ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତତୋ ଜ୍ଞାନଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ମତ୍ସ୍ନାନଯୋଗ୍ଯଂ ସଲିଲଂ ନ ଚତିଷ୍ଠତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ତାପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କର; ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବି। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—'ମୋର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଜଳ କେଉଁଠି ମିଳୁନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଥ ନିଷଣ୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଂଡାସକ୍ତଵିଗ୍ରହଃ । ଊରୁଦଘ୍ନଜଲେ ସ୍ନାତୁଂ ନ ଯୋଗ୍ଯମଭଵଦ୍ଧରେଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ବସିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭରିଦେଲା। ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଜଳ ହରିଙ୍କ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲା ନାହିଁ।
ଶଂଭୁର୍ଜହାସ ସ୍ନାନାଯ ଜଲମତ୍ଯଧିକଂ ତ୍ଵହୋ । ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅଥ ଦେଵଃ ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଭାଲାକ୍ଷେଣ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ଶମ୍ଭୁ ହସିଲେ, କାରଣ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳ ବହୁତ ବେଶି ଥିଲା। ଦଧୀଚି କହିଲେ—'ତାପରେ ଦେବତା ଶିବ ତାଙ୍କ ଭାଲ ନୟନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।'
ଵିଲୀନସୂକ୍ଷ୍ମାଵଯଵଂ ଵାମାକ୍ଷେଣ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍ । ତତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶୀତଦେହଶ୍ଚ ଶଂଭୁନା
ତାଙ୍କ ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଲୟ ହୋଇଥିବା ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହା ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଏବଂ ଶୀତଳ ହେଲେ।
ଉକ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ନାହି ଭୋ ଵିଷ୍ଣୋ ହ୍ରଦ ଏଷ ଵିକଲ୍ପିତଃ । ତତୋ ହ୍ରଦେ ହରିଃ ସ୍ନାତୁଂ ହରାଂକେ କଲ୍ପିତେ ତଦା
ତେଣୁ ସେ କହିଲେ—'ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ହ୍ରଦ ତୋର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।' ତାପରେ ହରି, ହରାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ନ ଶଶାକାଥ ଗଂଭୀରେ ତଦ୍ଧ୍ରଦସ୍ଯ ତୁ । ହରିରାହ ଚ ନୋ ପଂଥା ହ୍ରଦସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶନେ
ସେ ଗଭୀର ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହରି କହିଲେ—'ଏହି ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।'
ମାର୍ଗୋ ମେ ଦୀଯତାଂ ଦେଵ ତମଥୋ ଶଂଭୁରବ୍ରଵୀତ୍ । କୋଟିଯୋଜନଗଂଭୀରଂ ଜଲମେତନ୍ମହତ୍ପୁରା
'ମୋତେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଦିଅ, ହେ ଦେବତା,' ସେ କହିଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—'ଏହି ଜଳ ପୂର୍ବେ ବହୁତ ବିଶାଳ ଥିଲା, ଶତ ଯୋଜନ ଗଭୀର।'
ନିଵିଷ୍ଟସ୍ଯୈଵ ଭଵତ ଊରୁଦଘ୍ନଂ ଜଲଂ ଵିଭୋ । ଇଦାନୀଂ ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ନ ପ୍ରଵେଶୋ ହ୍ରଦେ କଥମ୍
'ତୁମେ ଏଠି ବସିଥିଲେ, ତୁମ ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏବେ ଦଢ଼ିଆ ଅବସ୍ଥାରେ, କିପରି ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା? '
ଅଷ୍ଟାଂଗୁଲପ୍ରମାଣୋଽଯମୂରୁସ୍ତସ୍ମିନ୍ହ୍ରଦେ ଚ ମେ । ପଶ୍ଯାମି ପ୍ରଵିଶ ତ୍ଵଂ ଚ ପାଦସ୍ପର୍ଶଂ ଦଦାମି ତେ
'ମୋର ଉରୁ ଏହି ହ୍ରଦରେ ଅଷ୍ଟ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାତ୍ର। ଦେଖ, ପ୍ରବେଶ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ ଦେବି।'
ଵାକ୍ଯମେକଂ ତୁ ସୋପାନଂ ଵେଦଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯନିସ୍ସୃତମ୍ । ହରିରୁଵାଚ- ଶବ୍ଦାରୋହଣସାମର୍ଥ୍ଯଂ କସ୍ଯାପୀହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
'ଏକ କଥା ହେଉଛି ସୋପାନ, ବେଦ ମୋର କଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।' ହରି କହିଲେ—'ଏଠି କାହାର ପାଖରେ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ।'
ମୂର୍ତସ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ଶକ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣଂ ଵା କଥଂ ଶ୍ରୁତେଃ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁଂସଃ ଶକ୍ତିର୍ନ ଵସ୍ତୂନାଂ ଧାରଣାରୋହଣାଦିଷୁ
'ଦେହୀ ଜଡିତ ଲୋକ କିପରି ଧରିପାରିବ, କିମ୍ବା ଶବ୍ଦକୁ କିପରି ଧରିପାରିବ?' ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—'ପୁରୁଷଙ୍କର ଶକ୍ତି ବସ୍ତୁକୁ ଧରିବା ବା ଚଢ଼ିବାରେ ନୁହେଁ।'
ଗୃହାଣେମଂ ମହାଵେଦଂ ଜଗ୍ରାହ ହରିରପ୍ଯଥ । ନମ୍ରକରଶ୍ଚାଶକ୍ତେର୍ହି ପତନ୍ନିଵ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଃ
'ଏହି ମହାବେଦକୁ ଧର।' ତାପରେ ହରି ଧରିଲେ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନମ୍ର ହାତରେ, ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ, ପଡ଼ିଯିବା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
ନ ଚ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଧର୍ତୁମିତି ପ୍ରାହ ଶିଵଂ ହରିଃ । ଶିଵଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ନିପତୀ ପାତ୍ଯତୀଵ ମହାହ୍ରଦେ
ହରି ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହାକୁ ବହନ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏହା ଶୁଣି ଶିବ ହସିଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଗଭୀର ଖାଇଁରେ ପକେଇଦେଲେ।
ତତ୍ସୋପାନମଥାରୁହ୍ଯ ସ୍ନାତୁମର୍ହସି କେଶଵ । ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଵେଦେ ସୋପାନଭୂତେ ହି ଊରୁଦଘ୍ନୋପଲବ୍ଧିନି
ତୁମେ ସେ ସିଢ଼ି ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଅ ଏବଂ ସ୍ନାନ କର, କେଶବ। ଦଧୀଚି କହିଲେ— ବେଦରେ ସିଢ଼ି ହେଉଛି ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବାର ଉପାୟ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ସ ଵିଧିନା ବହିରୁତ୍ତୀର୍ଯ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ । ସ୍ନାତୋଽସ୍ମି କିମତଃ କାର୍ଯଂ ଶଂଭୁରାହ ହରିଂ ତତଃ
ସେଠାରେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି, ବାହାରି ଆସି ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିସାରିଛି, ଏବେ କଣ କରିବି?" ତେବେ ଶମ୍ଭୁ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଧ୍ଯାଯସେ ହୃଦଯେ କିଂ ତ୍ଵଂ ନ ଚ କିଂଚିଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ । ହରିର୍ନ କିଂଚିଦିତ୍ଯାହ ତମଥୋ ଶଂଭୁରୁକ୍ତଵାନ୍
"ତୁମେ ହୃଦୟରେ କଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ମୋତେ କିଛି କହ।" ହରି କହିଲେ, "କିଛି ନାହିଁ।" ତାପରେ ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନେନ ସଂଶୁଦ୍ଧୋ ଵେତ୍ସ୍ଯସେ ପରମଂ ଶୁଭମ୍ । ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ହି ତଚ୍ଛସ୍ତଂ ତଦ୍ରକ୍ଷାଂ କରଵାଣ୍ଯହମ୍
"ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିଲେ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବା ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ। ଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଉଚିତ; ଏହାର ରକ୍ଷା ମୁଁ କରିବି।"
ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ସ୍ଵଵକ୍ଷଃ ସ୍ଥିତଭସ୍ମୈକଂ ନଖେନାଦାଯ ଶଂକରଃ । ପ୍ରଣଵେନାଭିମଂତ୍ର୍ଯାଥ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଭୂତଯା
ଦଧୀଚି କହିଲେ— ନିଜ ଛାତିରେ ଥିବା ଭସ୍ମକୁ ନଖରେ ନେଇ, ଶଙ୍କର ପ୍ରଣବ ଓ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କଲେ।
ଅଂଗୁଲିଭ୍ଯାମୁପାଦାଯ ଶିଵଃ ପଂଚାକ୍ଷରେଣ ଵୈ । ହରିମସ୍ତକଗାତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ସମାକ୍ଷିପତ୍
ଶିବ ତାଙ୍କ ଆଠିରେ ଭସ୍ମ ଧରି, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହରିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଲଗାଇଲେ।
ଶାଂତଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ନିରୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ଜୀଵେତ୍ଯାହ ହରିଂ ହରଃ । ଧ୍ଯାଯସ୍ଵ କିଂ ତେ ହୃଦଯେ ସ ଚ ଧ୍ଯାନପରୋଽଭଵତ୍
ଶାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ହରା ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବଞ୍ଚ" ଏବଂ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ ହୃଦୟରେ କଣ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?" ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ।
ଅପଶ୍ଯଦ୍ଧୃଦଯେ ଦୀପଂ ଦୀର୍ଘାକାରମତିପ୍ରଭମ୍ । ହରିରାହ ଶିଵଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୀପୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମଯେତି ଚ
ସେ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିର ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ ଦେଖିଲେ। ହରି ସିଧାସଳଖ କହିଲେ, "ମୁଁ ଦୀପକୁ ଦେଖିଛି, ଶିବ।"
ଶିଵଃ ପ୍ରାହ ନ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ପରିପକ୍ଵମଥୋ ହରେ । ଭସ୍ମ ଭକ୍ଷଯ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ସମଗ୍ରଂ ସଂଭଵିଷ୍ଯତି
ଶିବ କହିଲେ, "ହରି, ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ। ଭସ୍ମ ଖାଅ, ତୁମର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।"
ହରିରୁଵାଚ- ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯେ ଶୁଭଂ ଭସ୍ମ ସ୍ନାତୋଽହଂ ଭସ୍ମନା ପୁରା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଭକ୍ତିଗମ୍ଯଂ ଭସ୍ମାଭକ୍ଷଯଦଚ୍ଯୁତଃ
ହରି କହିଲେ— "ମୁଁ ଶୁଭ ଭସ୍ମ ଖାଇବି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିଛି। ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଚଳ ଥିବା ସେ ଭସ୍ମ ଖାଇଲେ।"
ତତ୍ରାଶ୍ଚର୍ଯମତୀଵାସୀତ୍ପକ୍ଵବିଂବସମଦ୍ଯୁତିଃ । ଵାସୁଦେଵଃ ଶୁଦ୍ଧମୁକ୍ତାଫଲଵର୍ଣୋଽଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା: ତାଙ୍କ ଦେହ ପକ୍କ ବିମ୍ବା ଫଳର ରଙ୍ଗରେ ଚମକିଉଠିଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାସୁଦେବ ଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ମଣିର ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହେଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ଶୁକ୍ଲୋଽସୌ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରସନ୍ନଵାନ୍ । ପୁନର୍ଧ୍ଯାନପରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦୀପମଧ୍ଯେ ଚ ପୂରୁଷମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁଦେବ ଧଳା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ପୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସେ ଦୀପ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଶିଵମ୍ । ଵରଦଂ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଵାମେ ଚାଭଯଦଂ ଵିଭୁମ୍
ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଇ ହାତ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଦାନ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ବାମ ହାତରେ ଭୟ ହଟାଉଥିବା ପ୍ରଭୁ।
ପଂଚଵର୍ଷୀଯଵପୁଷଂ ଶରଚ୍ଚଂଦ୍ରାଯୁତଦ୍ଯୁତିମ୍ । ମାଣିକ୍ଯକୁଂଡଲଂ ହେମ ଦାମଜାଲଵିଭୂଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ଶିଶୁ ଭାବରେ, ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦଶ ଲକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମାଣିକ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ରତ୍ନାଂଗୁଲୀଯସୁଭଗଂ ବାହୁକୋଷ୍ଠସୁଭୂଷଣମ୍ । ତନୁରକ୍ତୋଷ୍ଠମାକର୍ଣ ଦୀର୍ଘାଯତଵିଲୋଚନମ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଙ୍ଗୁଠି ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶୋଭାମୟ ବାହୁ ଓ ଛାତି, ଲାଲ ଠୋଠ, କାନ ଦେଖିଲେ ଯାହା କାନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୀର୍ଘ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ।
ବାଣଲୋଚନସଂକାଶଂ ଭାଲଲୋଚନମଵ୍ଯଯମ୍ । କଂଦର୍ପକାର୍ମୁକଭ୍ରାଂତିଜନକଭ୍ରୁଵମୀଶ୍ଵରମ୍
ବାଣ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଲାଳାଟରେ ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ, କାମଦେବଙ୍କ ଧନୁଷ ଭଳି ଭୃକୁଟି ଥିବା ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ନିଗ୍ଧୋନ୍ନତ ସୁଚାର୍ଵଂଗ ନାସମଚ୍ଛକପୋଲକମ୍ । ମଂଦସ୍ମିତଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ବାଲେଂଦୁଦର୍ଶନଂ ଵିଭୁମ୍
ନମ୍ର, ଉଚ୍ଚ ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗ, ପଦ୍ମ ପରି ନାକ ଓ ଗାଲ, ମୃଦୁ ହସ, ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୋଭାମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।