ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ମୁଖ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ତଥା କୃତମ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ମୁକୁଟସ୍ଯାଂତେ ଧାରଣଂ ଶୁଭମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହା କରିଥିଲେ; ମୁକୁଟର ଶେଷରେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ ଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ଯଥା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଧୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ବାଣେନ ଚ ଧୃତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦକ୍ଷିଣୋରସି ଵା ପୁନଃ
ଲଳାଟରେ ପିନ୍ଧିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏହାକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଧରିଥିଲେ; ବାଣ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ଛାତିରେ ଧରିଥିଲେ।
କର୍ଣେ ଚ ହରକର୍ଣେନ ମୁନିନା ପରମର୍ଷିଣା । ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ତଥା ଗାତ୍ରଂ ଲୋହସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯ ଚ
କାନରେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ କାନ ପରି, ମୁନି ଓ ମହାର୍ଷି ଧରିଥିଲେ; ଏହାକୁ ଦେହରେ ଛିଦ୍ର କରି ଧାତୁର ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ।
ଧାରଯଂତି ତଥା ଲିଂଗଂ ରାକ୍ଷସାଃ କେଚିଦୁତ୍ତମାଃ । ଅନିକେତନ ମର୍ତ୍ଯାନାମଶକ୍ତାନାଂ ଶିରୋଧୃତିଃ
ଏପରି କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ଘରନଥିବା ମଣିଷ ଓ ଅଶକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଅଧମାଧମମାଖ୍ଯାତଂ ନୀଵୀବଂଧାଦିଧାରଣମ୍ । ତେଷୁ ତୂଚ୍ଛିଷ୍ଟସଂପ୍ରାପ୍ତୌ ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ଭଵେତ୍
ଅତି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ କମରେ ବା ଏହାପରି ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପାଇଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଧମାଧମଵୃତ୍ତୀନାଂ ସଦା ଵୈ ଲିଂଗଧାରଣମ୍ । ପାପିନାମପି ଚାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଯମଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅତି ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଲୋକମାନେ ସଦା ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯମର ଲୋକରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତେନ ଲିଖିତା ଲଲାଟେ ଯା ଲିପିର୍ଦୃଢା । ତଯା ତୁ ଲିପ୍ଯା ନିଯତଂ ନରକଂ କଥମନ୍ଯଥା
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଲଳାଟରେ ଯେ ଲେଖା ଲେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଦୃଢ଼ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକ କିପରି ଟଳିପାରିବ?
କରୋତି ପୂଜନଂ ଶଂଭୋଃ ପାପଂ ନାଶଯତେ କଥମ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପାପଂ ନାଶଯତେ କୃତ୍ସ୍ନମପି ଜନ୍ମଶତାର୍ଜିତମ୍
ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ପାପ କିପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି? ଶିବ କହିଲେ— ଏହା ସହସ୍ର ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ୍ତି।
ଭର୍ତ୍ସନାତ୍ସର୍ଵପାପାନାଂ ସ୍ମରଣାଚ୍ଚ ମହେଶିତୁଃ । ଭସ୍ମେତି ପଦମାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ଯ ଧାରଣମୁତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, 'ଭସ୍ମ' ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହା ପିନ୍ଧିବା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାଵିଧି ଲଲାଟେ ଵୈ ଵହ୍ନିଵୀର୍ଯପ୍ରଧାରଣାତ୍ । ନାଶଯେଲ୍ଲିଖିତାଂ ଯାମୀଂ ପଟସ୍ଥାମିଵ ହଵ୍ଯଭୁକ୍
ଯଥାବିଧି ଲଳାଟରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଧରିଲେ, ଯମଙ୍କ ଲେଖା ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା କପଡ଼ା ପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି।
କର୍ଣୋପରିକୃତଂ ପାପଂ ନଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମୁଖଧାରଣେ । କଂଠେ ଚ ଧାରଣାତ୍କଂଠଭୋଗାଦିକୃତପାତକମ୍
କାନ ପାଖରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମୁହଁରେ ଧାରଣ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଗଳା ଉପଭୋଗରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ବାହ୍ଵୋର୍ବାହୁକୃତଂ ପାପଂ ଵକ୍ଷସି ମନସା କୃତମ୍ । ନାଭ୍ଯାଂ ଶିଶ୍ନକୃତଂ ପାପଂ ପୃଷ୍ଠେ ଗୁଦକୃତଂ ତଥା
ବାହୁରେ ପିନ୍ଧିଲେ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ; ଛାତିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ମନରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ। ନାଭିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଓ ପିଠରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଧାରଣାଦ୍ରାମ ପରସ୍ତ୍ର୍ଯାଲିଂଗନାଦିଜମ୍ । ତଦ୍ଭସ୍ମଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍
ପାଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ ପିନ୍ଧିଲେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଏହିପରି ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ସବୁଠାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାଂ ତ୍ରଯ୍ଯଗ୍ନୀନାଂ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଗୁପ୍ତ୍ଯୈ ଲୋକତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ଧାରଣଂ ତେନ ଵୈ କୃତମ୍
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରହିଥିବାରୁ ଏହା ତିନି ଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପିନ୍ଧାଯାଏ।
ଧୃତଂ ପଂଚଦଶସ୍ଥାନେ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । କୋଷ୍ଠଯୁଗ୍ମେ ବାହୁଯୁଗ୍ମେ କୋଷ୍ଠୋପରି ଯୁଗେ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ପନ୍ଦରଟି ସ୍ଥାନରେ—ଉଭୟ ପେଟ ପାଶ୍ୱ, ଉଭୟ ବାହୁ, ଏବଂ ପେଟ ଉପରେ ଇତ୍ୟାଦି—ପିନ୍ଧାଯାଏ, ତାହା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଧାରଣଂ ସର୍ଵଦେହାନାଂ ପୂଜାଯୈ ଧର୍ମସଂମତମ୍ । ଭସ୍ମାଶନା ଭସ୍ମଶଯ୍ଯା ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହାଃ
ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ପୂଜା ପାଇଁ ଧର୍ମମତାନୁସାରେ ଉଚିତ। ଭସ୍ମ ଖାଇବା, ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୋଇବା ଓ ଭସ୍ମରେ ଦେହ ମାଡ଼ିବା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନାଃ ସଦାପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଆଦୌ ବ୍ରାହ୍ମଣଦୀକ୍ଷାଯାଂ ତ୍ରିଯାଯୁଷମିତି ସ୍ମୃତମ୍
ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ସଦା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୀକ୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରସଵେ ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭୂତାଵେଶେଽପି ରକ୍ଷକମ୍ । ସର୍ପାଦିଵିଷହାନ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଧନଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ମାନବ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏହା ରକ୍ଷା କରେ, ଭୂତ ପ୍ରବେଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ। ସାପ ଓ ଏପରି ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ।
ଅପି ଵା ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମର୍ତ୍ଯ ଅଥଵାପୀତରୋ ଜନଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଭସ୍ମଯୁକ୍ତଃ କର୍ମସ୍ଵଧିକରୋତି ଵୈ
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ୍ପରାର ହେଉ, ଯଦି ସେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରେ ଓ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରେ, ସେ କର୍ମ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମାଦୌ ମେ ଭସ୍ମାଯୁଷ୍ଯଂ ହି କସ୍ଯ ଵୈ । କଥଂ ହି ରକ୍ଷତେ ହ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଆରମ୍ଭରେ ମୋତେ ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ କୁହ, ଏହା କାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ଓ କିପରି ସବୁକିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଆଯୁଷ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନେ ହେତୁସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ପାପଘ୍ନଂ ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଚ ସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛିଵପଦପ୍ରଦମ୍
ଶଂଭୁ କହିଲେ— ତିନିପ୍ରକାର ଶରୀରଧାରୀଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପାପ ଦୂରିଯାଏ, ଏହା ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ଭାବ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଶିବ ପଦ ଦେଉଛି।
ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଚେତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଆସୀଦ୍ଵାସିଷ୍ଠଵଂଶ୍ଯସ୍ତୁ ଧନଂଜଯ ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ ଏକ କଥା କହିବି— ବସିଷ୍ଠ ବଂଶର ଧନଞ୍ଜୟ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଶତଂ ଚାସୀଦ୍ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁତମ୍ । ତାସାମେକା ତୁ ସୁଷୁଵେ ଶାମାକାକରୁଣଂ ମୁନେ
ତାଙ୍କର ଶତମାନ୍ୟ ରୂପସୀ ଓ ଲାଭଣ୍ୟମୟୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶାମାକାକୁ ଏକ କରୁଣ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମୁନି।
ଭାର୍ଯାଣାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ରାମ ସୁତାଶ୍ଚାସଂସ୍ତପସ୍ଵିନଃ । ପିତ୍ରା ଵିଭାଗସ୍ତେଷାଂ ଚ ଵିଷମଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅନେକ ଥିଲେ ଓ ପୁଅମାନେ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ପିତା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ ଭାଗ ଦେଇନଥିଲେ, ଅସମାନ ଭାଗ କରିଥିଲେ।
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଚ ତଦା ହ୍ଯେଵ ଵୈରବଂଧୋ ମହାନଭୂତ୍ । ନରାଣାମେକଜାତୀନାଂ ଵୈରଂ ନିଯତମେଵ ତୁ
ସେତେବେଳେ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁତା ହେଲା। ଏକ ମାଆର ପୁଅମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଏମିତି ଦ୍ୱେଷ ରଖନ୍ତି।
ଅଥାସୌ କରୁଣୋ ଗତ୍ଵା ଭଵନାଶିନିକା ତଟେ । ନାନାମୁନିଗଣୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନରସିଂହଦିଦୃକ୍ଷଯା
ତାପରେ କରୁଣ ଭବନାଶିନୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଯାଇ, ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ନୃସିଂହଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟଫଲିତଂଵୀରମାନୀତଂ ରୂପଗଂଧଵତ୍
ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫଳ ନେଇ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ଦେଲେ।
କରୁଣସ୍ତୁ ତଦାଦାଯ ଵ୍ଯଜିଘ୍ରତ୍ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜଗଣାଃ ଶାପେନ ତମଯୋଜଯନ୍
କରୁଣ ସେହି ଉତ୍ତମ ଫଳ ନେଇ ଘ୍ରାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ମକ୍ଷିକା ଭଵ ପାପାତ୍ମନ୍ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମପ୍ଯତଃ । ଶାପାଵସାନଂ ଭଵିତା ଦଧୀଚେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ତୁମେ ଏକ ମକୁଡି ହେବା ଦିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପାଇଁ; ଏହି ଶାପ ଦଧିଚି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେବ।
ଅଥ ମକ୍ଷିକତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମିଦମଭାଷତ । ମକ୍ଷିକାତ୍ଵମହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଂ ଶୁଭେ ପାଲଯସ୍ଵ ଭୋଃ
ତାପରେ ମକୁଡି ହୋଇ ଯିବା ପରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନୀକୁ କହିଲା: 'ମୁଁ ମକୁଡି ହୋଇଛି, ହେ ଶୁଭେ, ଦୟାକରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।'