ନିପତ୍ଯ ଦଂଡଵଦ୍ଭୂମୌ ଵୀରଭଦ୍ରମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ନମସ୍ତେ ଦେଵଦେଵେଶ ନମସ୍ତେ କରୁଣାକର
ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡି, ସେମାନେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଦେବଦେବଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କରୁଣାମୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।'
ନମସ୍ତେ ଶାଶ୍ଵତାନଂତ ନମସ୍ତେ ଵରଦୋ ଭଵ । ଵୀରଭଦ୍ର ଉଵାଚ- ଭସ୍ମନା ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ସୁରାନ୍ସମୁନି ଵାନରାନ୍
ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅନନ୍ତ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ — 'ମୁଁ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ବାନରମାନେ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ କରିବି ।'
ଭଵତୀଭିଃ ପ୍ରତୋଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଶୋକଃ କାର୍ଯୋ ନ ଚାଧୁନା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୀରଭଦ୍ରସ୍ତୁ ଭସ୍ମନାଜୀଵଯତ୍ସତାନ୍
'ମାଆଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଦରକାର, ଏବେ ଦୁଃଖ କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ ।' ଏପରି କହି ବୀରଭଦ୍ର ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ଜନମାନେ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ କଲେ ।
ଉତ୍ଥିତା ମୁନିଦେଵାଶ୍ଚ ଵାନରୌ ଚୋତ୍ଥିତୌ ତତଃ । ଇଦମୂଚୁର୍ଵଚୋ ହୃଷ୍ଟାଃ ଶିରଃସ୍ଥାଂଜଲଯୋ ନମନ୍
ତାପରେ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଉଠିଲେ, ଦୁଇ ବାନର ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ । ସେମାନେ ଖୁସିରେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ ।
ତ୍ଵଯାତ୍ର ଜୀଵିତାସ୍ତାତ ପିତା ତ୍ଵଂ ଧର୍ମତୋ ହି ନଃ । ଅସ୍ମାକଂ ଶରଣଂ ନିତ୍ଯଂ ଭଵ ଶଂକରସଂଭଵ
'ତୁମେ ଆମକୁ ଏଠାରେ ଜୀବନ ଦେଲା, ଧର୍ମରେ ତୁମେ ଆମ ପିତା । ଶଂକରଙ୍କର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସଦା ଆମ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ ହେଇ ରହ ।'
ଶିଶୂନାଂ ଦୁଷ୍ଟଚରିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିକ୍ଷେସ୍ତଥା ଚ ତାନ୍ । ରକ୍ଷେଃ ପରକୃତା ବାଧା ଵ୍ଯାଧିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଯଥୌରସାନ୍
'ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସେମାନେକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅ । ଅନ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କଷ୍ଟ ଓ ରୋଗରୁ ଆମକୁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କର ।'
ଦକ୍ଷାଧ୍ଵରେ କୃତାଗସ୍କାଃ ଶିକ୍ଷିତା ଭଵତାନଘ । ଇଦାନୀଂ ରକ୍ଷିତାସ୍ତାତ ଵଯଂ ଶିଶୁଵଦେଵ ତେ
'ଦକ୍ଷର ଯଜ୍ଞରେ ଆମେ ଅପରାଧ କରିଥିଲୁ, ଆପଣ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ । ଏବେ, ଆପଣ ଆମକୁ ଶିଶୁମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।'
ଵୀରଭଦ୍ର ଉଵାଚ- ସତ୍ଯମେତନ୍ନ ସଂଦେହୋ ଯତ୍ର ବାଧା ଭଵେତ୍ତୁ ଵଃ । ତତ୍ର ମାଂ ସ୍ମରତ କ୍ଷିପ୍ରଂ ବାଧାନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ — 'ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ତୁମେ କଷ୍ଟରେ ପଡିବ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର — ତୁମର କଷ୍ଟ ଦୂର ହେବ ।'
ଵୀରଭଦ୍ରଂ ପଦଂ ଯେପି ପଠଂତ୍ଯଷ୍ଟଶତଂ ତତଃ । ପ୍ରଣଵାଦି ନମୋଂଽତଂ ଚ ଚତୁର୍ଥୀସହିତଂ ତଥା
'ଯେମାନେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କର ଅଷ୍ଟଶତ ନାମ ପଠନ୍ତି, ପ୍ରଣବ ଆରମ୍ଭ ଓ ନମଃ ଶେଷ, ଚତୁର୍ଥୀ ସହିତ —'
ତେଷାଂ ରାକ୍ଷସପୀଡାନାଂ ନାଶନଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି । ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସପୀଡାସୁ ପିଶାଚାଦିଭଯେଷୁ ଚ
'ସେମାନଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଷ୍ଟ ନଷ୍ଟ ହେବ । ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ପିଶାଚ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୟରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ମିଳିବ ।'
ନାମାନୁସ୍ମରଣାତ୍ସର୍ଵବାଧାନାଂ ଚ ଵିନାଶନମ୍
'ନାମ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର ହେଇଯାଏ ।'
ଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରଭାଲୋଚନମୁଗ୍ରମୀଶଂ ବାଲେଂଦୁଦଂଷ୍ଟ୍ରାରୁଣଶୋଭିତାଧରମ୍ । ସୁନୀଲଗାତ୍ରଂ ଚ ଜଟାକୃତସ୍ରଜଂ ଦଧାନମଂଗେ ଭସିତତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍
'ବିଦ୍ୟୁତ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ଭୟଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶିଶୁର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଅଧର ଚମକୁଛି, ଗାଁ ଗଭୀର ନୀଳ, ଜଟା ମାଳା ପରି, ଦେହରେ ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲାଗିଛି ।'
ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ସ୍ମରଣଂ ତ୍ଵିଦମୀରିତମ୍ । ମଂତ୍ରେ ଚ ଵୀରଭଦ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵମେତଦୁଦୀରିତମ୍
'ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏହି ସ୍ମରଣ କହାଯାଇଛି । ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି ।'
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅଥୈଵଂ ଵିଦଧେ ଵୀରୋ ମୁନିଦେଵାସ୍ତଥାଗତାଃ । ଏତତ୍ତ୍ରିଯାଯୁଷଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଦଧୀଚି କହିଲେ — 'ଏପରି ବୀର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲେ । ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଆୟୁ ଦେଇଥିବା ଭସ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା କହାଯାଇଛି ।'
ପଠତଃ ଶୃଣ୍ଵତୋ ଵାପି ସ୍ମରତୋଽଘଵିନାଶନମ୍ । ଶିଵଭକ୍ତିପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯମାଯୁରାରୋଗ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନମ୍
'ଏହି କଥା ପଠିବା, ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବାରେ, ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହା ଶିବ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ ।'
ଶୁଚିସ୍ମିତୋଵାଚ-। ଅହଂ କୃତାର୍ଥା ଧନ୍ଯା ଚ ନାରୀଣାମୁତ୍ତମାସ୍ମ୍ଯହମ୍ । ହତପାପା ତଥା ଚାସ୍ମି ନମସ୍ତେ ମୁନିପୁଂଗଵ
ଶୁଚିସ୍ମିତା କହିଲେ — 'ମୁଁ ସଫଳ ଓ ଧନ୍ୟ, ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ମୋର ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି — ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।'
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଶିଵରାଘଵସଂଵାଦେ ସପ୍ତୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶିବ ଓ ରାଘବଙ୍କ ସଂବାଦର ଏକଶ ଏ ଏକସତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଭସ୍ମୋତ୍ପତ୍ତିଂ ମହାଭାଗ ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଭସ୍ମସଂଧାରଣେ ପୁଣ୍ଯଂ ଭସ୍ମଦାନେ ଚ ତଦ୍ଵଦ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ — ହେ ମହାଭାଗ, ମୋତେ ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହାର ମହାତ୍ମ୍ୟ, ଭସ୍ମ ପିନ୍ଧିବାର ଉପକାରିତା ଓ ଭସ୍ମ ଦାନ କରିବାର ଫଳ ବିଷୟରେ କହ ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଭସ୍ମୋତ୍ପତ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ । ସ୍ମରଣାତ୍କୀର୍ତନାଦ୍ରାମ ତାଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନରାଧିପ
ଶଂଭୁ କହିଲେ — ରାମ, ମୁଁ ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଏହାକୁ ଶୁଣ, ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉପକାର ମିଳେ ।
ଯ ଏକଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଦେଵୋ ବ୍ରହ୍ମଵଂଦ୍ଯଃ ସଦାଶିଵଃ । ତ୍ରିଲୋଚନୋ ଗୁଣାଧାରୋ ଗୁଣାତୀତୋଽକ୍ଷରୋଵ୍ଯଯଃ
ଏକ ଅବିନାଶୀ ଦେବତା, ଯିଏ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସଦାଶିବ, ତିନି ଆଖି, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆଧାର, ଗୁଣରୁ ଉପର, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ —
ସିସୃକ୍ଷା ତସ୍ଯ ଜାତାଥ ଵୀକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମସ୍ଥଂ ଗୁଣତ୍ରଯମ୍ । ଵେଦତ୍ରଯମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଗୁଣତ୍ରଯମିଦଂ ହି ଯତ୍
ତାଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗିଲା । ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତିନି ଗୁଣକୁ ଦେଖି, ଏହି ତିନି ବେଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ, କାରଣ ଗୁଣତ୍ରୟ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିନିଟି ହିଁ ।
ପୃଥକ୍କୃତ୍ଵାତ୍ମନସ୍ତାତ ତତ୍ରସ୍ଥାନଂ ଵିଭଜ୍ଯ ଚ । ଦକ୍ଷିଣାଂଗେସୃଜତ୍ପୁତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵାମତୋ ହରିମ୍
ସେ ନିଜରୁ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅଲଗା କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ହରିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।
ପୃଷ୍ଠଦେଶେ ମହେଶାନଂ ତ୍ରୀନ୍ପୁତ୍ରାନସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ଜାତମାତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ପଛ ଦିଗରୁ ମହେଶାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତିନି ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ତିନି ଦେବ — ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର —
ଇଦମୂଚୁର୍ଵଚଃ ସ୍ପଷ୍ଟଂ କୋ ଭଵାନ୍କେ ଵଯଂତ୍ଵିତି । ତାନାହ ଚ ଶିଵଃ ପୁତ୍ରାନ୍ଯୂଯଂ ପୁତ୍ରା ଅହଂ ପିତା
ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ — 'ଆପଣ କିଏ, ଆମେ କିଏ?' ଶିବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତମେ ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ ତମ ପିତା ।'
ଇଦଂ ଗୁଣତ୍ରଯଂ ପୁତ୍ରା ଭଜଧ୍ଵଂ କର୍ମହେତୁକମ୍ । ପୁତ୍ରା ଊଚୁଃ - କଂ ଵା ଗୁଣଂ କୋ ଭଜତାଂ କିଯଂତଂ କାଲମୀଶ୍ଵର
'ହେ ପୁଅମାନେ, ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯାହା କର୍ମର କାରଣ ।' ପୁଅମାନେ କହିଲେ — 'କେଉଁ ଗୁଣ କିଏ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଈଶ୍ୱର?'
କଥଂ ଗୁଣନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଭଵେଦେତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ନଃ । ଶିଵ ଉଵାଚ- ଯାଵଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ହି ଭଵତାଂ ଯାଵଦାଯୁରଥାପି ଵା
'ଗୁଣରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ? ଏହା ଆମକୁ କହ ।' ଶିବ କହିଲେ — 'ତମେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ରଖିଛ, କିମ୍ବା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ଅଛି —'
ଧାରଣଂ ତାଵଦେଵସ୍ଯାଦେକୈକସ୍ଯ ଗୁଣସ୍ଯ ଚ । ସତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଜେନ୍ମହେଶ୍ଵରସ୍ତମଃ
'ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ନିଜ ଗୁଣକୁ ଧାରଣ କର । ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ ରଜସ୍, ମହେଶ୍ୱର ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ଦେଵେଶେ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ଵମଥାଗ୍ରହୀତ୍ । ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଧାରଣେ କିମୁ ଶକ୍ତିମାନ୍
ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ କହିବା ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଚଳାଇବା ତ ଦୂର, ଧାରଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ନଥିଲା ।
ତଂ ଗୁଣଂ ତୁ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ରଜୋଗୁଣମଥାଗ୍ରହୀତ୍ । ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଥ ତମୋଗୁଣମ୍
ସେ ଏହି ଗୁଣକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି, ରଜସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଚଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ପରେ ତମସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ନ ଚ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନିପପାତ ରୁରୋଦ ଚ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଵାମହସ୍ତେନ ରଜୋଗୁଣମଧାରଯତ୍
ସେ ଏହାକୁ ଚଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ ଓ କାନ୍ଦିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ବାମ ହାତରେ ରଜସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।