ଲିଂଗସ୍ଯ ସ୍ଥାପନଂ ପୂଜା ଉଦ୍ଵାସନମଥୈଵ ଚ । ଧାରଣଂ ଶଂକରସ୍ଯୈଵ ଲିଂଗମେଵ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନ, ପୂଜା, ଉଦ୍ବାସନ ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ କରିବା, ଏହି ସବୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା।
ସଜ୍ଜିକଂ ପରମୋତ୍କୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଚୈଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍ । ରାଜତୈର୍ଵା ଦଲୈଃ କାର୍ଯଂ ରାଜତୈର୍ଵୈଣଵୈସ୍ତୁ ଯତ୍
ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିମ୍ବା ସୁନାରେ ତିଆରି; ନହେଲେ ଚାନ୍ଦିର ପତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦିକୁ ପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି।
ଲତାସୂତ୍ରୈରଥୋ ଵାପି ରଚିତଂ ଦାରୁଣାଥଵା । ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଵାଥ ରଚିତଂ ମୃଦାଵିରଚିତଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଜିନିଷଟି ଲତାର ତାଗ, କିମ୍ବା କାଠ, କିମ୍ବା କପଡ଼ା, କିମ୍ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
ତତ୍ର ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ସୁଗଂଧେନ ସମନ୍ଵିତେ । ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗେ ଶୁଦ୍ଧେ ମୃଦ୍ଵାସନ ସମନ୍ଵିତେ
ସେଠାରେ ଏହାକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କପଡ଼ାରେ ଭଲଭାବେ ମୁଡ଼ିଦେବା, ଧୋଇଥିବା ପବିତ୍ର ଦୁଇଟି କପଡ଼ା ଓ ମୃଦୁ ମାଟିର ଆସନ ଦେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଶୀତୋଷ୍ଣରହିତେ ପାଦଚତୁଷ୍ଟଯସମନ୍ଵିତେ । ପ୍ରାଵୃତିଚ୍ଛେଦନୋପେତେ କ୍ରିମିକୀଟଵିଵର୍ଜିତେ
ଏହା ଠଣ୍ଡା ଓ ଗରମରୁ ଦୂରେ, ଚାରିଟି ପାଉଁ ଥିବା, ବର୍ଷାକାଳ ପାଇଁ ଢାକଣା ଥିବା, ପୋକାମାକୁଡ଼ି ନଥିବା ହେବା ଦରକାର।
ଧୌତେନ ମୃଦୁଵସ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵତୋ ଵେଷ୍ଟ୍ଯ ତଂ ଶିଵମ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସଜ୍ଜିକାମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ଵିଭୁମ୍
ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବସ୍ତୁଟିକୁ ଧୋଇଥିବା ମୃଦୁ କପଡ଼ାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଡ଼ି, ମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ପୁଣିଥରେ ଢାକିଦିଅ।
ଏଷା ହି ସଜ୍ଜିକା ରାମ ଦେଵସ୍ଯାଗ୍ରେତି କୀର୍ତିତା । ତସ୍ଯ ଚ ସ୍ଥାପନଂ ପାଠୋ ରହସ୍ଯେ ଚ ମହେଶିତୁଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ମଣ୍ଡପଟି ଦେବତାଙ୍କ ଆଗରେ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପାଠ ଗୁପ୍ତଭାବେ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥଵା ଭିତ୍ତିମୂଲେ ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵଵେଦ୍ଯାମଥାପି ଵା । ସୁରକ୍ଷିତେ ତଥା ଦେଶେ ରକ୍ଷକଂ ଚ ନିଯୋଜଯେତ୍
ନହେଲେ ଦେଉଳର ଦିଓଳ ତଳେ, କିମ୍ବା ଦେବସ୍ଥଳୀରେ, କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିପାରିବ; ସେଠାରେ ଏକ ରକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାଦେରଵିନାଭାଵଂ କୁର୍ଵୀତ ନିଯମୈଃ ସହ । ଏତଦ୍ଧି ରାଜସଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଥାପନଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଏହା ସଦା ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମ ସହିତ ଅଖଣ୍ଡ ରହିବା ଦରକାର; ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାତ୍ଵିକଂ ସ୍ଵସମୀପସ୍ଥଂ ଧାରଣଂ ତାମସଂ ପୁନଃ । ଧାରଣଂ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶମଶେଷଦେହଗୋପନମ୍
ସାତ୍ୱିକ ରୂପ ନିଜ ପାଖରେ ରଖାଯାଏ; ତାମସିକ ରୂପ ଦେହରେ ପିନ୍ଧି ଦେହକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରାଯାଏ।
ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ମୁଖ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ତଥା କୃତମ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ମୁକୁଟସ୍ଯାଂତେ ଧାରଣଂ ଶୁଭମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହା କରିଥିଲେ; ମୁକୁଟର ଶେଷରେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ ଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ଯଥା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଧୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ବାଣେନ ଚ ଧୃତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦକ୍ଷିଣୋରସି ଵା ପୁନଃ
ଲଳାଟରେ ପିନ୍ଧିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏହାକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଧରିଥିଲେ; ବାଣ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ଛାତିରେ ଧରିଥିଲେ।
କର୍ଣେ ଚ ହରକର୍ଣେନ ମୁନିନା ପରମର୍ଷିଣା । ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ତଥା ଗାତ୍ରଂ ଲୋହସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯ ଚ
କାନରେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ କାନ ପରି, ମୁନି ଓ ମହାର୍ଷି ଧରିଥିଲେ; ଏହାକୁ ଦେହରେ ଛିଦ୍ର କରି ଧାତୁର ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ।
ଧାରଯଂତି ତଥା ଲିଂଗଂ ରାକ୍ଷସାଃ କେଚିଦୁତ୍ତମାଃ । ଅନିକେତନ ମର୍ତ୍ଯାନାମଶକ୍ତାନାଂ ଶିରୋଧୃତିଃ
ଏପରି କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ଘରନଥିବା ମଣିଷ ଓ ଅଶକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଅଧମାଧମମାଖ୍ଯାତଂ ନୀଵୀବଂଧାଦିଧାରଣମ୍ । ତେଷୁ ତୂଚ୍ଛିଷ୍ଟସଂପ୍ରାପ୍ତୌ ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ଭଵେତ୍
ଅତି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ କମରେ ବା ଏହାପରି ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପାଇଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଧମାଧମଵୃତ୍ତୀନାଂ ସଦା ଵୈ ଲିଂଗଧାରଣମ୍ । ପାପିନାମପି ଚାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଯମଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅତି ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଲୋକମାନେ ସଦା ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯମର ଲୋକରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତେନ ଲିଖିତା ଲଲାଟେ ଯା ଲିପିର୍ଦୃଢା । ତଯା ତୁ ଲିପ୍ଯା ନିଯତଂ ନରକଂ କଥମନ୍ଯଥା
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଲଳାଟରେ ଯେ ଲେଖା ଲେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଦୃଢ଼ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକ କିପରି ଟଳିପାରିବ?
କରୋତି ପୂଜନଂ ଶଂଭୋଃ ପାପଂ ନାଶଯତେ କଥମ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପାପଂ ନାଶଯତେ କୃତ୍ସ୍ନମପି ଜନ୍ମଶତାର୍ଜିତମ୍
ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ପାପ କିପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି? ଶିବ କହିଲେ— ଏହା ସହସ୍ର ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ୍ତି।
ଭର୍ତ୍ସନାତ୍ସର୍ଵପାପାନାଂ ସ୍ମରଣାଚ୍ଚ ମହେଶିତୁଃ । ଭସ୍ମେତି ପଦମାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ଯ ଧାରଣମୁତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, 'ଭସ୍ମ' ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହା ପିନ୍ଧିବା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାଵିଧି ଲଲାଟେ ଵୈ ଵହ୍ନିଵୀର୍ଯପ୍ରଧାରଣାତ୍ । ନାଶଯେଲ୍ଲିଖିତାଂ ଯାମୀଂ ପଟସ୍ଥାମିଵ ହଵ୍ଯଭୁକ୍
ଯଥାବିଧି ଲଳାଟରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଧରିଲେ, ଯମଙ୍କ ଲେଖା ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା କପଡ଼ା ପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି।
କର୍ଣୋପରିକୃତଂ ପାପଂ ନଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମୁଖଧାରଣେ । କଂଠେ ଚ ଧାରଣାତ୍କଂଠଭୋଗାଦିକୃତପାତକମ୍
କାନ ପାଖରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମୁହଁରେ ଧାରଣ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଗଳା ଉପଭୋଗରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ବାହ୍ଵୋର୍ବାହୁକୃତଂ ପାପଂ ଵକ୍ଷସି ମନସା କୃତମ୍ । ନାଭ୍ଯାଂ ଶିଶ୍ନକୃତଂ ପାପଂ ପୃଷ୍ଠେ ଗୁଦକୃତଂ ତଥା
ବାହୁରେ ପିନ୍ଧିଲେ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ; ଛାତିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ମନରେ ହୋଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ। ନାଭିରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଓ ପିଠରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଧାରଣାଦ୍ରାମ ପରସ୍ତ୍ର୍ଯାଲିଂଗନାଦିଜମ୍ । ତଦ୍ଭସ୍ମଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍
ପାଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ ପିନ୍ଧିଲେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଏହିପରି ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ସବୁଠାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାଂ ତ୍ରଯ୍ଯଗ୍ନୀନାଂ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଗୁପ୍ତ୍ଯୈ ଲୋକତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ଧାରଣଂ ତେନ ଵୈ କୃତମ୍
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରହିଥିବାରୁ ଏହା ତିନି ଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପିନ୍ଧାଯାଏ।
ଧୃତଂ ପଂଚଦଶସ୍ଥାନେ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । କୋଷ୍ଠଯୁଗ୍ମେ ବାହୁଯୁଗ୍ମେ କୋଷ୍ଠୋପରି ଯୁଗେ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ପନ୍ଦରଟି ସ୍ଥାନରେ—ଉଭୟ ପେଟ ପାଶ୍ୱ, ଉଭୟ ବାହୁ, ଏବଂ ପେଟ ଉପରେ ଇତ୍ୟାଦି—ପିନ୍ଧାଯାଏ, ତାହା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଧାରଣଂ ସର୍ଵଦେହାନାଂ ପୂଜାଯୈ ଧର୍ମସଂମତମ୍ । ଭସ୍ମାଶନା ଭସ୍ମଶଯ୍ଯା ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହାଃ
ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ପୂଜା ପାଇଁ ଧର୍ମମତାନୁସାରେ ଉଚିତ। ଭସ୍ମ ଖାଇବା, ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୋଇବା ଓ ଭସ୍ମରେ ଦେହ ମାଡ଼ିବା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନାଃ ସଦାପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଆଦୌ ବ୍ରାହ୍ମଣଦୀକ୍ଷାଯାଂ ତ୍ରିଯାଯୁଷମିତି ସ୍ମୃତମ୍
ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ସଦା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୀକ୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରସଵେ ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭୂତାଵେଶେଽପି ରକ୍ଷକମ୍ । ସର୍ପାଦିଵିଷହାନ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଧନଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ମାନବ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏହା ରକ୍ଷା କରେ, ଭୂତ ପ୍ରବେଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ। ସାପ ଓ ଏପରି ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ।
ଅପି ଵା ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମର୍ତ୍ଯ ଅଥଵାପୀତରୋ ଜନଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଭସ୍ମଯୁକ୍ତଃ କର୍ମସ୍ଵଧିକରୋତି ଵୈ
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ୍ପରାର ହେଉ, ଯଦି ସେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରେ ଓ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରେ, ସେ କର୍ମ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମାଦୌ ମେ ଭସ୍ମାଯୁଷ୍ଯଂ ହି କସ୍ଯ ଵୈ । କଥଂ ହି ରକ୍ଷତେ ହ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଆରମ୍ଭରେ ମୋତେ ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ କୁହ, ଏହା କାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ଓ କିପରି ସବୁକିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।