ଵିଜ୍ଞାନରକ୍ତଵସନଂ ଵେଦକଲ୍ପିତନୂପୁରମ୍ । ଵାମାଂଗୁଲୀଯମଧ୍ଯସ୍ଥମତିପ୍ରଣଵମଵ୍ଯଯମ୍
ଜ୍ଞାନରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବେଦରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନୂପୁର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବାୟଁ ହାତର ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷର ରଖିଥିବା ଜଣେ ଦେଖାଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଵାନଥ ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ କୃତକୃତ୍ଯୋଽଭଵତ୍ତଦା । ଅଥାହ ଶଂଭୁର୍ଭୋ ଵିଷ୍ଣୋ ହୃଦି ଦୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା କିମୁ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ ଶିବ କହିଲେ, 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ହୃଦୟରେ କ'ଣ ଦେଖିଛ?'
ହରିରାହ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଃ ଶାଂତଵିଗ୍ରହଃ । ଇତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ମହାଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵପାଦେ ପପାତ ହ
ହରି କହିଲେ, 'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।' ଏହିପରି କହି, ମହାବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହରିରୁଵାଚ- ନ ଶକ୍ତିଂ ଭସ୍ମନୋ ଜାନେ ପ୍ରଭାଵଂ ଵା କୁତସ୍ତଵ । ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ତ୍ଵାମେଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
ହରି କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ଭସ୍ମର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ଜାଣେନି। ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ନେଇଛି।'
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ଵରଂ ଵୃଣୁ ମହାଭାଗ ମନସା ଯଂ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି । ଶିଵଵାଚମଥାକର୍ଣ୍ଯ ହରିର୍ଵଵ୍ରେ ଵରୋତ୍ତମମ୍
ସଦାଶିବ କହିଲେ: 'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ମନରେ ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ଦାନ ମାଗ।' ଶିବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ଚାହିଲେ।
ହରିରୁଵାଚ- ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଲେ ଶଂଭୋ ଭକ୍ତିରସ୍ତୁ ସଦା ମମ । ଅଥ ଦତ୍ଵା ଵରଂ ଶଂଭୁରିଦମାହ ଵଚୋ ହରିମ୍
ହରି କହିଲେ: 'ହେ ଶମ୍ଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଦୁଇ ପାଦରେ ମୋର ସଦା ଭକ୍ତି ରହୁ।' ଏହିପରି ବର ଦେଇ, ଶମ୍ଭୁ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭସ୍ମଧାରଣସଂପନ୍ନୋ ମମ ଭକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଥମୁକ୍ତଂ ମହାଜ୍ଞାନଂ ଭସ୍ମସଂଭଵମାଦିତଃ
'ତୁମେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୋର ଭକ୍ତ ହେବ।' ଦଧୀଚି କହିଲେ: 'ଏହିପରି ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମହାଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା।'
ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଧାରଯଧ୍ଵଂ ତଦାଦରାତ୍ । ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ଦେଵାଶ୍ଚାସଂସ୍ତଦସ୍ତ୍ଵିତି
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆଦର ସହିତ ଏହା ଧାରଣ କର; ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ କହିଲେ, 'ତଥା ହେଉ।'
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଯାତ୍ଯସୌ ଶାଂକରଂ ପଦମ୍
ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଦିନେଦିନେ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶଂକରଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଶୁଚିସ୍ମିତୋଵାଚ- ଆଯୁଷ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନଂ ଭସ୍ମାଶନଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ମହାମୁନେ । ପରଲୋକଗତିଂ ଦାତୁଂ ଶକ୍ତମେତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଶୁଚିସ୍ମିତା କହିଲେ: 'ହେ ମହାମୁନି, ଆଉଷଧ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ଏମିତି ଭସ୍ମ ଭକ୍ଷଣ ଦେଖିଛି; ଏହା ପରଲୋକକୁ ଯିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ କି ନାହିଁ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଯମାଭ୍ଯାଂ ଚ ଯଦ୍ଵିଖ୍ଯାତଂ ବଭୂଵ ହ
ଦଧୀଚି କହିଲେ: 'ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଯମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ମିଥିଲାଯାଂ ପୁରା କଶ୍ଚିଚ୍ଛୁନଃ ପର୍ଯଟତେ କ୍ଷୁଧା । ପୁରା ଜନ୍ମଶତାତ୍ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ
ମିଥିଲାରେ ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ କୁକୁର ଭୁଖରେ ଘୁରୁଥିଲା; ଏହାଠାରୁ ଶତଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ପାପରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ପୂର୍ଵେଵଯସି ଵେଦାଢ୍ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଢ୍ଯଶ୍ଚ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସ ସ୍ନାତୁଂ ଜାହ୍ନଵୀଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ପିତୄନପି
ପୂର୍ବ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ; ସେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
ଦେଵାନୃଷୀନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯଯୌ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଶ୍ରଯମଥୋ ଚକ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ନିଵେଶନେ
ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତତ୍ରୈକା କ୍ଷତ୍ରିଯସୁତା ଯୌଵନସ୍ଥା ହତପ୍ରିଯା । ଭ୍ରଷ୍ଟରାଜ୍ଯା ଚ ଷଟ୍କୋଟି ନିଷ୍କଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ସଂଯୁତା
ସେଠାରେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯୁବତୀ, ପ୍ରିୟଜନ ହରାଇଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, ଷଠି କୋଟି ମୂଲ୍ୟହୀନ ମୁଦ୍ରା ଥିଲା।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଶଯିତଂ ଵିପ୍ରଂ ସର୍ଵାଵଯଵସୁଂଦରମ୍ । ରାତ୍ରୌ ଚଂଦ୍ରୋଦଯେ ଶୁଦ୍ଧେ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାହସିତଦିଙ୍ମୁଖେ
ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୋଇଲେ; ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧଳା ହେଉଥିଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଭ୍ଯାଶମାଗତ୍ଯ ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ । କୁତସ୍ତ୍ଵମାଗତୋ ଵିପ୍ର କଂ ଵା ଦେଶଂ ଗମିଷ୍ଯସି
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହଁ?'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଅକାଲଚର୍ଯା ସର୍ଵେଷାଂ ଶଂକାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଵଯଃସ୍ଥଯୋର୍ମିଥୋଵାଦୋ ରହସ୍ଯେ ହାସ୍ଯମଂଦିରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଅସମୟରେ ଘୁରିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମାଏ; ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହାସ୍ୟର ମଞ୍ଚରେ ଅନୁଚିତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଵାଚ- କଥାପ୍ରସଂଗେ ଯାତ୍ରାଯାଂ ତୀର୍ଥେ ଦେଶାଦି ଵିପ୍ଲଵେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଗ୍ରାମଦହନେ ରହୋଵାଦୋ ନ ଦୂଷିତଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ କହିଲେ— ଆଳୋଚନା କରିବାବେଳେ, ଯାତ୍ରାରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଦେଶରେ ଉପଦ୍ରବ ହେଲେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଜଳିଗଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଶ୍ରଯସ୍ତୁ ମଦ୍ଗେହେ ଭଵତୈଵ ପୁରା କୃତଃ । ମଦ୍ଗେହଵାସିନୀ ଚାହଂ ନ ଶଂକା ତ୍ଵିହ କସ୍ଯଚିତ୍
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ମୋତେ ନିଜ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଘରରେ ରହୁଛି— ଏଠାରେ କାହାରି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ତୂଷ୍ଣୀଂଭାଵୋ ମଯା କାର୍ଯୋ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରମଗ୍ରତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣେନାସୌ ମନସେଦମଚିଂତଯତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ମୋତେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଅ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ମନରେ ଏହିଭଳି ଭାବିଲେ—
ଅନେନ ସଂଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥାଭୂଯାତ୍ତଥାଵିଧି । ରୋଦନଂ ତୁ କରିଷ୍ଯାମି ତଥା ଯାସ୍ଯତି ସାଂତ୍ଵିତୁମ୍
ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ମୋର ମିଳନ ହେଉ। ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦିବି ଯେ, ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିବେ।
ମାଂ ଚ ସାଂତ୍ଵଯିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ସମୁତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯତି । ଅହମୁତ୍ତିଷ୍ଠମାନୈଵ ଦୋର୍ଲତାକଂଠସଂଗିନୀ
ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଆସିଲେ, ମୋତେ ଉଠାଇବେ; ମୁଁ ଉଠୁଥିବାବେଳେ ମୋର ବାହୁ ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ବେପାଇଁ ପଡ଼ିବ।
କୁଚଯୁଗ୍ମେନ ତଦ୍ଗାତ୍ରଂ ସ୍ପର୍ଶଯଂତୀ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତା । ଗତଭାନାଂ ହି ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷଣ୍ଣଃ ସ୍ଵଯମେଵ ସଃ
ମୁଁ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମୋର ଛାତି ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଦେବି; ମୋତେ ଅସ୍ତିର ଦେଖି ସେ ନିଜେ ବସିଯିବେ।
ଉତ୍ସଂଗେ ମାମକଂ ଦେହଂ ନିଧାସ୍ଯତି ଦ୍ଵିଜାଗ୍ରଣୀଃ । ଅଚେତନେଵ ଵସନମପାସ୍ଯ ରୁଦତୀଵ ଚ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଦେହକୁ ତାଙ୍କ ଆଂକୋଳରେ ରଖିବେ; ମୁଁ ଅଚେତନ ଭଳି ଜଣାଇ, ମୋର ପୋଶାକ ଖୋଲିଦେଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଭଳି ରହିବି।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ରୋମରହିତଂ ପକ୍ଵାଶ୍ଵତ୍ଥଦଲାକୃତି । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସ୍ଥାନଂ କାମଗେହଂ ସୁଗଂଧି ଚ
ମୁଁ ସେଠିକୁ ଦେଖେଇଦେବି— ମୃଦୁ, ରୋମ ନଥିବା, ପକା ପିପଳ ପତ୍ର ଭଳି ଆକୃତିର, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ନିବାସ।
ମଯୈଵ ଵିଲୁଠଂତ୍ଯାଂଗେ ତସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରମପାସ୍ଯତେ । ଵିଲୁପ୍ଯମାନସଂ ତସ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ସ୍ଵଵଶଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ମୁଁ ଦେହରେ ଗଡ଼ିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ମୁଁ ଖୋଲିଦେବି; ସେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆଣିବି।
ଅଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟୌ ନୈତାଦୃଶଂ ଭଵେତ୍ । ଦର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସଂଲାପେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ସେପରି ରହେନାହିଁ; ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସଂଲାପେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍ । ହାସ୍ଯୋକ୍ତୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ପର୍ଶନେ ନୈଵ ତାଦୃଶମ୍
କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ହସିବା କଥାରେ ସେପରି ନୁହେଁ; ହସିବା କଥାରେ ମନ ଯେପରି, ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।
ସ୍ପର୍ଶନେ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିଦୃଷ୍ଟୌ ନ ତାଦୃଶମ୍ । ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟୌ ଯାଦୃଶଂ ଚିତ୍ତଂ ଯୋନିସ୍ପର୍ଶେ ନ ତାଦୃଶମ୍
ଛୁଇଁବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଦେଖିବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ; ତାହା ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ଯେପରି, ଯୌନାଙ୍ଗ ଛୁଇଁବାବେଳେ ସେପରି ନୁହେଁ।