ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ତୂଷ୍ଣୀଂଭାଵୋ ମଯା କାର୍ଯୋ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରମଗ୍ରତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣେନାସୌ ମନସେଦମଚିଂତଯତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ମୋତେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ମନରେ ଏହିଭଳି ଭାବିଲେ—
ଅନେନ ସଂଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥାଭୂଯାତ୍ତଥାଵିଧି । ରୋଦନଂ ତୁ କରିଷ୍ଯାମି ତଥା ଯାସ୍ଯତି ସାଂତ୍ଵିତୁମ୍
ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ମୋର ମିଳନ ହେଉ। ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦିବି ଯେ, ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିବେ।
ମାଂ ଚ ସାଂତ୍ଵଯିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ସମୁତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯତି । ଅହମୁତ୍ତିଷ୍ଠମାନୈଵ ଦୋର୍ଲତାକଂଠସଂଗିନୀ
ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିଲେ, ମୋତେ ଉଠାଇବେ; ମୁଁ ଉଠୁଥିବାବେଳେ ମୋର ବାହୁ ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ବେପାଇଁ ପଡ଼ିବ।
କୁଚଯୁଗ୍ମେନ ତଦ୍ଗାତ୍ରଂ ସ୍ପର୍ଶଯଂତୀ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତା । ଗତଭାନାଂ ହି ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷଣ୍ଣଃ ସ୍ଵଯମେଵ ସଃ
ମୁଁ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମୋର ଛାତି ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଦେବି; ମୋତେ ଅସ୍ତିର ଦେଖି ସେ ନିଜେ ବସିଯିବେ।
ଉତ୍ସଂଗେ ମାମକଂ ଦେହଂ ନିଧାସ୍ଯତି ଦ୍ଵିଜାଗ୍ରଣୀଃ । ଅଚେତନେଵ ଵସନମପାସ୍ଯ ରୁଦତୀଵ ଚ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଦେହକୁ ତାଙ୍କ ଆଂକୋଳରେ ରଖିବେ; ମୁଁ ଅଚେତନ ଭଳି ଜଣାଇ, ମୋର ପୋଶାକ ଖୋଲିଦେଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଭଳି ରହିବି।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ରୋମରହିତଂ ପକ୍ଵାଶ୍ଵତ୍ଥଦଲାକୃତି । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସ୍ଥାନଂ କାମଗେହଂ ସୁଗଂଧି ଚ
ମୁଁ ସେଠିକୁ ଦେଖେଇଦେବି— ମୃଦୁ, ରୋମ ନଥିବା, ପକା ପିପଳ ପତ୍ର ଭଳି ଆକୃତିର, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ନିବାସ।
ମଯୈଵ ଵିଲୁଠଂତ୍ଯାଂଗେ ତସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରମପାସ୍ଯତେ । ଵିଲୁପ୍ଯମାନସଂ ତସ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ସ୍ଵଵଶଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ମୁଁ ଦେହରେ ଗଡ଼ିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ମୁଁ ଖୋଲିଦେବି; ସେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆଣିବି।
ଅଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟୌ ନୈତାଦୃଶଂ ଭଵେତ୍ । ଦର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସଂଲାପେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ସେପରି ରହେନାହିଁ; ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସଂଲାପେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍ । ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ପର୍ଶନେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ହସିବା କଥାରେ ସେପରି ନୁହେଁ; ହସିବା କଥାରେ ମନ ଯେପରି, ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସ୍ପର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିଦୃଷ୍ଟୌ ନ ତାଦୃଶମ୍ । ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିସ୍ପର୍ଶେ ନ ତାଦୃଶମ୍
ଛୁଇଁବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଦେଖିବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ; ତାହା ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ବାହୁମୂଲକୁଚଦ୍ଵଂଦ୍ଵ ସ୍ଵଯୋନିସ୍ପର୍ଶଦର୍ଶନାତ୍ । କସ୍ଯ ନ ସ୍ଖଲତେ ଚେତୋ ରେତଃ ସ୍କନ୍ନଂ ଚ ନୋ ଭଵେତ୍
ବାହୁର ମୂଳ, ଦୁଇ ଛାତି, କିମ୍ବା ନିଜ ଯୌନାଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ କିମ୍ବା ଛୁଇଁଲେ, କାହାର ମନ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ? କାହାର ରେତସ୍ ଝରେନାହିଁ?
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗୃହମଭ୍ଯଗାତ୍ । ସ୍ଵଗୃହଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ମଂଦଂ ମଂଦଂ ରୁରୋଦ ଵୈ
ଦଧୀଚି କହିଲେ— ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟା ଘରକୁ ଗଲେ; ନିଜ ଘରର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଧୀରେ ଧୀରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଚିରଂ କାଲଂ ଚ ରୁଦିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କରୁଣାନିଧିଃ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କାନ୍ଦିଲେ, ତାପରେ ସେ କରୁଣାର ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାତୁର ରାଜଯୋଗିନାଂ ଵିଷାଗ୍ନିତୋଯାଦ୍ରି ନିପାତନାଦିନା । ଦୁଃଖସ୍ଯ ଚୈଵୋଦ୍ଧରଣଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ କୂପସ୍ଯଦାନେନ ସମଂ ଵଦଂତି
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ରାଜା, ଯୋଗୀ, ବା ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା— ଏହା କୁଆଁ ଦାନ କରିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମନାଯାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଚାର୍ଯ ଵିପ୍ରୋଽସୌ ଶୁଚିର୍ଭୂତଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ତସ୍ଯାଃ ସମୀପମଗମତ୍ତାମୁଵାଚ ତତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ପବିତ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଲଂ ଶୋକେନ ମହତା ଇହାମୁତ୍ର ଵିରୋଧିନା । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ହ୍ଯେତଚ୍ଚିତ୍ତଵିଧ୍ଵଂସନଂ ତଥା
ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହା ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଅପକାରୀ, ଏହା ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକମିମଂ ବାଲେ ନ ଚାର୍ଥଃ ଶୋଚିତେନ ଵୈ । ଶୋକସ୍ଯ କାରଣଂ କିଂ ଵା ଯେନେତ୍ଥଂ ରୁଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା
ଏଇ ଛୁଆ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼। ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ତୁମେ ଏପରି କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ, କଣ ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ?
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତା ଦ୍ଵିଜେନାଥ ନ ସା କିଂଚିଦୁଵାଚ ହ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତେଵାପତଦ୍ଭୂମୌ ତମଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଵ ଵୀକ୍ଷତେ
ଦଧୀଚି କହିଲେ— ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୂର୍ଛା ପଡ଼ି ଭୂମିରେ ଢେହିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନଥିବା ପରି ଦେଖୁଥିଲେ।
ତାମଥୋତ୍ଥାପଯାମାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଉତ୍ଥିତୋତ୍ଥାପିତା ତେନ ନିପପାତ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ସତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଉଠାରେ ତାକୁ ଉଠାଇଲେ। ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣିପୁଣି ଢେହିଯାଉଥିଲେ।
ପତିତାଂ ପତିତାଂ ଵିପ୍ରୋ ନିଷଦ୍ଯୋତ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ପୁନଃ । ଅଂକମାରୋପଯାମାସ ପ୍ରମମାର୍ଜ ଵିଲୋଚନେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାକୁ ପୁଣିପୁଣି ଢେହିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବସି ତାକୁ ଉଠାଇଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଆଂକୁରେ ବସାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ମଧୁର ଭାବରେ ପୋଛିଦେଲେ।
ଅଥ ସା ମୂର୍ଚ୍ଛିତେଵାଶୁ ଵସନଂ ପରିମୁଚ୍ଯ ତମ୍ । ଦର୍ଶଯଂତୀ ସ୍ତନୌ ଗୁହ୍ଯଂ ବାହୁମୂଲେ ଵିଲୋଚନେ
ତାପରେ ସେ ମୂର୍ଛା ପଡ଼ିଥିବା ପରି ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଗା ଖୋଲିଦେଲେ, ତାଙ୍କ ଛାତି, ଗୁପ୍ତଅଂଶ ଏବଂ ବାହୁର ମୂଳରେ ଥିବା ଆଖି ଦେଖାଇଲେ।
ଆଲଂବ୍ଯ କଂଠେ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସ୍ତନାଭ୍ଯାମସ୍ପୃଶଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଚଂଦ୍ରାତପଶ୍ଚ ଵିଶଦୋ ମଂଦମାରୁତସଂଭଵଃ
ସେ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଗଳାକୁ ଧରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛୁଇଁଲେ, ଛାତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲାଗିଥିବା ପରି ଶିତଳ ପ୍ରଭା ଏବଂ ମନୋହର ପବନ ବହୁଥିଲା।
ଅଥ ଚିଂତାପରୋ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ କାର୍ଯମିଦଂ ମମ । ପିତୁର୍ଵା ମାତୁରୁଚିତଂ ପତ୍ଯୁର୍ଵାଥ ଗୁରୋସ୍ତଥା
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ— ଏହା ମୋର କାମ ନୁହେଁ, ଏହା ତାଙ୍କର ବାପା, ମାଆ, ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କର ଉଚିତ।
ଅସଂବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମେ ସର୍ଵଂ ଵିପରୀତଂ ଵିଭାତି ଵୈ । ଅଥ କାମଃ ସମାଯାତୋ ରହସ୍ଯେ ସ୍ଥିତଯୋସ୍ତଯୋଃ
ମୋତେ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ମୁଁ ସଚେତନ ନୁହେଁ, ସବୁ କିଛି ଉଲ୍ଟା ଦେଖାଯାଉଛି। ତାପରେ, ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ଥିବାବେଳେ, ମନରେ କାମନା ଉପଜିଲା।
ଵିଵ୍ଯାଧ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ଦ୍ଵିଜଂ କାମୋ ଦୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ସ୍ମରବାଣାତୁରୋ ଵିପ୍ରଶ୍ଚିଂତଯାମାସ କାମୁକଃ
କାମନା, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମପୀଡିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଇଯଂ ସୁଚାରୁ ସର୍ଵାଂଗୀ କାମିନୀଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ନୋଚେଦ୍ଯୋନିମୁଖେ ହ୍ଯସ୍ଯାଃ କଥଂ ରୋମାଂଚସଂଭଵଃ
ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, କାମିନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ନହେଲେ ତାଙ୍କର ଯୋନିର ମୁଖରେ କିପରି ରୋମାଞ୍ଚ ହେବ?
ତଦେତସ୍ଯାଃ କୁଚସ୍ପର୍ଶାତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା କୁଚୌ ଯୋନିଂ ଦ୍ଵିଜୋଽସ୍ପୃଶତ୍
ତେଣୁ, ତାଙ୍କର ଛାତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସବୁ କିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଛାତି ଓ ଯୋନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ସାପି ମୂର୍ଚ୍ଛିତରୂପେଵ ମଂଦସ୍ମିତମୁଖାଭଵତ୍ । ଆଲିଲିଂଗ ଦ୍ଵିଜଂ ଗାଢମାନନଂ ଚ ଚୁଚୁଂବ ହ
ସେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ପରି ମନ୍ଦହାସ ମୁହଁରେ ଆଣିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
ତଯୋରଥ ସମାଯୋଗୋ ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମପ୍ଯଭୂତ୍ । ଗତେ ଵର୍ଷଶତେ ପଶ୍ଚାଦେକସ୍ମିନ୍ଦିଵସେ ଦ୍ଵିଜଃ
ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଏକତା ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଦିନ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ସ୍ନାତୁଂ ଯଯୌ ନଦୀଂ ପ୍ରାତଃ ସାପି ଵିପ୍ରପ୍ରସଂଗତଃ । ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ତଥା ଚକ୍ରେ ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୁତଵାନଥ
ସକାଳେ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଆସକ୍ତି ହୋଇ, ସେଠାରେ ସେଇଭଳି ସ୍ନାନ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ।