ସିସୃକ୍ଷା ତସ୍ଯ ଜାତାଥ ଵୀକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମସ୍ଥଂ ଗୁଣତ୍ରଯମ୍ । ଵେଦତ୍ରଯମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଗୁଣତ୍ରଯମିଦଂ ହି ଯତ୍
ତାଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗିଲା । ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତିନି ଗୁଣକୁ ଦେଖି, ଏହି ତିନି ବେଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ, କାରଣ ଗୁଣତ୍ରୟ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିନିଟି ହିଁ ।
ପୃଥକ୍କୃତ୍ଵାତ୍ମନସ୍ତାତ ତତ୍ରସ୍ଥାନଂ ଵିଭଜ୍ଯ ଚ । ଦକ୍ଷିଣାଂଗେସୃଜତ୍ପୁତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵାମତୋ ହରିମ୍
ସେ ନିଜରୁ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅଲଗା କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ହରିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।
ପୃଷ୍ଠଦେଶେ ମହେଶାନଂ ତ୍ରୀନ୍ପୁତ୍ରାନସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ଜାତମାତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ପଛ ଦିଗରୁ ମହେଶାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତିନି ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ତିନି ଦେବ — ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର —
ଇଦମୂଚୁର୍ଵଚଃ ସ୍ପଷ୍ଟଂ କୋ ଭଵାନ୍କେ ଵଯଂତ୍ଵିତି । ତାନାହ ଚ ଶିଵଃ ପୁତ୍ରାନ୍ଯୂଯଂ ପୁତ୍ରା ଅହଂ ପିତା
ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ — 'ଆପଣ କିଏ, ଆମେ କିଏ?' ଶିବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତମେ ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ ତମ ପିତା ।'
ଇଦଂ ଗୁଣତ୍ରଯଂ ପୁତ୍ରା ଭଜଧ୍ଵଂ କର୍ମହେତୁକମ୍ । ପୁତ୍ରା ଊଚୁଃ - କଂ ଵା ଗୁଣଂ କୋ ଭଜତାଂ କିଯଂତଂ କାଲମୀଶ୍ଵର
'ହେ ପୁଅମାନେ, ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯାହା କର୍ମର କାରଣ ।' ପୁଅମାନେ କହିଲେ — 'କେଉଁ ଗୁଣ କିଏ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଈଶ୍ୱର?'
କଥଂ ଗୁଣନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଭଵେଦେତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ନଃ । ଶିଵ ଉଵାଚ- ଯାଵଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ହି ଭଵତାଂ ଯାଵଦାଯୁରଥାପି ଵା
'ଗୁଣରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ? ଏହା ଆମକୁ କହ ।' ଶିବ କହିଲେ — 'ତମେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ରଖିଛ, କିମ୍ବା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ଅଛି —'
ଧାରଣଂ ତାଵଦେଵସ୍ଯାଦେକୈକସ୍ଯ ଗୁଣସ୍ଯ ଚ । ସତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଜେନ୍ମହେଶ୍ଵରସ୍ତମଃ
'ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ନିଜ ଗୁଣକୁ ଧାରଣ କର । ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ ରଜସ୍, ମହେଶ୍ୱର ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ଦେଵେଶେ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ଵମଥାଗ୍ରହୀତ୍ । ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଧାରଣେ କିମୁ ଶକ୍ତିମାନ୍
ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ କହିବା ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଚଳାଇବା ତ ଦୂର, ଧାରଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ନଥିଲା ।
ତଂ ଗୁଣଂ ତୁ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ରଜୋଗୁଣମଥାଗ୍ରହୀତ୍ । ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଥ ତମୋଗୁଣମ୍
ସେ ଏହି ଗୁଣକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି, ରଜସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଚଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ପରେ ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନିପପାତ ରୁରୋଦ ଚ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଵାମହସ୍ତେନ ରଜୋଗୁଣମଧାରଯତ୍
ସେ ଏହାକୁ ଚଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ ଓ କାନ୍ଦିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ବାମ ହାତରେ ରଜସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ଅଂଗୁଲୀଭ୍ଯାଂ ମହେଶୋଽପି ତମୋଗୁଣମଧାରଯତ୍ । ସତ୍ଵମେକୋଂଗୁଲୀଭ୍ଯାଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁମଥାଦଧାତ୍
ମହେଶ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଲେ ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପାଦପୀଠେ ଚ ଦଧାର ଚ ନନର୍ତ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦରେ ଆସନ କରି ରଖିଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ନୃତ୍ଯଂତମତ୍ଯଂତଵିଲାସରୂପଂ ଗୋକ୍ଷୀରରୂପଂ ତରୁଣଂ ତ୍ରିନେତ୍ରମ୍ । ସର୍ଵଂ ଦଧାନଂ କୃତକୌତୁକଂ ଶିଵଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ଵରଦୋ ବଭାଷେ
ଶିବ ଅତି ଭବ୍ୟ ଭଙ୍ଗୀରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଗୋ ଦୁଧର ରଙ୍ଗରେ ତରୁଣ, ତିନି ଆଖି, ସମସ୍ତ ଭାର ବୋହି, ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ କରି, ପୁଅମାନେ ଦେଖି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ ପୁତ୍ରାହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଅଥାହ ପିତରଂ ପୁତ୍ରୋ ଵରମେନଂ ଦଦସ୍ଵ ମେ
ଶିବ କହିଲେ — 'ମୁଁ ତମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି, ପୁଅମାନେ । ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା, ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର ।' ପରେ ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୋତେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ ।'
ମାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୃତା ପୂଜା ତଵ ପୂଜା ଭଵେଚ୍ଛିଵ । ତିଷ୍ଠେର୍ମଯି ସଦା ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ଵମେଵାହଂ ଚ ଵାଵ୍ଯଯଃ
ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା, ଶିବ, ତୁମର ପୂଜା ହେବାକୁ ଥାଏ। ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ସଦା ଏକାପରେ ଏକ ସ୍ଥିର ଅଛୁ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣେ ଅମର।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଏଵମେତନ୍ମହାଭାଗ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ରକ୍ତଗୌରାଵିମୌ ପୁତ୍ରୌ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୂ ମମୈଵ ତୁ
ଶିବ କହିଲେ— ଏହିପରି ହେବ, ମହାଭାଗ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ପୁଅ, ଏକ ଲାଲ ଏବଂ ଏକ ଧଳା, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋର ନିଜ ପୁଅ।
ବାହୁମୂଲସ୍ଥରୋମୌ ଚ ମମାକାରୌ ତଥାନଘୌ । ଅଥ ବ୍ରହ୍ମାଣମାହେଦଂ ଭଜତ୍ଵେକଂ ଗୁଣଂ ଭଵାନ୍
ମୋର ବାହୁର ମୂଳରେ ଥିବା ରୋମ ଦୁଇଟି ନିର୍ମଳ ଆକାର ନେଇଛି। ତାପରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲି— ତୁମେ ଏକ ଗୁଣ ନେବା।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ତ୍ଵନ୍ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗୁଣମହଂ ଧର୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନ ହୀଶ୍ଵର । ଧାରଯିଷ୍ଯେ ରଜୋ ଦେଵ ସତ୍ଵଂ ଭଜତୁ ଵୈ ହରିଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ଗୁଣ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ, ଈଶ୍ୱର। ଦେବ, ମୁଁ ରଜୋ ଗୁଣ ଧରିବି, ହରି ସତ୍ୱ ଗୁଣ ନେଉ।
ଅଵଶିଷ୍ଟଂ ଗୁଣଂ ଚାଯମୀଶ୍ଵରୋ ଧାରଯିଷ୍ଯତି । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଗୁଣାନାଦାଯତେ ଦେଵା ନଶେକୁର୍ନିତ୍ଯଧାରଣମ୍
ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଗୁଣ ଈଶ୍ୱର ଧରିବେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ଦେବତାମାନେ ଗୁଣ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସଦା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କର୍ତୁଂ ଭରଣଶକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶିଵମିତ୍ଯଵଦତ୍ପୁନଃ । ଗୁଣାନ୍ଵଯଂ ସର୍ଵକାଲଂ ନ ଚ ଧାରଯିତୁଂ କ୍ଷମାଃ
ଭରଣ ଶକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ପୁନି 'ଶିବ' କହିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାଳରେ ଗୁଣ ଧରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ।
ଦୀଯତାଂ ଭଗଵଞ୍ଛକ୍ତିର୍ଯଦି ଭୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵରପ୍ରଦଃ । ଅଥ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶିଵୋ ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ଭଗବନ୍ତ, ଯଦି ତୁମେ ଦାନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦିଅ। ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଶିବ କହିଲେ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଵିଦ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ସମସ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଗୁଣତ୍ରଯାଶ୍ରଯା ଵିଦ୍ଯା ଅଵିଦ୍ଯା ଚ ତଦାଶ୍ରଯା
ଶିବ କହିଲେ— ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଗୁଣ ତିନିଟିର ଆଧାର, ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଧାରରେ ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯଂ ଚ ଦଗ୍ଧ୍ଵୈଵ ତତ୍ସାରଂ ଧର୍ତୁମର୍ହଥ । ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଭଵେତ୍ତତ୍ର ଭଵଦ୍ଭିର୍ଧ୍ରିଯତାଂ ହି ତତ୍
ଗୁଣ ତିନିଟିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ତାହାର ସାର ଧରିବା ଉଚିତ। ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେହି ସବୁ ତୁମେ ଧର।
ଅଥାହୁସ୍ତତ୍ସୁତା ଵାକ୍ଯଂ ନ ଦାହୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଵିନା । ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ମହେଶସ୍ଯ ଲୋଚନେ ଵହ୍ନିରସ୍ତି ଵୈ
ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କହିଲେ— ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ଦହନ ହୁଏନାହିଁ। ଶିବ କହିଲେ— ମହେଶଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି।
ଗୁଣତ୍ରଯମିଦଂ ଧେନୁର୍ଵିଦ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ମୂତ୍ରଂ ଚୋପନିଷତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭସ୍ମ ତତଃ ପରମ୍
ଗୁଣ ତିନିଟି ହେଉଛି ଗାଁ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶୁଭ ଗୋମୟ। ମୂତ୍ର ଉପନିଷଦରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାରୁ ଭସ୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
ଵତ୍ସାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତଯୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତତ୍ସଂଭୂତଂ ତୁ ଗୋମଯମ୍ । ଆଗାଵ ଇତି ମଂତ୍ରେଣ ଧେନୁଂ ତତ୍ରାଭିମଂତ୍ରଯେତ୍
ଯାହାର ବଛା ହେଉଛି ସ୍ମୃତି, ଗୋମୟ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। 'ଆଗାବ' ମନ୍ତ୍ରରେ ଗାଁକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଵୋ ଗାଵୋ ଗାଵ ଇତି ପ୍ରାଶଯେତ୍ତୁ ତୃଣଂ ଜଲମ୍ । ଉପୋଷ୍ଯ ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେଽଥଵା ଵ୍ରତୀ
'ଗାଁ ଗାଁ ଗାଁ' କହି, ତାକୁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ, ଉପବାସୀ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରେଦ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ସମାହିତଃ । କୃତସ୍ନାନୋ ଧୌତଵସ୍ତ୍ରୋ ଗୋମଯାର୍ଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍ତୁ ଗାମ୍
ପରଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଅଁ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଗୋମୟ ପାଇଁ ଗାଁକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ମୂତ୍ରମାହରେତ୍ । ସୌଵର୍ଣେ ରାଜତେ ତାମ୍ରେ ଧାରଯେନ୍ମୃନ୍ମଯେ ଘଟେ
ସାବଧାନରେ ଗାଁକୁ ଉଠାଇ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୂତ୍ର ନେବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ପିତଳ କିମ୍ବା ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ଏହା ରଖିବା ଉଚିତ।
ପୌଷ୍କରେ ଵା ପଲାଶେ ଵା ପାତ୍ରେ ଗୋଶୃଂଗ ଏଵ ଵା । ଆଦଧୀତ ହି ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗଂଧଦ୍ଵାରେତି ଗୋମଯମ୍
ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ପଳାଶ ପତ୍ରର ପାତ୍ର, କିମ୍ବା ଗାଁର ଶୃଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ରଖିପାରିବା। ଗୋମୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ, ଗୋମୟ 'ଗନ୍ଧଦ୍ୱାର' ମନ୍ତ୍ରରେ।