ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଆଯୁଷ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନେ ହେତୁସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ପାପଘ୍ନଂ ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଚ ସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛିଵପଦପ୍ରଦମ୍
ଶଂଭୁ କହିଲେ— ତିନିପ୍ରକାର ଶରୀରଧାରୀଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପାପ ଦୂରିଯାଏ, ଏହା ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ଭାବ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଶିବ ପଦ ଦେଉଛି।
ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଚେତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଆସୀଦ୍ଵାସିଷ୍ଠଵଂଶ୍ଯସ୍ତୁ ଧନଂଜଯ ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ ଏକ କଥା କହିବି— ବସିଷ୍ଠ ବଂଶର ଧନଞ୍ଜୟ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଶତଂ ଚାସୀଦ୍ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁତମ୍ । ତାସାମେକା ତୁ ସୁଷୁଵେ ଶାମାକାକରୁଣଂ ମୁନେ
ତାଙ୍କର ଶତମାନ୍ୟ ରୂପସୀ ଓ ଲାଭଣ୍ୟମୟୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶାମାକାକୁ ଏକ କରୁଣ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମୁନି।
ଭାର୍ଯାଣାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ରାମ ସୁତାଶ୍ଚାସଂସ୍ତପସ୍ଵିନଃ । ପିତ୍ରା ଵିଭାଗସ୍ତେଷାଂ ଚ ଵିଷମଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅନେକ ଥିଲେ ଓ ପୁଅମାନେ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ପିତା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ ଭାଗ ଦେଇନଥିଲେ, ଅସମାନ ଭାଗ କରିଥିଲେ।
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଚ ତଦା ହ୍ଯେଵ ଵୈରବଂଧୋ ମହାନଭୂତ୍ । ନରାଣାମେକଜାତୀନାଂ ଵୈରଂ ନିଯତମେଵ ତୁ
ସେତେବେଳେ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁତା ହେଲା। ଏକ ମାଆର ପୁଅମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଏମିତି ଦ୍ୱେଷ ରଖନ୍ତି।
ଅଥାସୌ କରୁଣୋ ଗତ୍ଵା ଭଵନାଶିନିକା ତଟେ । ନାନାମୁନିଗଣୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନରସିଂହଦିଦୃକ୍ଷଯା
ତାପରେ କରୁଣ ଭବନାଶିନୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଯାଇ, ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ନୃସିଂହଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟଫଲିତଂଵୀରମାନୀତଂ ରୂପଗଂଧଵତ୍
ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫଳ ନେଇ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ଦେଲେ।
କରୁଣସ୍ତୁ ତଦାଦାଯ ଵ୍ଯଜିଘ୍ରତ୍ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜଗଣାଃ ଶାପେନ ତମଯୋଜଯନ୍
କରୁଣ ସେହି ଉତ୍ତମ ଫଳ ନେଇ ଘ୍ରାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ମକ୍ଷିକା ଭଵ ପାପାତ୍ମନ୍ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମପ୍ଯତଃ । ଶାପାଵସାନଂ ଭଵିତା ଦଧୀଚେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ତୁମେ ଏକ ମକୁଡି ହେବା ଦିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପାଇଁ; ଏହି ଶାପ ଦଧିଚି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେବ।
ଅଥ ମକ୍ଷିକତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମିଦମଭାଷତ । ମକ୍ଷିକାତ୍ଵମହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ଶୁଭେ ପାଲଯସ୍ଵ ଭୋଃ
ତାପରେ ମକୁଡି ହୋଇ ଯିବା ପରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନୀକୁ କହିଲା: 'ମୁଁ ମକୁଡି ହୋଇଛି, ହେ ଶୁଭେ, ଦୟାକରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତଥା ଭୂତୋ ବଭ୍ରାମ ଚ ତତସ୍ତତଃ । ଅଥୈଵଂଵିଧମାଜ୍ଞାଯ ଜ୍ଞାତଯଃ ପାପନିଶ୍ଚଯାଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଏହି ଦେହରେ ଏଠାଠି ଘୁଞ୍ଚିବା ଲାଗିଲା; ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—
ତଦ୍ଵଧେ ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ତୈଲମଧ୍ଯେ ହ୍ଯପାତଯନ୍ । ମୃତଂ ପତିମଥାଦାଯ ଦୁଃଖିତା ସା କୃଶୋଦରୀ
ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତେଲ ମଧ୍ୟରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ; ପରେ, ମୃତ ପତିକୁ ନେଇ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ଶରୀରୀ ସ୍ତ୍ରୀ—
ତଦ୍ଦୁଃଖଶମନାର୍ଥାଯ ପ୍ରାହ ଦେଵୀତ୍ଵରୁଂଧତୀ । ଅମୁଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଭସ୍ମନୈଵ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ସେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବୀ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଆଜି, ହେ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଦେବୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ କରିବି।'
ଅଥାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜଂ ଭସ୍ମ ଅରୁଂଧତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ମୃତ୍ଯୁଂଜଯେନ ମଂତ୍ରେଣ ମୃତଜଂତୌ ତଥାକ୍ଷିପତ୍
ତାପରେ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଭସ୍ମ ଦେଲେ; ମୃତ୍ୟୁଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମକୁ ମୃତ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ଛିଟିଦେଲେ।
ମଂଦଵାଯୁଂ ତଥା ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯଜନେନ ଶୁଚିସ୍ମିତା । ଉଦତିଷ୍ଠତ୍ତତୋ ଜଂତୁର୍ଭସ୍ମନୋଽସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଚାହାରେ ହଳକା ପବନ କରିଲେ; ଭସ୍ମର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ପ୍ରାଣୀ ଉଠିଗଲା।
ତତୋ ଵର୍ଷଶତେ ପୂର୍ଣେ ଜ୍ଞାତିରେକୋ ହ୍ଯମାରଯତ୍ । ମୃତେ ଭର୍ତରି ସା ସାଧ୍ଵୀ ଦୁଃଖିତା ଚ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ପରେ, ଶତ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଏକ ଆତ୍ମୀୟ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲା; ପତି ମୃତ ହେଲାପରେ, ସେ ଶୁଭା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ସ୍ତ୍ରୀ—
ଦଧୀଚଂ ନାମ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରଂ ମହାମାହେଶ୍ଵରଂ ମୁନିମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ସାଧ୍ଵୀ ପ୍ରାହ ଵିପ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ
ଦଧିଚି ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହା ଶିବଭକ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—
ତ୍ରିଯାଯୁଷା ଵିହୀନଂ ତୁ ଜମଦଗ୍ନିଂ ତପୋନିଧିମ୍ । ଭସ୍ମୈଵ ଜୀଵଯାମାସ କଶ୍ଯପଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍
'ତିନି ଆୟୁଷ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଜମଦଗ୍ନି, ତପସ୍ୟାର ଧନ, ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ ହୋଇଥିଲେ; କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଜୀବନ ପାଇଥିଲେ।'
ଦେଵାନପି ତଥାଭୂତାନ୍ମାମପ୍ଯେତାଦୃଶଂ ପୁରା । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଭସ୍ମନା ଜଂତୁଂ ଜୀଵଯାମି ତଵାନଘେ
'ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଭଳି ଅନୁଭବ କରିଛି; ତେଣୁ, ହେ ନିର୍ମଳା, ମୁଁ ତୁମ ପତିକୁ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ କରିବି।'
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଦଧୀଚୋ ମହେଶ୍ଵରଂ ଵୈ ଶରଣଂ ଜଗାମ । ଭସ୍ମାଭିମଂତ୍ର୍ଯାଥ କରେ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଂଜୀଵଯାମାସ ଧଵଂ ସୁସାଧ୍ଵ୍ଯାଃ
ଏଭଳି କହି, ପୂଜ୍ୟ ଦଧିଚି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଭସ୍ମକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂତ କରି, ହାତରେ ନେଇ, ସେ ଶୁଭା ସ୍ତ୍ରୀର ପତିକୁ ପୁନର୍ଜୀବନ କରିଦେଲେ।
ମହେଶସ୍ଯ କରସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଵିଶାପଃ କରୁଣୋଽଭଵତ୍ । ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ତତୋ ଗତ୍ଵା ସ୍ଵମାଶ୍ରମପଦଂ ଯଯୌ
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଦୟାଳୁ ଶାପ ଉଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ପରେ, ନିଜ ଦେହ ପାଇ, ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଦଧୀଚମପି ସା ସାଧ୍ଵୀ ଗୃହମାନୀଯ ଭୋଜନେ । ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଵିପ୍ରର୍ଷିଂ ଭୁକ୍ତଵାନଥ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ଶୁଭା ସ୍ତ୍ରୀ ଦଧିଚିଙ୍କୁ ଘରକୁ ନେଇ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ଭୋଜନ କରିଲେ।
ଭୁକ୍ତଵତ୍ଯଥ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରେ କୋଟିଶିଷ୍ଯାଃ ସମାଗତାଃ । ଅଥ ଦେଵାଃ ସମାଯାତା ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହାଃ
ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, କୋଟି କୋଟି ଶିଷ୍ୟ ଆସିଗଲେ; ପରେ ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଭସ୍ମରେ ଢକା ଥିଲା।
ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଦଧୀଚଂ ତୁ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ଶିଵକାଂକ୍ଷଯା । ଦେଵା ଊଚୁଃ - ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ପୁରା ଜ୍ଞାନଂ ନଷ୍ଟମାସୀନ୍ମହାମତେ
ଦଧିଚିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦେବତାମାନେ ଶିବ ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୂର୍ବରୁ ଆମର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଥିଲା।'
ଗୌତମସ୍ଯ ତୁ ଭାର୍ଯାଂ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାମାତୁରା ଵଯମ୍ । ତଥା ଚ ଧର୍ଷିତା ଦେଵୀ ଵିଵାହକୃତମଂଗଲା
'ଗୌତମଙ୍କ ଜୀବନୀକୁ ଦେଖି, ଆମେ କାମରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲୁ; ଏଭଳି, ବିବାହ ମଙ୍ଗଳ କରାଯାଇଥିବା ଦେବୀ ଉତ୍ପୀଡିତ ହେଲେ।'
ତାଂ ଵୈ କାମଯମାନାନାଂ ନଷ୍ଟଂ ଜ୍ଞାନମଭୂଚ୍ଚ ନଃ । ତତଃ ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଭୂତା ଗତା ଦୁର୍ଵାସସଂ ମୁନିମ୍
'ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଚାହିଲାପରେ, ଆମର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଗଲା; ପରେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲୁ।'
ସ ଉଵାଚାଧୁନା ସର୍ଵମପନେଷ୍ଯାମି ଵୋମଲମ୍ । ଶତରୁଦ୍ରିଯମଂତ୍ରେଣ ମଂତ୍ରିତଂ ଶଂଭୁନା ସ୍ଵଯମ୍
ସେ କହିଲେ, "ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା କୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଶତରୁଦ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି।"
ମମାପି ଦତ୍ତଂ ତେନୈଵ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିଶାଂତଯେ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଵାସା ଦତ୍ତଵାନ୍ଭସ୍ମଚୋତ୍ତମମ୍
ସେହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ଏଭଳି କହି, ଦୁର୍ବାସା ଉତ୍ତମ ଭସ୍ମ ଦାନ କଲେ।
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାତ୍ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଵିକୃତଚେତନାଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯମଂତ୍ରେଣ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହାଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମନରେ ବଦଳ ଅନୁଭବିଲୁ, ଶତରୁଦ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଦେହରେ ଲଗାଇଲୁ।
ନିର୍ଧୂତପାତକାଃ ସର୍ଵେ ସଂଵୃତ୍ତାସ୍ତତ୍କ୍ଷଣେନ ହି । ଆଶ୍ଚର୍ଯମେତଜ୍ଜାନୀମୋ ଭସ୍ମସାମର୍ଥ୍ଯମୀଦୃଶମ୍
ସମସ୍ତେ ତୁରନ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲୁ। ଆମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖିଲୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମର ଶକ୍ତି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ।