ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଯମାଭ୍ଯାଂ ଚ ଯଦ୍ଵିଖ୍ଯାତଂ ବଭୂଵ ହ
ଦଧୀଚି କହିଲେ: 'ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଯମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ମିଥିଲାଯାଂ ପୁରା କଶ୍ଚିଚ୍ଛୁନଃ ପର୍ଯଟତେ କ୍ଷୁଧା । ପୁରା ଜନ୍ମଶତାତ୍ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ
ମିଥିଲାରେ ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ କୁକୁର ଭୁଖରେ ଘୁରୁଥିଲା; ଏହାଠାରୁ ଶତଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ପାପରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ପୂର୍ଵେଵଯସି ଵେଦାଢ୍ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଢ୍ଯଶ୍ଚ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସ ସ୍ନାତୁଂ ଜାହ୍ନଵୀଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ପିତୄନପି
ପୂର୍ବ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ; ସେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
ଦେଵାନୃଷୀନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯଯୌ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଶ୍ରଯମଥୋ ଚକ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ନିଵେଶନେ
ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତତ୍ରୈକା କ୍ଷତ୍ରିଯସୁତା ଯୌଵନସ୍ଥା ହତପ୍ରିଯା । ଭ୍ରଷ୍ଟରାଜ୍ଯା ଚ ଷଟ୍କୋଟି ନିଷ୍କଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ସଂଯୁତା
ସେଠାରେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯୁବତୀ, ପ୍ରିୟଜନ ହରାଇଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, ଷଠି କୋଟି ମୂଲ୍ୟହୀନ ମୁଦ୍ରା ଥିଲା।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଶଯିତଂ ଵିପ୍ରଂ ସର୍ଵାଵଯଵସୁଂଦରମ୍ । ରାତ୍ରୌ ଚଂଦ୍ରୋଦଯେ ଶୁଦ୍ଧେ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାହସିତଦିଙ୍ମୁଖେ
ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୋଇଲେ; ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧଳା ହେଉଥିଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଭ୍ଯାଶମାଗତ୍ଯ ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ । କୁତସ୍ତ୍ଵମାଗତୋ ଵିପ୍ର କଂ ଵା ଦେଶଂ ଗମିଷ୍ଯସି
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହଁ?'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଅକାଲଚର୍ଯା ସର୍ଵେଷାଂ ଶଂକାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଵଯଃସ୍ଥଯୋର୍ମିଥୋଵାଦୋ ରହସ୍ଯେ ହାସ୍ଯମଂଦିରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଅସମୟରେ ଘୁରିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମାଏ; ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହାସ୍ୟର ମଞ୍ଚରେ ଅନୁଚିତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଵାଚ- କଥାପ୍ରସଂଗେ ଯାତ୍ରାଯାଂ ତୀର୍ଥେ ଦେଶାଦି ଵିପ୍ଲଵେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଗ୍ରାମଦହନେ ରହୋଵାଦୋ ନ ଦୂଷିତଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ କହିଲେ— ଆଳୋଚନା କରିବାବେଳେ, ଯାତ୍ରାରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଦେଶରେ ଉପଦ୍ରବ ହେଲେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଜଳିଗଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଶ୍ରଯସ୍ତୁ ମଦ୍ଗେହେ ଭଵତୈଵ ପୁରା କୃତଃ । ମଦ୍ଗେହଵାସିନୀ ଚାହଂ ନ ଶଂକା ତ୍ଵିହ କସ୍ଯଚିତ୍
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ମୋତେ ନିଜ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଘରରେ ରହୁଛି— ଏଠାରେ କାହାରି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ତୂଷ୍ଣୀଂଭାଵୋ ମଯା କାର୍ଯୋ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରମଗ୍ରତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣେନାସୌ ମନସେଦମଚିଂତଯତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ମୋତେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ମନରେ ଏହିଭଳି ଭାବିଲେ—
ଅନେନ ସଂଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥାଭୂଯାତ୍ତଥାଵିଧି । ରୋଦନଂ ତୁ କରିଷ୍ଯାମି ତଥା ଯାସ୍ଯତି ସାଂତ୍ଵିତୁମ୍
ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ମୋର ମିଳନ ହେଉ। ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦିବି ଯେ, ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିବେ।
ମାଂ ଚ ସାଂତ୍ଵଯିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ସମୁତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯତି । ଅହମୁତ୍ତିଷ୍ଠମାନୈଵ ଦୋର୍ଲତାକଂଠସଂଗିନୀ
ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିଲେ, ମୋତେ ଉଠାଇବେ; ମୁଁ ଉଠୁଥିବାବେଳେ ମୋର ବାହୁ ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ବେପାଇଁ ପଡ଼ିବ।
କୁଚଯୁଗ୍ମେନ ତଦ୍ଗାତ୍ରଂ ସ୍ପର୍ଶଯଂତୀ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତା । ଗତଭାନାଂ ହି ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷଣ୍ଣଃ ସ୍ଵଯମେଵ ସଃ
ମୁଁ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମୋର ଛାତି ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଦେବି; ମୋତେ ଅସ୍ତିର ଦେଖି ସେ ନିଜେ ବସିଯିବେ।
ଉତ୍ସଂଗେ ମାମକଂ ଦେହଂ ନିଧାସ୍ଯତି ଦ୍ଵିଜାଗ୍ରଣୀଃ । ଅଚେତନେଵ ଵସନମପାସ୍ଯ ରୁଦତୀଵ ଚ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଦେହକୁ ତାଙ୍କ ଆଂକୋଳରେ ରଖିବେ; ମୁଁ ଅଚେତନ ଭଳି ଜଣାଇ, ମୋର ପୋଶାକ ଖୋଲିଦେଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଭଳି ରହିବି।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ରୋମରହିତଂ ପକ୍ଵାଶ୍ଵତ୍ଥଦଲାକୃତି । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସ୍ଥାନଂ କାମଗେହଂ ସୁଗଂଧି ଚ
ମୁଁ ସେଠିକୁ ଦେଖେଇଦେବି— ମୃଦୁ, ରୋମ ନଥିବା, ପକା ପିପଳ ପତ୍ର ଭଳି ଆକୃତିର, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ନିବାସ।
ମଯୈଵ ଵିଲୁଠଂତ୍ଯାଂଗେ ତସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରମପାସ୍ଯତେ । ଵିଲୁପ୍ଯମାନସଂ ତସ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ସ୍ଵଵଶଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ମୁଁ ଦେହରେ ଗଡ଼ିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ମୁଁ ଖୋଲିଦେବି; ସେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆଣିବି।
ଅଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟୌ ନୈତାଦୃଶଂ ଭଵେତ୍ । ଦର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସଂଲାପେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ସେପରି ରହେନାହିଁ; ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସଂଲାପେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍ । ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ପର୍ଶନେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ହସିବା କଥାରେ ସେପରି ନୁହେଁ; ହସିବା କଥାରେ ମନ ଯେପରି, ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସ୍ପର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିଦୃଷ୍ଟୌ ନ ତାଦୃଶମ୍ । ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିସ୍ପର୍ଶେ ନ ତାଦୃଶମ୍
ଛୁଇଁବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଦେଖିବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ; ତାହା ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ବାହୁମୂଲକୁଚଦ୍ଵଂଦ୍ଵ ସ୍ଵଯୋନିସ୍ପର୍ଶଦର୍ଶନାତ୍ । କସ୍ଯ ନ ସ୍ଖଲତେ ଚେତୋ ରେତଃ ସ୍କନ୍ନଂ ଚ ନୋ ଭଵେତ୍
ବାହୁର ମୂଳ, ଦୁଇ ଛାତି, କିମ୍ବା ନିଜ ଯୌନାଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ କିମ୍ବା ଛୁଇଁଲେ, କାହାର ମନ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ? କାହାର ରେତସ୍ ଝରେନାହିଁ?
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା କ୍ଷତ୍ରିଯା ଗୃହମଭ୍ଯଗାତ୍ । ସ୍ଵଗୃହଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ମଂଦଂ ମଂଦଂ ରୁରୋଦ ଵୈ
ଦଧୀଚି କହିଲେ— ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟା ଘରକୁ ଗଲେ; ନିଜ ଘରର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଧୀରେ ଧୀରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଚିରଂ କାଲଂ ଚ ରୁଦିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କରୁଣାନିଧିଃ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କାନ୍ଦିଲେ, ତାପରେ ସେ କରୁଣାର ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାତୁର ରାଜଯୋଗିନାଂ ଵିଷାଗ୍ନିତୋଯାଦ୍ରି ନିପାତନାଦିନା । ଦୁଃଖସ୍ଯ ଚୈଵୋଦ୍ଧରଣଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ କୂପସ୍ଯଦାନେନ ସମଂ ଵଦଂତି
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ରାଜା, ଯୋଗୀ, ବା ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା— ଏହା କୁଆଁ ଦାନ କରିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମନାଯାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଚାର୍ଯ ଵିପ୍ରୋଽସୌ ଶୁଚିର୍ଭୂତଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ତସ୍ଯାଃ ସମୀପମଗମତ୍ତାମୁଵାଚ ତତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ପବିତ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଲଂ ଶୋକେନ ମହତା ଇହାମୁତ୍ର ଵିରୋଧିନା । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ହ୍ଯେତଚ୍ଚିତ୍ତଵିଧ୍ଵଂସନଂ ତଥା
ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହା ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଅପକାରୀ, ଏହା ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକମିମଂ ବାଲେ ନ ଚାର୍ଥଃ ଶୋଚିତେନ ଵୈ । ଶୋକସ୍ଯ କାରଣଂ କିଂ ଵା ଯେନେତ୍ଥଂ ରୁଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା
ଏଇ ଛୁଆ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼। ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ତୁମେ ଏପରି କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ, କଣ ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ?
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତା ଦ୍ଵିଜେନାଥ ନ ସା କିଂଚିଦୁଵାଚ ହ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତେଵାପତଦ୍ଭୂମୌ ତମଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଵ ଵୀକ୍ଷତେ
ଦଧୀଚି କହିଲେ— ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୂର୍ଛା ପଡ଼ି ଭୂମିରେ ଢେହିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନଥିବା ପରି ଦେଖୁଥିଲେ।
ତାମଥୋତ୍ଥାପଯାମାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଉତ୍ଥିତୋତ୍ଥାପିତା ତେନ ନିପପାତ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ସତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଉଠାରେ ତାକୁ ଉଠାଇଲେ। ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣିପୁଣି ଢେହିଯାଉଥିଲେ।
ପତିତାଂ ପତିତାଂ ଵିପ୍ରୋ ନିଷଦ୍ଯୋତ୍ଥାପ୍ଯ ତାଂ ପୁନଃ । ଅଂକମାରୋପଯାମାସ ପ୍ରମମାର୍ଜ ଵିଲୋଚନେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାକୁ ପୁଣିପୁଣି ଢେହିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବସି ତାକୁ ଉଠାଇଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଆଂକୁରେ ବସାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ମଧୁର ଭାବରେ ପୋଛିଦେଲେ।