ତତ୍ରାପରେଦ୍ଯୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରସ୍ଯ ନାଶନମ୍ । ଅମାଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯଥା କୁର୍ଯାନ୍ମୃତାହେ ସମୁପସ୍ଥିତେ
ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ବଡ଼ ପୁଅ ପାଇଁ ଅପୟ ଆସେ। ଅମାବାସ୍ୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନ ଆସିଲେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନଵ୍ଯାପିନୀ ତତ୍ର ହ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ । ରାମ ଉଵାଚ- ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରମମଶେଷେଣ ମର୍ତ୍ଯକର୍ମକ୍ରମଂ ତଥା
ଯଦି ତିଥି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ପାଇଁ ସେହି ତିଥି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ରାମ କହିଲେ: ଶ୍ରାଦ୍ଧର କ୍ରମ ଓ ମଣିଷ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ପ୍ରାସଂଗିକାନାଂ ଧର୍ମାଣାଂ ନିର୍ଣଯଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁର୍ନିଯମାନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅଛି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନ ଆସିଲେ, ପୂର୍ବ ଦିନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବା ଉଚିତ।
ନିମଂତ୍ରଯୀତ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାନ୍ଵିପ୍ରଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାନ୍ । ଏକଭୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମଂତ୍ଯଜାଦ୍ଯୈରଭାଷଣମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏକବେଳା ଭୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚୁତ, ଅନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦଂତଧାଵନମଭ୍ଯଂଗ ନଖକେଶନିକୃଂତନମ୍ । କର୍ତା କୁର୍ଵୀତ ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚୈଵ ପରେଽହନି
ପୂର୍ବ ଦିନ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା, ସ୍ନାନ କରିବା, ନଖ ଓ କେଶ କାଟିବା ଉଚିତ; ଏହି କାମଗୁଡିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଗୃହ୍ଣୀତନିଯମାନୁକ୍ତାନ୍ସର୍ଵମେତତ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ତ୍ରିକାଲଂ ଚୈଵ ପୂଜା ଚେତ୍ପ୍ରାତର୍ଦେଵଂ ଯଜେତ୍ସ୍ଵକମ୍
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନ ସେମାନେ ସବୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଦିନରେ ତିନିଥର ପୂଜା କରେ, ତେବେ ପ୍ରଭାତରେ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅରୁଣୋଦଯଵେଲାଯାଂ କରୋତି ଯଦି ପୂଜନମ୍ । ଅଧଃଶାଯୀ ତଥା ଭୂତଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ କର୍ମଵିତ୍
ଯଦି କେହି ଅରୁଣୋଦୟ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଥିବାବେଳେ ପୂଜା କରେ, ତେବେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଯେଉଁଜଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ
ପ୍ରାତସ୍ତ୍ଯମପି ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନପୂର୍ଵକମ୍ । ଋଣତ୍ରଯଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାସ୍ଯତି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପରମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସ୍ନାନ ପରେ କରି, ଋଣ ତିନିଟିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯଵେଲାଯାଂ ଶିଵପୂଜାଂ କରୋତି ଯଃ । ସୂର୍ଯେଣସମ ତେଜସ୍ଵୀ ଶିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁଜଣ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ଉଦିତେ ଭାସ୍କରେ ପଶ୍ଚାଦ୍ଧଟିକାଂତରପୂଜନମ୍ । ରୁଦ୍ରେଣସମ ତେଜସ୍ଵୀ ଶିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ ଏକ ଘଟିକା ବ୍ୟବଧାନରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ରୁଦ୍ର ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ତୃତୀଯଘଟିକାଯାଂ ତୁ ଶିଵପୂଜାଂ ସମାଚରେତ୍ । କୁବେରସମ ତେଜସ୍ଵୀ ଶିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ
ତୃତୀୟ ଘଟିକାରେ ଯଦି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ କୁବେର ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ତୃତୀଯଘଟିକାଯାଂ ତୁ ଶିଵପୂଜାଂ ସମାଚରେତ୍ । କୁବେରସମ ତେଜସ୍ଵୀ ଶିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ
ତୃତୀୟ ଘଟିକାରେ ଯଦି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ କୁବେର ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଥୀପଂଚମୀଷଷ୍ଠୀସପ୍ତମୀ ଘଟିକାସୁ ଯଃ । ଶିଵଂ ପୂଜଯତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶିଵଲୋକେ ମରୁତ୍ସମଃ
ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଷଷ୍ଠୀ ଓ ସପ୍ତମୀ ଘଟିକାରେ ଯେଉଁଜଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶିବଲୋକରେ ମରୁତମାନେ ସମାନ ହୁଏ।
ତତ୍କାଲ ଏଵ କ୍ରିଯତେ ପୂଜା ଯତ୍କାଲନୋଦିତା । ଯଥା ପ୍ରତିଜ୍ଞମଥଵା ଗୃହୀତ ନିଯମୋ ଯଜେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କିମ୍ବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଉପଚାରେଷୁ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵୈ ନିଯମଂ ପରିପାଲଯେତ୍ । ନିଯମାତିକ୍ରମେ ଵାପି ଯାଗଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଭୋର୍ଯଦି
ଉପଚାର ଦେବା ବେଳେ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରେ ନିୟମ ମାନିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେବେ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପୂଜା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ, ତେବେ ସେହି ପୂଜା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କ୍ଵ ପୂଜା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶଂକରସ୍ଯାମିତୌଜସଃ । ସ୍ମରଣାତ୍ପାପନାଶସ୍ଯ ସ୍ମରଣାନ୍ମୋକ୍ଷଦସ୍ଯ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଅମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବତା, ପାପ ନାଶ କରିବାକୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ ହେବା, ଏବଂ ସ୍ମରଣ କଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କେଉଁଠି?
ଶିଵସ୍ଯ ଶିଵରୂପସ୍ଯ ଶିଵତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନଃ । ସୋମସ୍ଯ ସୋମଭୂଷସ୍ଯ ସୋମନେତ୍ରସ୍ଯ ରାଜିତୁଃ
ଶିବ, ଯିଏ ଶିବରୂପୀ, ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସୋମ ଅଟାଳି, ମାଥାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରଣ କରନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ନୟନ, ଏବଂ ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା।
ଵେଦମୂର୍ତେରମୂର୍ତେଶ୍ଚ ଵେଦସାରସ୍ଯ ଵେଦିନଃ । ଵେଦଵେଦାଂଗଵିତ୍ତସ୍ଯ ଵେଦ୍ଯାଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ
ଯିଏ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ନିରାକାର, ବେଦର ସାର ଜାଣନ୍ତି, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଜାଣିଥିବା, ସେଇ ଯୋଗୀ।
ଗୋକ୍ଷୀରସମଦେହସ୍ଯ ଗୋକ୍ଷୀରସ୍ନାନମୋଦିନଃ । ଗୋପାଲିନସ୍ତ୍ରିନେତ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରଯୀନେତ୍ରସ୍ଯ ମାଯିନଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଧଳା, ଗାଈର ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରି ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଗୋପାଳକ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ତିନି ବେଦ ଦେଖିଥିବା, ମାୟାଧୀଶ।
ପ୍ରଶ୍ନମଧ୍ଯେ ତଥା ରାମଂ ଶିଵଜ୍ଞାନମଥାଦିଶତ୍ । ସ୍ଥାଣୁଭୂତଇଵାସୀନୋ ନାସାଗ୍ରନ୍ଯସ୍ତଲୋଚନଃ
ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖ୍ୟା ଦେଲେ; ନିଜେ ଅଚଳ ହୋଇ, ନାକର ଟିପ୍ପାରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ।
ଆନଂଦନିଷ୍ଯଂଦଵିଲୋଚନାଶ୍ରୁ ପ୍ରଵାହସଂସ୍ପୃଷ୍ଟକପୋଲଦେଶଃ । ଦଧାର ଦେଵଂ ଗିରିଶଂ ହୃଦଂବୁଜେ ଗୋକ୍ଷୀରସୁସ୍ନିଗ୍ଧସୁଚାରୁଗାତ୍ରମ୍
ଆନନ୍ଦ ଲୁହ ତାଙ୍କ ଚକୁରୁ ବହି, ଗାଳକୁ ଛୁଇଁଗଲା; ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ତିନି ପର୍ବତପତି ଦେବଙ୍କୁ, ଗାଈ ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଦେହରେ, ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତିବିଂବମଥୋ ଗାତ୍ରେ ରାମସ୍ଯ ସମଦୃଶ୍ଯତ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ବିଂବିତଂ ଶଂଭୁଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍
ତାପରେ, ରାମଙ୍କ ଦେହରେ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଦେଲା; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ମୁନିହରୀଶ୍ଵରାଃ । ଶଂଭୋର୍ଵକ୍ଷଃସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ତାକୃତିଂ ଶୁଭମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଛାତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶୁଭ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵୁର୍ଯାମାର୍ଦ୍ଧମଥ ରାମମୁଦୈକ୍ଷତ । ସ୍ଵପ୍ରଶ୍ନମନୁସଂଧାଯ ପ୍ରାହ ସର୍ଵଂ ଵଦେତି ଚ
ସେମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯାମ ସମୟ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ପରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ନିଜ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମନେ ପକାଇ, 'ସବୁ କଥା କହ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଚଲେ ଯା ସଦା ପୂଜା ଚଲେ ଵାପି ଯଥେଚ୍ଛଯା । ଲିଂଗସଂପୂଜନଂ ମୁଖ୍ଯମଲାଭେ ପ୍ରତିମାଦିଷୁ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ଯେଉଁପରି ନିରନ୍ତର ପୂଜା କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ୍ ପୂଜା, ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ; ଯଦି ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ପ୍ରତିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ।
ଅଧିକାରଵିଶେଷେଣ ତତ୍ରତତ୍ରାପି ପୂଜନମ୍ । ଵିଗୁଣଂ ସଗୁଣଂ ଵାପି ସଫଲଂ ଲିଂଗପୂଜନମ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଅଧିକାର ଅଛି, ସେଠାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଗୁଣ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ସଫଳ ହୁଏ।
ପ୍ରତିମାଦିକୃତାପୂଜା ଵିଗୁଣା ସଫଲା ନହି । ଅଚଲେ ଵା ଚଲେ ଵାପି ପୂଜା ଲିଂଗେ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ପ୍ରତିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଗୁଣହୀନ ହେଲେ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ; ଚଳିତ କି ଅଚଳ, ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଚଲସ୍ଯ ପୂଜନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ଥାପନୋଦ୍ଵାସନେ ତଥା । ତେ ଉଭେନ ଵିଜାନାତି କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିରପି କ୍ଵଚିତ୍
ଚଳିତର ପୂଜା, ସ୍ଥାପନ ଓ ଉଦ୍ବାସନ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି; କେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ମୁନି ଦୁହିଁଟି ଜାଣିଥାନ୍ତି।
ସ୍ଥାପଯଂତି ହୃଦବ୍ଜେ ଵୈ ଗୋପଯଂତି ଯଜଂତି ଚ । ଉଦ୍ଵାସଯଂତି ଦେଵେଶଂ ଶଂକରଂ ଯୋଗିନଃ ସଦା
ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଲୁଚାନ୍ତି, ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଦେବେଶ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରନ୍ତି।
କ୍ରିଯା ଚାତୀଵ ହୋତୄଣାଂ ଵହ୍ନୌ ଦେଵଂ ତ୍ରିଯଂବକମ୍ । ପୂଜକାନାମଶେଷାଣାଂ ଶିଵଲିଂଗେ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୂଜକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ।