କର୍ଣୋପରିକୃତଂ ପାପଂ ନଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମୁଖଧାରଣେ । କଂଠେ ଚ ଧାରଣାତ୍କଂଠଭୋଗାଦିକୃତପାତକମ୍
କାନ ପାଖରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମୁହଁରେ ଧାରଣ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଗଳା ଉପଭୋଗରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ବାହ୍ଵୋର୍ବାହୁକୃତଂ ପାପଂ ଵକ୍ଷସି ମନସା କୃତମ୍ । ନାଭ୍ଯାଂ ଶିଶ୍ନକୃତଂ ପାପଂ ପୃଷ୍ଠେ ଗୁଦକୃତଂ ତଥା
ବାହୁରେ ପିନ୍ଧିଲେ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ; ଛାତିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ମନରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ। ନାଭିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଓ ପିଠରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଧାରଣାଦ୍ରାମ ପରସ୍ତ୍ର୍ଯାଲିଂଗନାଦିଜମ୍ । ତଦ୍ଭସ୍ମଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍
ପାଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ ପିନ୍ଧିଲେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଏହିପରି ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ସବୁଠାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାଂ ତ୍ରଯ୍ଯଗ୍ନୀନାଂ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଗୁପ୍ତ୍ଯୈ ଲୋକତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ଧାରଣଂ ତେନ ଵୈ କୃତମ୍
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରହିଥିବାରୁ ଏହା ତିନି ଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପିନ୍ଧାଯାଏ।
ଧୃତଂ ପଂଚଦଶସ୍ଥାନେ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । କୋଷ୍ଠଯୁଗ୍ମେ ବାହୁଯୁଗ୍ମେ କୋଷ୍ଠୋପରି ଯୁଗେ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ପନ୍ଦରଟି ସ୍ଥାନରେ—ଉଭୟ ପେଟ ପାଶ୍ୱ, ଉଭୟ ବାହୁ, ଏବଂ ପେଟ ଉପରେ ଇତ୍ୟାଦି—ପିନ୍ଧାଯାଏ, ତାହା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଧାରଣଂ ସର୍ଵଦେହାନାଂ ପୂଜାଯୈ ଧର୍ମସଂମତମ୍ । ଭସ୍ମାଶନା ଭସ୍ମଶଯ୍ଯା ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହାଃ
ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ପୂଜା ପାଇଁ ଧର୍ମମତାନୁସାରେ ଉଚିତ। ଭସ୍ମ ଖାଇବା, ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୋଇବା ଓ ଭସ୍ମରେ ଦେହ ମାଡ଼ିବା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନାଃ ସଦାପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଆଦୌ ବ୍ରାହ୍ମଣଦୀକ୍ଷାଯାଂ ତ୍ରିଯାଯୁଷମିତି ସ୍ମୃତମ୍
ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ସଦା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୀକ୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରସଵେ ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭୂତାଵେଶେଽପି ରକ୍ଷକମ୍ । ସର୍ପାଦିଵିଷହାନ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଧନଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ମାନବ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏହା ରକ୍ଷା କରେ, ଭୂତ ପ୍ରବେଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ। ସାପ ଓ ଏପରି ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ।
ଅପି ଵା ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମର୍ତ୍ଯ ଅଥଵାପୀତରୋ ଜନଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଭସ୍ମଯୁକ୍ତଃ କର୍ମସ୍ଵଧିକରୋତି ଵୈ
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ୍ପରାର ହେଉ, ଯଦି ସେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରେ ଓ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରେ, ସେ କର୍ମ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମାଦୌ ମେ ଭସ୍ମାଯୁଷ୍ଯଂ ହି କସ୍ଯ ଵୈ । କଥଂ ହି ରକ୍ଷତେ ହ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଆରମ୍ଭରେ ମୋତେ ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ କୁହ, ଏହା କାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ଓ କିପରି ସବୁକିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଆଯୁଷ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନେ ହେତୁସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ପାପଘ୍ନଂ ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଚ ସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛିଵପଦପ୍ରଦମ୍
ଶଂଭୁ କହିଲେ— ତିନିପ୍ରକାର ଶରୀରଧାରୀଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପାପ ଦୂରିଯାଏ, ଏହା ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ଭାବ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଶିବ ପଦ ଦେଉଛି।
ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଚେତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଆସୀଦ୍ଵାସିଷ୍ଠଵଂଶ୍ଯସ୍ତୁ ଧନଂଜଯ ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ ଏକ କଥା କହିବି— ବସିଷ୍ଠ ବଂଶର ଧନଞ୍ଜୟ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଶତଂ ଚାସୀଦ୍ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁତମ୍ । ତାସାମେକା ତୁ ସୁଷୁଵେ ଶାମାକାକରୁଣଂ ମୁନେ
ତାଙ୍କର ଶତମାନ୍ୟ ରୂପସୀ ଓ ଲାଭଣ୍ୟମୟୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶାମାକାକୁ ଏକ କରୁଣ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମୁନି।
ଭାର୍ଯାଣାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ରାମ ସୁତାଶ୍ଚାସଂସ୍ତପସ୍ଵିନଃ । ପିତ୍ରା ଵିଭାଗସ୍ତେଷାଂ ଚ ଵିଷମଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅନେକ ଥିଲେ ଓ ପୁଅମାନେ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ପିତା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ ଭାଗ ଦେଇନଥିଲେ, ଅସମାନ ଭାଗ କରିଥିଲେ।
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଚ ତଦା ହ୍ଯେଵ ଵୈରବଂଧୋ ମହାନଭୂତ୍ । ନରାଣାମେକଜାତୀନାଂ ଵୈରଂ ନିଯତମେଵ ତୁ
ସେତେବେଳେ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁତା ହେଲା। ଏକ ମାଆର ପୁଅମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଏମିତି ଦ୍ୱେଷ ରଖନ୍ତି।
ଅଥାସୌ କରୁଣୋ ଗତ୍ଵା ଭଵନାଶିନିକା ତଟେ । ନାନାମୁନିଗଣୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନରସିଂହଦିଦୃକ୍ଷଯା
ତାପରେ କରୁଣ ଭବନାଶିନୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଯାଇ, ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ନୃସିଂହଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟଫଲିତଂଵୀରମାନୀତଂ ରୂପଗଂଧଵତ୍
ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫଳ ନେଇ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ଦେଲେ।
କରୁଣସ୍ତୁ ତଦାଦାଯ ଵ୍ଯଜିଘ୍ରତ୍ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜଗଣାଃ ଶାପେନ ତମଯୋଜଯନ୍
କରୁଣ ସେହି ଉତ୍ତମ ଫଳ ନେଇ ଘ୍ରାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ମକ୍ଷିକା ଭଵ ପାପାତ୍ମନ୍ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମପ୍ଯତଃ । ଶାପାଵସାନଂ ଭଵିତା ଦଧୀଚେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ତୁମେ ଏକ ମକୁଡି ହେବା ଦିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପାଇଁ; ଏହି ଶାପ ଦଧିଚି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେବ।
ଅଥ ମକ୍ଷିକତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମିଦମଭାଷତ । ମକ୍ଷିକାତ୍ଵମହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ଶୁଭେ ପାଲଯସ୍ଵ ଭୋଃ
ତାପରେ ମକୁଡି ହୋଇ ଯିବା ପରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନୀକୁ କହିଲା: 'ମୁଁ ମକୁଡି ହୋଇଛି, ହେ ଶୁଭେ, ଦୟାକରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତଥା ଭୂତୋ ବଭ୍ରାମ ଚ ତତସ୍ତତଃ । ଅଥୈଵଂଵିଧମାଜ୍ଞାଯ ଜ୍ଞାତଯଃ ପାପନିଶ୍ଚଯାଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଏହି ଦେହରେ ଏଠାଠି ଘୁଞ୍ଚିବା ଲାଗିଲା; ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—
ତଦ୍ଵଧେ ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ତୈଲମଧ୍ଯେ ହ୍ଯପାତଯନ୍ । ମୃତଂ ପତିମଥାଦାଯ ଦୁଃଖିତା ସା କୃଶୋଦରୀ
ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତେଲ ମଧ୍ୟରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ; ପରେ, ମୃତ ପତିକୁ ନେଇ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ଶରୀରୀ ସ୍ତ୍ରୀ—
ତଦ୍ଦୁଃଖଶମନାର୍ଥାଯ ପ୍ରାହ ଦେଵୀତ୍ଵରୁଂଧତୀ । ଅମୁଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଭସ୍ମନୈଵ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ସେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବୀ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଆଜି, ହେ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଦେବୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ କରିବି।'
ଅଥାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜଂ ଭସ୍ମ ଅରୁଂଧତ୍ଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ମୃତ୍ଯୁଂଜଯେନ ମଂତ୍ରେଣ ମୃତଜଂତୌ ତଥାକ୍ଷିପତ୍
ତାପରେ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଭସ୍ମ ଦେଲେ; ମୃତ୍ୟୁଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମକୁ ମୃତ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ଛିଟିଦେଲେ।
ମଂଦଵାଯୁଂ ତଥା ଚକ୍ରେ ଵ୍ଯଜନେନ ଶୁଚିସ୍ମିତା । ଉଦତିଷ୍ଠତ୍ତତୋ ଜଂତୁର୍ଭସ୍ମନୋଽସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଚାହାରେ ହଳକା ପବନ କରିଲେ; ଭସ୍ମର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ପ୍ରାଣୀ ଉଠିଗଲା।
ତତୋ ଵର୍ଷଶତେ ପୂର୍ଣେ ଜ୍ଞାତିରେକୋ ହ୍ଯମାରଯତ୍ । ମୃତେ ଭର୍ତରି ସା ସାଧ୍ଵୀ ଦୁଃଖିତା ଚ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ପରେ, ଶତ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଏକ ଆତ୍ମୀୟ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲା; ପତି ମୃତ ହେଲାପରେ, ସେ ଶୁଭା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ସ୍ତ୍ରୀ—
ଦଧୀଚଂ ନାମ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରଂ ମହାମାହେଶ୍ଵରଂ ମୁନିମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ସାଧ୍ଵୀ ପ୍ରାହ ଵିପ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ
ଦଧିଚି ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହା ଶିବଭକ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—
ତ୍ରିଯାଯୁଷା ଵିହୀନଂ ତୁ ଜମଦଗ୍ନିଂ ତପୋନିଧିମ୍ । ଭସ୍ମୈଵ ଜୀଵଯାମାସ କଶ୍ଯପଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍
'ତିନି ଆୟୁଷ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଜମଦଗ୍ନି, ତପସ୍ୟାର ଧନ, ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ ହୋଇଥିଲେ; କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଜୀବନ ପାଇଥିଲେ।'
ଦେଵାନପି ତଥାଭୂତାନ୍ମାମପ୍ଯେତାଦୃଶଂ ପୁରା । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଭସ୍ମନା ଜଂତୁଂ ଜୀଵଯାମି ତଵାନଘେ
'ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଭଳି ଅନୁଭବ କରିଛି; ତେଣୁ, ହେ ନିର୍ମଳା, ମୁଁ ତୁମ ପତିକୁ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ କରିବି।'
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଦଧୀଚୋ ମହେଶ୍ଵରଂ ଵୈ ଶରଣଂ ଜଗାମ । ଭସ୍ମାଭିମଂତ୍ର୍ଯାଥ କରେ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଂଜୀଵଯାମାସ ଧଵଂ ସୁସାଧ୍ଵ୍ଯାଃ
ଏଭଳି କହି, ପୂଜ୍ୟ ଦଧିଚି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଭସ୍ମକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂତ କରି, ହାତରେ ନେଇ, ସେ ଶୁଭା ସ୍ତ୍ରୀର ପତିକୁ ପୁନର୍ଜୀବନ କରିଦେଲେ।