ଆନଂଦନିଷ୍ଯଂଦଵିଲୋଚନାଶ୍ରୁ ପ୍ରଵାହସଂସ୍ପୃଷ୍ଟକପୋଲଦେଶଃ । ଦଧାର ଦେଵଂ ଗିରିଶଂ ହୃଦଂବୁଜେ ଗୋକ୍ଷୀରସୁସ୍ନିଗ୍ଧସୁଚାରୁଗାତ୍ରମ୍
ଆନନ୍ଦ ଲୁହ ତାଙ୍କ ଚକୁରୁ ବହି, ଗାଳକୁ ଛୁଇଁଗଲା; ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ତିନି ପର୍ବତପତି ଦେବଙ୍କୁ, ଗାଈ ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଦେହରେ, ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତିବିଂବମଥୋ ଗାତ୍ରେ ରାମସ୍ଯ ସମଦୃଶ୍ଯତ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ବିଂବିତଂ ଶଂଭୁଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍
ତାପରେ, ରାମଙ୍କ ଦେହରେ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଦେଲା; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ମୁନିହରୀଶ୍ଵରାଃ । ଶଂଭୋର୍ଵକ୍ଷଃସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ତାକୃତିଂ ଶୁଭମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଛାତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶୁଭ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵୁର୍ଯାମାର୍ଦ୍ଧମଥ ରାମମୁଦୈକ୍ଷତ । ସ୍ଵପ୍ରଶ୍ନମନୁସଂଧାଯ ପ୍ରାହ ସର୍ଵଂ ଵଦେତି ଚ
ସେମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯାମ ସମୟ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ପରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ନିଜ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମନେ ପକାଇ, 'ସବୁ କଥା କହ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଚଲେ ଯା ସଦା ପୂଜା ଚଲେ ଵାପି ଯଥେଚ୍ଛଯା । ଲିଂଗସଂପୂଜନଂ ମୁଖ୍ଯମଲାଭେ ପ୍ରତିମାଦିଷୁ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ଯେଉଁପରି ନିରନ୍ତର ପୂଜା କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ୍ ପୂଜା, ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ; ଯଦି ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ପ୍ରତିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ।
ଅଧିକାରଵିଶେଷେଣ ତତ୍ରତତ୍ରାପି ପୂଜନମ୍ । ଵିଗୁଣଂ ସଗୁଣଂ ଵାପି ସଫଲଂ ଲିଂଗପୂଜନମ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଅଧିକାର ଅଛି, ସେଠାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଗୁଣ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ସଫଳ ହୁଏ।
ପ୍ରତିମାଦିକୃତାପୂଜା ଵିଗୁଣା ସଫଲା ନହି । ଅଚଲେ ଵା ଚଲେ ଵାପି ପୂଜା ଲିଂଗେ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ପ୍ରତିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଗୁଣହୀନ ହେଲେ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ; ଚଳିତ କି ଅଚଳ, ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଚଲସ୍ଯ ପୂଜନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ଥାପନୋଦ୍ଵାସନେ ତଥା । ତେ ଉଭେନ ଵିଜାନାତି କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିରପି କ୍ଵଚିତ୍
ଚଳିତର ପୂଜା, ସ୍ଥାପନ ଓ ଉଦ୍ବାସନ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି; କେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ମୁନି ଦୁହିଁଟି ଜାଣିଥାନ୍ତି।
ସ୍ଥାପଯଂତି ହୃଦବ୍ଜେ ଵୈ ଗୋପଯଂତି ଯଜଂତି ଚ । ଉଦ୍ଵାସଯଂତି ଦେଵେଶଂ ଶଂକରଂ ଯୋଗିନଃ ସଦା
ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଲୁଚାନ୍ତି, ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଦେବେଶ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରନ୍ତି।
କ୍ରିଯା ଚାତୀଵ ହୋତୄଣାଂ ଵହ୍ନୌ ଦେଵଂ ତ୍ରିଯଂବକମ୍ । ପୂଜକାନାମଶେଷାଣାଂ ଶିଵଲିଂଗେ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୂଜକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ।
ଲିଂଗସ୍ଯ ସ୍ଥାପନଂ ପୂଜା ଉଦ୍ଵାସନମଥୈଵ ଚ । ଧାରଣଂ ଶଂକରସ୍ଯୈଵ ଲିଂଗମେଵ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନ, ପୂଜା, ଉଦ୍ବାସନ ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ କରିବା, ଏହି ସବୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା।
ସଜ୍ଜିକଂ ପରମୋତ୍କୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଚୈଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍ । ରାଜତୈର୍ଵା ଦଲୈଃ କାର୍ଯଂ ରାଜତୈର୍ଵୈଣଵୈସ୍ତୁ ଯତ୍
ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିମ୍ବା ସୁନାରେ ତିଆରି; ନହେଲେ ଚାନ୍ଦିର ପତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦିକୁ ପ୍ରିୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି।
ଲତାସୂତ୍ରୈରଥୋ ଵାପି ରଚିତଂ ଦାରୁଣାଥଵା । ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଵାଥ ରଚିତଂ ମୃଦାଵିରଚିତଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଜିନିଷଟି ଲତାର ତାଗ, କିମ୍ବା କାଠ, କିମ୍ବା କପଡ଼ା, କିମ୍ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
ତତ୍ର ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ସୁଗଂଧେନ ସମନ୍ଵିତେ । ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗେ ଶୁଦ୍ଧେ ମୃଦ୍ଵାସନ ସମନ୍ଵିତେ
ସେଠାରେ ଏହାକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କପଡ଼ାରେ ଭଲଭାବେ ମୁଡ଼ିଦେବା, ଧୋଇଥିବା ପବିତ୍ର ଦୁଇଟି କପଡ଼ା ଓ ମୃଦୁ ମାଟିର ଆସନ ଦେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଶୀତୋଷ୍ଣରହିତେ ପାଦଚତୁଷ୍ଟଯସମନ୍ଵିତେ । ପ୍ରାଵୃତିଚ୍ଛେଦନୋପେତେ କ୍ରିମିକୀଟଵିଵର୍ଜିତେ
ଏହା ଠଣ୍ଡା ଓ ଗରମରୁ ଦୂରେ, ଚାରିଟି ପାଉଁ ଥିବା, ବର୍ଷାକାଳ ପାଇଁ ଢାକଣା ଥିବା, ପୋକାମାକୁଡ଼ି ନଥିବା ହେବା ଦରକାର।
ଧୌତେନ ମୃଦୁଵସ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵତୋ ଵେଷ୍ଟ୍ଯ ତଂ ଶିଵମ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସଜ୍ଜିକାମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ଵିଭୁମ୍
ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବସ୍ତୁଟିକୁ ଧୋଇଥିବା ମୃଦୁ କପଡ଼ାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଡ଼ି, ମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ପୁଣିଥରେ ଢାକିଦିଅ।
ଏଷା ହି ସଜ୍ଜିକା ରାମ ଦେଵସ୍ଯାଗ୍ରେତି କୀର୍ତିତା । ତସ୍ଯ ଚ ସ୍ଥାପନଂ ପାଠୋ ରହସ୍ଯେ ଚ ମହେଶିତୁଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ମଣ୍ଡପଟି ଦେବତାଙ୍କ ଆଗରେ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପାଠ ଗୁପ୍ତଭାବେ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥଵା ଭିତ୍ତିମୂଲେ ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵଵେଦ୍ଯାମଥାପି ଵା । ସୁରକ୍ଷିତେ ତଥା ଦେଶେ ରକ୍ଷକଂ ଚ ନିଯୋଜଯେତ୍
ନହେଲେ ଦେଉଳର ଦିଓଳ ତଳେ, କିମ୍ବା ଦେବସ୍ଥଳୀରେ, କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିପାରିବ; ସେଠାରେ ଏକ ରକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାଦେରଵିନାଭାଵଂ କୁର୍ଵୀତ ନିଯମୈଃ ସହ । ଏତଦ୍ଧି ରାଜସଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଥାପନଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଏହା ସଦା ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମ ସହିତ ଅଖଣ୍ଡ ରହିବା ଦରକାର; ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାତ୍ଵିକଂ ସ୍ଵସମୀପସ୍ଥଂ ଧାରଣଂ ତାମସଂ ପୁନଃ । ଧାରଣଂ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶମଶେଷଦେହଗୋପନମ୍
ସାତ୍ୱିକ ରୂପ ନିଜ ପାଖରେ ରଖାଯାଏ; ତାମସିକ ରୂପ ଦେହରେ ପିନ୍ଧି ଦେହକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରାଯାଏ।
ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ମୁଖ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ତଥା କୃତମ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ମୁକୁଟସ୍ଯାଂତେ ଧାରଣଂ ଶୁଭମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହା କରିଥିଲେ; ମୁକୁଟର ଶେଷରେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ ଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ଯଥା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଧୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ବାଣେନ ଚ ଧୃତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦକ୍ଷିଣୋରସି ଵା ପୁନଃ
ଲଳାଟରେ ପିନ୍ଧିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏହାକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଧରିଥିଲେ; ବାଣ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ଛାତିରେ ଧରିଥିଲେ।
କର୍ଣେ ଚ ହରକର୍ଣେନ ମୁନିନା ପରମର୍ଷିଣା । ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ତଥା ଗାତ୍ରଂ ଲୋହସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯ ଚ
କାନରେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ କାନ ପରି, ମୁନି ଓ ମହାର୍ଷି ଧରିଥିଲେ; ଏହାକୁ ଦେହରେ ଛିଦ୍ର କରି ଧାତୁର ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ।
ଧାରଯଂତି ତଥା ଲିଂଗଂ ରାକ୍ଷସାଃ କେଚିଦୁତ୍ତମାଃ । ଅନିକେତନ ମର୍ତ୍ଯାନାମଶକ୍ତାନାଂ ଶିରୋଧୃତିଃ
ଏପରି କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ଘରନଥିବା ମଣିଷ ଓ ଅଶକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଅଧମାଧମମାଖ୍ଯାତଂ ନୀଵୀବଂଧାଦିଧାରଣମ୍ । ତେଷୁ ତୂଚ୍ଛିଷ୍ଟସଂପ୍ରାପ୍ତୌ ମସ୍ତକେ ଧାରଣଂ ଭଵେତ୍
ଅତି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ କମରେ ବା ଏହାପରି ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପାଇଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଧମାଧମଵୃତ୍ତୀନାଂ ସଦା ଵୈ ଲିଂଗଧାରଣମ୍ । ପାପିନାମପି ଚାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଯମଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅତି ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଲୋକମାନେ ସଦା ଲିଙ୍ଗ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯମର ଲୋକରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତେନ ଲିଖିତା ଲଲାଟେ ଯା ଲିପିର୍ଦୃଢା । ତଯା ତୁ ଲିପ୍ଯା ନିଯତଂ ନରକଂ କଥମନ୍ଯଥା
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଲଳାଟରେ ଯେ ଲେଖା ଲେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଦୃଢ଼ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକ କିପରି ଟଳିପାରିବ?
କରୋତି ପୂଜନଂ ଶଂଭୋଃ ପାପଂ ନାଶଯତେ କଥମ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପାପଂ ନାଶଯତେ କୃତ୍ସ୍ନମପି ଜନ୍ମଶତାର୍ଜିତମ୍
ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ପାପ କିପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି? ଶିବ କହିଲେ— ଏହା ସହସ୍ର ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ୍ତି।
ଭର୍ତ୍ସନାତ୍ସର୍ଵପାପାନାଂ ସ୍ମରଣାଚ୍ଚ ମହେଶିତୁଃ । ଭସ୍ମେତି ପଦମାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ଯ ଧାରଣମୁତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, 'ଭସ୍ମ' ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହା ପିନ୍ଧିବା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାଵିଧି ଲଲାଟେ ଵୈ ଵହ୍ନିଵୀର୍ଯପ୍ରଧାରଣାତ୍ । ନାଶଯେଲ୍ଲିଖିତାଂ ଯାମୀଂ ପଟସ୍ଥାମିଵ ହଵ୍ଯଭୁକ୍
ଯଥାବିଧି ଲଳାଟରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଧରିଲେ, ଯମଙ୍କ ଲେଖା ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା କପଡ଼ା ପରି ନଶ୍ୱାନ୍ତି।