ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଶୈଵସ୍ଯ ଭସ୍ମନଃ ଶକ୍ତିଂ ସଂକ୍ଷେପେଣ ଵଦାମି ଵଃ । ଵିସ୍ତରେଣ ନ ଶକ୍ଯେତ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି
ଦଧୀଚି କହିଲେ— "ଶିବଙ୍କ ଭସ୍ମର ଶକ୍ତି କିଛି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହେଉଛି। ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ।"
ଅତ୍ର ଵଃ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଦେଵଯୋଃ । ହରିଶଂକରଯୋଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିନାଶନମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା ଏକ ଘଟଣା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କର, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରିଥିଲେ।
ପୁରା ଚୈକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଲଯେ ସତି । ମହାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ଭଗଵାଞ୍ଛେତେ ସ୍ମ ପ୍ରଲଯାଂଭସି
ପୁରୁଣା କାଳରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ମହାବିଷ୍ଣୁ ଭଗବାନ ପ୍ରଳୟ ଜଳରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଂଡାନାଂ ଶତଦ୍ଵଯମ୍ । ଵିଂଶତିଃ ପାଦଯୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵିଂଶତିର୍ମସ୍ତକାଂତରେ
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ, ଦୁଇଶେ ନିୟମିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ଥିଲା, ଏବଂ ବିଶଟି ତାଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଆଉ ବିଶଟି ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।
ନାସାମୌକ୍ତିକଭାଵେନ ବ୍ରହ୍ମାଂଡମଦଧାତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ତନ୍ନାଭିମଂଡଲେ କେଚିଲ୍ଲୋମଶାଦ୍ଯା ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ନାକର ମୁକୁତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ରଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭି ଚକ୍ରରେ, କିଛି ମହାମୁନି ଯେପରିକି ଲୋମଶ ଆଦି, ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତପସ୍ତପଂତଃ ସୁମହଦୀଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତେ । ଅଥ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାତେଜାଶ୍ଚିଂତାମାପ ସିସୃକ୍ଷଯା
ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ, କିଛି ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ।
ଧ୍ଯାନଯୋଗପରୋ ଭୂତ୍ଵା ନ କିଂଚିତ୍ପର୍ଯପଶ୍ଯତ । ଅଥ ଦୁଃଖେନ ମହତା ରୁରୋଦୋଚ୍ଚୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ, କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ପୁଣିପୁଣି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଦୀପ୍ତିଃ କାଚିଲ୍ଲୋକଵିଲକ୍ଷଣା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ହରିଣା ଭୀତ୍ଯା ଲୋଚନେ ଚ ନିମୀଲିତେ
ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଅସାଧାରଣ ତେଜ ଦେଖାଦେଲା। ହରି ଏହାକୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କଲେ।
ଆଗମ୍ଯମାନୋ ଗୋକ୍ଷୀରସମତେଜାଃ ସ ଗାତ୍ରଵାନ୍ । ସଂଗ୍ରଥ୍ଯ କୋଟିବ୍ରହ୍ମାଂଡଦାମଯୁଗ୍ମଂ କରଦ୍ଵଯେ
ଏହି ସମୟରେ, ଗୋଧୂଳି ଦୁଧ ପରି ତେଜ ଥିବା ଏକ ଦେହଧାରୀ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତରେ ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ଦଧାନମୁରସା ଧାମକୋଟିବ୍ରହ୍ମାଂଡକଲ୍ପିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଂଡମେକଂ ନିପତଦୁତ୍ପତଚ୍ଚ କରଦ୍ଵଯେ
ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ଲୋକକୁ ଧରିଥିଲେ। ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଆଉ ଏକ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଉଠିଲା।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ତଥାଭୂତଂ ତମଵ୍ଯଯମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ଚାଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦର୍ଶନାଯ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ତାହା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ନମସ୍ତେ ଦେଵଦେଵେଶ ନମସ୍ତେ ଶାଶ୍ଵତାଵ୍ଯଯ । ନ ଜାନେଽହଂ ଭଵଂତଂ ଭୋସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵେତ୍ସି ନମୋନମଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— "ଦେବମାନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ, ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣେନି, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି— ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।"
ଜାନାମି ନ ଚ ତେ ଭାଵଂ ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯା ଚ ତେ ଦ୍ଯୁତିଃ । ମାଣିକ୍ଯକୁଂଡଲଂ ହେମଦାମଜାଲଵିଭୂଷିତମ୍
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେନି, ଆପଣଙ୍କର ତେଜ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ମାଣିକ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ସୁନାର ଜାଲି ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ରତ୍ନାଂଗୁଲୀଯଂ ସୁଭଗଂ ବାହୁକୋଷ୍ଠଵିଭୂଷଣମ୍ । ତନୁରକ୍ତୋତ୍ତମାକୀର୍ଣ ଦୀପ୍ତାଯତଵିଲୋଚନମ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଅଙ୍ଗୁଠି, ବାହୁ ଓ ଛାତିର ଆଭୂଷଣ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଉତ୍ତମ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଢାକା, ଚକ୍ଷୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ବଡ଼।
ବାଣଲୋଚନସଂକାଶଂ ଭାଲଲୋଚନମଵ୍ଯଯମ୍ । କଂଦର୍ପକାର୍ମୁକଭ୍ରାଂତିଜନକ ଭ୍ରୁଵମୀଶ୍ଵରମ୍
ବାଣ ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କପାଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ତୃତୀୟ ନୟନ, ଏବଂ ମନୋହର ଭୃକୁଟି ଯାହା ଦେଖିଲେ ମଧନଙ୍ଗ ଧନୁଷ ଭଳି ଭ୍ରମ ହୁଏ—ଏମିତି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
ସ୍ନିଗ୍ଧାଧୋନ୍ନତଚାର୍ଵଂଗ ନାସମଚ୍ଛକପୋଲକମ୍ । ମଂଦସ୍ମିତଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ଵିଭୁଂ ବାଲେଂଦୁଦର୍ଶନମ୍
ମୃଦୁ ଏବଂ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ, ମାଛ ଭଳି ନାକ ଓ ଗଣ୍ଡ, ମନୋହର ହଳୁକ ହସ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ, ଏବଂ କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରୂପ।
ଵିଜ୍ଞାନରକ୍ତଵସନଂ ଵେଦକଲ୍ପିତଭୂଷଣମ୍ । ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନୋଽସ୍ମି ଚକ୍ଷୁର୍ମେ ଦୀଯତାଂ ଵିଭୋ
ଜ୍ଞାନରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ।
ଦୀନାଂଧକୃପଣାଜ୍ଞାନନଷ୍ଟସ୍ଯ ଶରଣଂ ଭଵ । ଅଥ ଦିଵ୍ଯଂ ଦଦୌ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ଵାତ୍ମଦର୍ଶନଶକ୍ତିମତ୍
ହେ ଦୟାଳୁ, ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ଧ, ଅବୋଧ ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଏହା ପରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲା।
ଅଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଃ ଶଂଭୁଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । କୋ ଭଵାନିତ୍ଯୁଵାଚାଥ ନ ଜାନେ ତ୍ଵାଂ ମହାଯଶଃ
ତାପରେ ହରି ଦେଖିଲେ ଯେ, ଶମ୍ଭୁ ତିନି ନୟନ ନେଇ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି। ସେ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କିଏ?' ଏବଂ କହିଲେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣେନି, ହେ ମହାମାନ୍ୟ।'
ପ୍ରଣାମଂ କେଵଲଂ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ହି ଵେଦିତୁମ୍ । ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ତଵ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି କୁରୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଵାରୁଣମ୍
ମୁଁ କେବଳ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ତୁମକୁ ବୁଝିପାରିବି ନାହିଁ। ସଦାଶିବ କହିଲେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ପ୍ରଥମେ ବାରୁଣୀ ସ୍ନାନ କର।'
ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତତୋ ଜ୍ଞାନଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ମତ୍ସ୍ନାନଯୋଗ୍ଯଂ ସଲିଲଂ ନ ଚତିଷ୍ଠତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ତାପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କର; ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବି। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—'ମୋର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଜଳ କେଉଁଠି ମିଳୁନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଥ ନିଷଣ୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଂଡାସକ୍ତଵିଗ୍ରହଃ । ଊରୁଦଘ୍ନଜଲେ ସ୍ନାତୁଂ ନ ଯୋଗ୍ଯମଭଵଦ୍ଧରେଃ
ଏଭଳି କହି ସେ ବସିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭରିଦେଲା। ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଜଳ ହରିଙ୍କ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲା ନାହିଁ।
ଶଂଭୁର୍ଜହାସ ସ୍ନାନାଯ ଜଲମତ୍ଯଧିକଂ ତ୍ଵହୋ । ଦଧୀଚ ଉଵାଚ- ଅଥ ଦେଵଃ ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଭାଲାକ୍ଷେଣ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ଶମ୍ଭୁ ହସିଲେ, କାରଣ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳ ବହୁତ ବେଶି ଥିଲା। ଦଧୀଚି କହିଲେ—'ତାପରେ ଦେବତା ଶିବ ତାଙ୍କ ଭାଲ ନୟନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।'
ଵିଲୀନସୂକ୍ଷ୍ମାଵଯଵଂ ଵାମାକ୍ଷେଣ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍ । ତତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶୀତଦେହଶ୍ଚ ଶଂଭୁନା
ତାଙ୍କ ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଲୟ ହୋଇଥିବା ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହା ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଏବଂ ଶୀତଳ ହେଲେ।
ଉକ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ନାହି ଭୋ ଵିଷ୍ଣୋ ହ୍ରଦ ଏଷ ଵିକଲ୍ପିତଃ । ତତୋ ହ୍ରଦେ ହରିଃ ସ୍ନାତୁଂ ହରାଂକେ କଲ୍ପିତେ ତଦା
ତେଣୁ ସେ କହିଲେ—'ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ହ୍ରଦ ତୋର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।' ତାପରେ ହରି, ହରାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ନ ଶଶାକାଥ ଗଂଭୀରେ ତଦ୍ଧ୍ରଦସ୍ଯ ତୁ । ହରିରାହ ଚ ନୋ ପଂଥା ହ୍ରଦସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶନେ
ସେ ଗଭୀର ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହରି କହିଲେ—'ଏହି ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।'
ମାର୍ଗୋ ମେ ଦୀଯତାଂ ଦେଵ ତମଥୋ ଶଂଭୁରବ୍ରଵୀତ୍ । କୋଟିଯୋଜନଗଂଭୀରଂ ଜଲମେତନ୍ମହତ୍ପୁରା
'ମୋତେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଦିଅ, ହେ ଦେବତା,' ସେ କହିଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—'ଏହି ଜଳ ପୂର୍ବେ ବହୁତ ବିଶାଳ ଥିଲା, ଶତ ଯୋଜନ ଗଭୀର।'
ନିଵିଷ୍ଟସ୍ଯୈଵ ଭଵତ ଊରୁଦଘ୍ନଂ ଜଲଂ ଵିଭୋ । ଇଦାନୀଂ ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ନ ପ୍ରଵେଶୋ ହ୍ରଦେ କଥମ୍
'ତୁମେ ଏଠି ବସିଥିଲେ, ତୁମ ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏବେ ଦଢ଼ିଆ ଅବସ୍ଥାରେ, କିପରି ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା? '
ଅଷ୍ଟାଂଗୁଲପ୍ରମାଣୋଽଯମୂରୁସ୍ତସ୍ମିନ୍ହ୍ରଦେ ଚ ମେ । ପଶ୍ଯାମି ପ୍ରଵିଶ ତ୍ଵଂ ଚ ପାଦସ୍ପର୍ଶଂ ଦଦାମି ତେ
'ମୋର ଉରୁ ଏହି ହ୍ରଦରେ ଅଷ୍ଟ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାତ୍ର। ଦେଖ, ପ୍ରବେଶ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ ଦେବି।'
ଵାକ୍ଯମେକଂ ତୁ ସୋପାନଂ ଵେଦଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯନିସ୍ସୃତମ୍ । ହରିରୁଵାଚ- ଶବ୍ଦାରୋହଣସାମର୍ଥ୍ଯଂ କସ୍ଯାପୀହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
'ଏକ କଥା ହେଉଛି ସୋପାନ, ବେଦ ମୋର କଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।' ହରି କହିଲେ—'ଏଠି କାହାର ପାଖରେ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ।'