ଅପଶ୍ଯଦ୍ଧୃଦଯେ ଦୀପଂ ଦୀର୍ଘାକାରମତିପ୍ରଭମ୍ । ହରିରାହ ଶିଵଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୀପୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମଯେତି ଚ
ସେ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିର ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ ଦେଖିଲେ। ହରି ସିଧାସଳଖ କହିଲେ, "ମୁଁ ଦୀପକୁ ଦେଖିଛି, ଶିବ।"
ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ନ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ପରିପକ୍ଵମଥୋ ହରେ । ଭସ୍ମ ଭକ୍ଷଯ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ସମଗ୍ରଂ ସଂଭଵିଷ୍ଯତି
ଶିବ କହିଲେ, "ହରି, ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ। ଭସ୍ମ ଖାଅ, ତୁମର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।"
ହରିରୁଵାଚ- ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯେ ଶୁଭଂ ଭସ୍ମ ସ୍ନାତୋଽହଂ ଭସ୍ମନା ପୁରା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଭକ୍ତିଗମ୍ଯଂ ଭସ୍ମାଭକ୍ଷଯଦଚ୍ଯୁତଃ
ହରି କହିଲେ— "ମୁଁ ଶୁଭ ଭସ୍ମ ଖାଇବି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିଛି। ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଚଳ ଥିବା ସେ ଭସ୍ମ ଖାଇଲେ।"
ତତ୍ରାଶ୍ଚର୍ଯମତୀଵାସୀତ୍ପକ୍ଵବିଂବସମଦ୍ଯୁତିଃ । ଵାସୁଦେଵଃ ଶୁଦ୍ଧମୁକ୍ତାଫଲଵର୍ଣୋଽଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା: ତାଙ୍କ ଦେହ ପକ୍କ ବିମ୍ବା ଫଳର ରଙ୍ଗରେ ଚମକିଉଠିଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାସୁଦେବ ଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ମଣିର ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହେଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ଶୁକ୍ଲୋଽସୌ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରସନ୍ନଵାନ୍ । ପୁନର୍ଧ୍ଯାନପରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦୀପମଧ୍ଯେ ଚ ପୂରୁଷମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁଦେବ ଧଳା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ପୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସେ ଦୀପ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଶିଵମ୍ । ଵରଦଂ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଵାମେ ଚାଭଯଦଂ ଵିଭୁମ୍
ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଇ ହାତ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଦାନ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ବାମ ହାତରେ ଭୟ ହଟାଉଥିବା ପ୍ରଭୁ।
ପଂଚଵର୍ଷୀଯଵପୁଷଂ ଶରଚ୍ଚଂଦ୍ରାଯୁତଦ୍ଯୁତିମ୍ । ମାଣିକ୍ଯକୁଂଡଲଂ ହେମ ଦାମଜାଲଵିଭୂଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ଶିଶୁ ଭାବରେ, ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦଶ ଲକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମାଣିକ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ରତ୍ନାଂଗୁଲୀଯସୁଭଗଂ ବାହୁକୋଷ୍ଠସୁଭୂଷଣମ୍ । ତନୁରକ୍ତୋଷ୍ଠମାକର୍ଣ ଦୀର୍ଘାଯତଵିଲୋଚନମ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଙ୍ଗୁଠି ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶୋଭାମୟ ବାହୁ ଓ ଛାତି, ଲାଲ ଠୋଠ, କାନ ଦେଖିଲେ ଯାହା କାନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୀର୍ଘ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ।
ବାଣଲୋଚନସଂକାଶଂ ଭାଲଲୋଚନମଵ୍ଯଯମ୍ । କଂଦର୍ପକାର୍ମୁକଭ୍ରାଂତିଜନକଭ୍ରୁଵମୀଶ୍ଵରମ୍
ବାଣ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଲାଳାଟରେ ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ, କାମଦେବଙ୍କ ଧନୁଷ ଭଳି ଭୃକୁଟି ଥିବା ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ନିଗ୍ଧୋନ୍ନତ ସୁଚାର୍ଵଂଗ ନାସମଚ୍ଛକପୋଲକମ୍ । ମଂଦସ୍ମିତଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ବାଲେଂଦୁଦର୍ଶନଂ ଵିଭୁମ୍
ନମ୍ର, ଉଚ୍ଚ ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗ, ପଦ୍ମ ପରି ନାକ ଓ ଗାଲ, ମୃଦୁ ହସ, ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୋଭାମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାନରକ୍ତଵସନଂ ଵେଦକଲ୍ପିତନୂପୁରମ୍ । ଵାମାଂଗୁଲୀଯମଧ୍ଯସ୍ଥମତିପ୍ରଣଵମଵ୍ଯଯମ୍
ଜ୍ଞାନରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବେଦରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନୂପୁର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବାୟଁ ହାତର ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷର ରଖିଥିବା ଜଣେ ଦେଖାଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଵାନଥ ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ କୃତକୃତ୍ଯୋଽଭଵତ୍ତଦା । ଅଥାହ ଶଂଭୁର୍ଭୋ ଵିଷ୍ଣୋ ହୃଦି ଦୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା କିମୁ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ ଶିବ କହିଲେ, 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ହୃଦୟରେ କ'ଣ ଦେଖିଛ?'
ହରିରାହ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଃ ଶାଂତଵିଗ୍ରହଃ । ଇତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ମହାଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵପାଦେ ପପାତ ହ
ହରି କହିଲେ, 'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।' ଏହିପରି କହି, ମହାବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହରିରୁଵାଚ- ନ ଶକ୍ତିଂ ଭସ୍ମନୋ ଜାନେ ପ୍ରଭାଵଂ ଵା କୁତସ୍ତଵ । ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ତ୍ଵାମେଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
ହରି କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ଭସ୍ମର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ଜାଣେନି। ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ନେଇଛି।'
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ଵରଂ ଵୃଣୁ ମହାଭାଗ ମନସା ଯଂ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି । ଶିଵଵାଚମଥାକର୍ଣ୍ଯ ହରିର୍ଵଵ୍ରେ ଵରୋତ୍ତମମ୍
ସଦାଶିବ କହିଲେ: 'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ମନରେ ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ଦାନ ମାଗ।' ଶିବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ଚାହିଲେ।
ହରିରୁଵାଚ- ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଲେ ଶଂଭୋ ଭକ୍ତିରସ୍ତୁ ସଦା ମମ । ଅଥ ଦତ୍ଵା ଵରଂ ଶଂଭୁରିଦମାହ ଵଚୋ ହରିମ୍
ହରି କହିଲେ: 'ହେ ଶମ୍ଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଦୁଇ ପାଦରେ ମୋର ସଦା ଭକ୍ତି ରହୁ।' ଏହିପରି ବର ଦେଇ, ଶମ୍ଭୁ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭସ୍ମଧାରଣସଂପନ୍ନୋ ମମ ଭକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଥମୁକ୍ତଂ ମହାଜ୍ଞାନଂ ଭସ୍ମସଂଭଵମାଦିତଃ
'ତୁମେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୋର ଭକ୍ତ ହେବ।' ଦଧୀଚି କହିଲେ: 'ଏହିପରି ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମହାଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା।'
ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଧାରଯଧ୍ଵଂ ତଦାଦରାତ୍ । ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ଦେଵାଶ୍ଚାସଂସ୍ତଦସ୍ତ୍ଵିତି
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆଦର ସହିତ ଏହା ଧାରଣ କର; ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ କହିଲେ, 'ତଥା ହେଉ।'
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଯାତ୍ଯସୌ ଶାଂକରଂ ପଦମ୍
ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଦିନେଦିନେ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶଂକରଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଶୁଚିସ୍ମିତୋଵାଚ- ଆଯୁଷ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନଂ ଭସ୍ମାଶନଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ମହାମୁନେ । ପରଲୋକଗତିଂ ଦାତୁଂ ଶକ୍ତମେତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଶୁଚିସ୍ମିତା କହିଲେ: 'ହେ ମହାମୁନି, ଆଉଷଧ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ଏମିତି ଭସ୍ମ ଭକ୍ଷଣ ଦେଖିଛି; ଏହା ପରଲୋକକୁ ଯିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ କି ନାହିଁ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅତ୍ର ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଯମାଭ୍ଯାଂ ଚ ଯଦ୍ଵିଖ୍ଯାତଂ ବଭୂଵ ହ
ଦଧୀଚି କହିଲେ: 'ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଯମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ମିଥିଲାଯାଂ ପୁରା କଶ୍ଚିଚ୍ଛୁନଃ ପର୍ଯଟତେ କ୍ଷୁଧା । ପୁରା ଜନ୍ମଶତାତ୍ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ
ମିଥିଲାରେ ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ କୁକୁର ଭୁଖରେ ଘୁରୁଥିଲା; ଏହାଠାରୁ ଶତଜନ୍ମ ପୂର୍ବରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ପାପରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ପୂର୍ଵେଵଯସି ଵେଦାଢ୍ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଢ୍ଯଶ୍ଚ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସ ସ୍ନାତୁଂ ଜାହ୍ନଵୀଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ପିତୄନପି
ପୂର୍ବ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ; ସେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
ଦେଵାନୃଷୀନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯଯୌ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଶ୍ରଯମଥୋ ଚକ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ନିଵେଶନେ
ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ପ୍ରାତ୍ତଲିକାପୁରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତତ୍ରୈକା କ୍ଷତ୍ରିଯସୁତା ଯୌଵନସ୍ଥା ହତପ୍ରିଯା । ଭ୍ରଷ୍ଟରାଜ୍ଯା ଚ ଷଟ୍କୋଟି ନିଷ୍କଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ସଂଯୁତା
ସେଠାରେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯୁବତୀ, ପ୍ରିୟଜନ ହରାଇଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, ଷଠି କୋଟି ମୂଲ୍ୟହୀନ ମୁଦ୍ରା ଥିଲା।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଶଯିତଂ ଵିପ୍ରଂ ସର୍ଵାଵଯଵସୁଂଦରମ୍ । ରାତ୍ରୌ ଚଂଦ୍ରୋଦଯେ ଶୁଦ୍ଧେ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାହସିତଦିଙ୍ମୁଖେ
ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୋଇଲେ; ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧଳା ହେଉଥିଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଭ୍ଯାଶମାଗତ୍ଯ ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ । କୁତସ୍ତ୍ଵମାଗତୋ ଵିପ୍ର କଂ ଵା ଦେଶଂ ଗମିଷ୍ଯସି
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହଁ?'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଅକାଲଚର୍ଯା ସର୍ଵେଷାଂ ଶଂକାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଵଯଃସ୍ଥଯୋର୍ମିଥୋଵାଦୋ ରହସ୍ଯେ ହାସ୍ଯମଂଦିରେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଅସମୟରେ ଘୁରିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମାଏ; ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହାସ୍ୟର ମଞ୍ଚରେ ଅନୁଚିତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯୋଵାଚ- କଥାପ୍ରସଂଗେ ଯାତ୍ରାଯାଂ ତୀର୍ଥେ ଦେଶାଦି ଵିପ୍ଲଵେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଗ୍ରାମଦହନେ ରହୋଵାଦୋ ନ ଦୂଷିତଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ କହିଲେ— ଆଳୋଚନା କରିବାବେଳେ, ଯାତ୍ରାରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଦେଶରେ ଉପଦ୍ରବ ହେଲେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଜଳିଗଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଶ୍ରଯସ୍ତୁ ମଦ୍ଗେହେ ଭଵତୈଵ ପୁରା କୃତଃ । ମଦ୍ଗେହଵାସିନୀ ଚାହଂ ନ ଶଂକା ତ୍ଵିହ କସ୍ଯଚିତ୍
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ମୋତେ ନିଜ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଘରରେ ରହୁଛି— ଏଠାରେ କାହାରି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।