୟ ପୋଛିବା ଉଚିତ। 'ସଂ ତ୍ୱା ସିଂଚାମି' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋମୂତ୍ରକୁ ଗୋମୟରେ ଢେଳିବା ଉଚିତ।
ପଂଚାନାଂ ତ୍ଵେତି ମଂତ୍ରେଣ ପିଂଡାଂଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ । କୁର୍ଯାତ୍ସଂଶୋଷ୍ଯ କିରଣୈସ୍ତରଣେରାହରେତ୍ତୁ ତାନ୍
ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚଉଦ ଟି ପିଂଡ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ । ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଖାଇ, ପରେ ଏହାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ନିଦଧ୍ଯାଦଥ ପୂର୍ଵୋକ୍ତପାତ୍ରେ ଗୋମଯପିଂଡକାନ୍ । ସ୍ଵଗୃହ୍ଯୋକ୍ତଵିଧାନେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯାଗ୍ନିମିଂଧଯେତ୍
ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଗୋମୟର ପିଂଡ ରଖି, ନିଜ ଘରର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ପିଂଡାନ୍ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ତତ୍ତଦର୍ଣଦେଵାଯ ପିଂଡକାନ୍ । ଆଘାରାଵାଜ୍ଯଭାଗୌ ଚ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଦ୍ଵୌ ହୁନେତ୍ସୁଧୀଃ
ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଂଡ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ଦୁଇ ଭାଗ ଘିଅ ଓ ହବି ଦେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ତତୋ ନିଧନପତଯେ ତ୍ରଯୋଦଶଜଯାଦଯଃ । ହୋତଵ୍ଯାଃ ପଂଚବ୍ରହ୍ମାଣି ନମୋ ହିରଣ୍ଯବାହଵେ
ତାପରେ ନିଧନପତି ପାଇଁ ତେର ଜୟ ହବି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ପଞ୍ଚ ମୂଳବ୍ରହ୍ମ ନମସ୍କାର କରି 'ହିରଣ୍ୟବାହୁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର ।
ଇତି ସର୍ଵାହୁତୀର୍ହୁତ୍ଵା ଚତୁର୍ଥ୍ଯଂତୈସ୍ତୁ ମଂତ୍ରକୈଃ । ତତଃ ଶର୍ଵାଯ ରୁଦ୍ରାଯ ଯସ୍ଯ ଵୈକଂକତୀତି ଚ
ଚତୁର୍ଥ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମସ୍ତ ହବି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଶର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ଯେଉଁଠାରେ 'ଏହି ଭାଗ ମୋ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଏତୈସ୍ତୁ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵିଦ୍ଵାନନାଜ୍ଞାତତ୍ରଯଂ ତଥା । ଵ୍ଯାହୃତୀରଥ ହୁତ୍ଵା ତୁ ତତଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତଂ ହୁନେତ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜ୍ଞାନୀ ତିନି ଅଜ୍ଞାତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବ୍ୟାହୃତି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ସ୍ବିଷ୍ଟକୃତ ହବି ଦେବା ଦରକାର ।
ଇଧ୍ମଶେଷଂ ତୁ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ ପୂର୍ଣପାତ୍ରୋଦକଂ ତତଃ । ପୂର୍ଣମାସାଂତଯଜୁଷା ଜଲେନାନ୍ଯେନ ବୃଂହଯେତ୍
ଅଗ୍ନିର ଶେଷ ଜଳାନ୍ତି କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଭରିବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ ଅନ୍ତ ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ଅନ୍ୟ ଜଳ ଦେଇ ଏହାକୁ ବଢ଼ାଇବା ଦରକାର ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଷ୍ଵମୃତମିତି ତଜ୍ଜଲଂ ଶିରସି କ୍ଷିପେତ୍ । ପ୍ରାଚ୍ଯାମିତି ଦିଶାଂ ଲିଂଗୈର୍ଦିକ୍ଷୁ ତୋଯଂ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ' ଭାବେ ଏହି ଜଳ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଢାଳିବା ଉଚିତ୍ । ଦିଶାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ଜଳ ଛିଟିବା ଦରକାର ।