ଏକପତ୍ନୀଵ୍ରତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମଂ ତେ ସମୁପାଗମନ୍ । ଅଥଵେପିତସର୍ଵାଂଗଂ ସ୍ଖଲତ୍ପଦଗତିଂ ନୃପମ୍
ରାମଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ରାଜାଙ୍କ ସରା ଶରୀର କମ୍ପିଉଥିଲା ଏବଂ ପଦେପଦେ ଚାଲିବାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ ।
ଶିଵନାରାଯଣୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତୌ । ଅହୋଽସ୍ଯ ଦ୍ରଢିମାଚିତ୍ତେ ମାଯିନୋଽପ୍ଯ ଵଶାତ୍ମନଃ
ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ—'ହାଁ, ଏତେ ମଜବୁତ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟାର ମାଲିକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖିଛନ୍ତି ।'
ଧୈର୍ଯଂ ପଶ୍ଯେହ ନିଯତଂ ତେନ ରାମଃ ସୁକୀର୍ତିମାନ୍ । ସର୍ଵତଃ ଶିଵମେଵାସ୍ଯ ନାଶିଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ, ଏହି କାରଣରୁ ରାମଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଚାରିପାଖରେ ରହିଛି । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ମାତ୍ର ଶୁଭ ଅଛି—ଅଶୁଭ କେଉଁଠିଓ ନାହିଁ ।
ଅଥ ରାମୋ ଵଚଃ ପ୍ରାହ ଗଚ୍ଛେହଂ ଭଗଵନ୍ପ୍ରଭୋ । ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽଥ ହରିଣା ପୁଷ୍ପକେଣ ସ ରାଘଵଃ
ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଯିବି ।' ହରିଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସେ ରାଘବ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ସ ମୁନିଃ ସହଶଂଭୁଶ୍ଚ ସହନାରାଯଣୋ ଯଯୌ । ଲୋକାଲୋକଂ ଗତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଵାଦୂଦଧିଂ ଗତଃ
ସେ ମୁନି, ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ମଧୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ତତୋ ଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଂ ପୁନର୍ଗତଃ । ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମପଦେ ତସ୍ଥିଵାନ୍ଗୌତମୀତଟେ
ତାପରେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟି, ସେ ଫେରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଭୃଗୁବନ୍ଧୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।
ଅଥ ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଶିଷ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପରିଵୃତଃ ପୁଷ୍ପକଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ମୁନିଃ
ତାପରେ ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଘିରିଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଦେଖିଲେ ।
ତତ୍ର ରାମଂ ମହାବାହୁଂ ଶିଵନାରାଯଣାଵୃଷୀନ୍ । ଯଥାଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ତାନୁଵାଚ ମହାମୁନିଃ
ସେଠାରେ, ବଳଶାଳୀ ରାମ, ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ, ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ ।
ମମାଶ୍ରମପଦେ ଯୂଯଂ ଭୋକ୍ତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ । ରାମସ୍ତୁ ମନ୍ଵାକ୍ଯେନ ତଥେତ୍ଯାହ କଥଂଚନ
'ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଆପଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ,' ବୋଲି ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ । ରାମ ମନରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ କିଛି ଭାବରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅଥ ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵାଦିତର୍ପଣମ୍ । ଭୋକ୍ତୁକାମଂ ତଦା ରାମଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା ଓ ପିତୃପୂଜା କରିବା ପରେ, ରାମ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ବସିଷ୍ଠ କଥା କହିଲେ ।
ଧର୍ମତ୍ଯାଗୋ ଭଵେଦ୍ରାମ ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କ୍ରିଯତେ ଯଦି । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଅମାଯାଂ ଗ୍ରହଣେ ତୀର୍ଥେ ଵ୍ଯତୀପାତେଽଥ ସଂକ୍ରମେ
'ରାମ, ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଧର୍ମର ତ୍ୟାଗ ହୁଏ ।' ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—'ଗ୍ରହଣ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବେଳେ—'
ଵ୍ଯତୀତଂ ଯଦି ଚେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ଭଗଵନ୍କ୍ରିଯତେ ପୁନଃ । ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପୁନର୍ନୈଵ କୁର୍ଯାଦିତି ଵଚସ୍ତଵ
'ଯଦି ଏପରି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ପ୍ରଭୁ, ତେବେ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ କି? ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।'
ଯଥା ମମୈଵ ମାତୄଣାଂ ମରଣେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ଅଶୌଚେ ଚ ସମାଯାତେ ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ନ ଵୈ କୃତମ୍
'ଯେପରି ମୋ ମାଆମାନେ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ ଅଶୌଚ୍ୟ ଆସିଲା, ସେବେଳେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇନଥିଲା ।'
ଵ୍ଯତୀପାତାଦିକାଲେଷୁ କୃତଂ ତୁ ଵଚନାତ୍ତଵ । ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଏତେ ହି ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ତଥା ଶଂଭୁରଯଂ ଦ୍ଵିଜଃ
'କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ ଓ ଏପରି ବିଶେଷ ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା ।' ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—'ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ଏହି ଶିବ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।'
ଏତନ୍ମୁଖାଦଶେଷେଣ ନିର୍ଣଯସ୍ତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସହ ସର୍ଵେ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମୁନଯଃ ଶଂଭୁମବ୍ରୁଵନ୍
'ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବ ।' ସମସ୍ତେ ମୁନି ମିଶି ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଵଦାସ୍ମାକମଶେଷଂ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯ ମହାନସି । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପୁନଃ କର୍ତଵ୍ଯମେଵ ଚ
'ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମହାନ, ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ ।' ଶିବ କହିଲେ—'ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ ।'
ସୂତକେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଵିଘ୍ନେଷୁ ଚ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମାସିକାନ୍ଯୁଦକୁଂଭାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି ସକଲାନିଚ
'ଜନ୍ମ ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଶୌଚ୍ୟ ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଧା ହେଲେ, ମୁଁ କହୁଛି—ମାସିକ ଉଦକ କୁମ୍ଭ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧଗୁଡ଼ିକ—'
ପ୍ରତିସାଂଵତ୍ସରଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସୂତକାନଂତରଂ ଵିଦୁଃ । ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯନ୍ଯାନି ଯାଵଂତି ସୂତକେ ଵିଘ୍ନସଂଭଵେ
'ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅଶୌଚ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୌଚ୍ୟ ବା ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ—'
ଅନଂତରଂ ହି କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣୀତି ନ ସଂଶଯଃ । ମାସିକାନି ସମସ୍ତାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରାତ୍ଯବ୍ଦିକଂ ତଥା
ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ମାସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ସୂତକାନଂତରଂ କାର୍ଯଂ ଵିଘ୍ନେଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯତୋନ୍ଯଥା । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ସୂତକ ସମାପ୍ତି ପରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ବାଧା ଆସେ, ତେବେ ଶୁଭ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍।
ତତ୍ର ଵ୍ଯତିକ୍ରମେ ହେତାଵମାଯାଂ କ୍ରିଯତେ ତୁ ତତ୍ । ଯଥୋତ୍ତରଦିନେଷ୍ଵେଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଯଵିଘ୍ନତଃ
ଯଦି ବିଳମ୍ବର କିଛି କାରଣ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ କରାଯିବ; ଯଦି କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ତେବେ ପରେ ପରେ ଦିନରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତ୍ଵମାଯାଂ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ରାମ ନୋ କୃତମ୍ । ମୃତାହସ୍ଯ ଯଦା ମାସୋ ନ ଜ୍ଞାଯେତ କଥଂଚନ
ହେ ରାମ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ମୃତ୍ୟୁର ମାସ କୌଣସି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ—
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେଽଥଵା ମାଘେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଦିଵସେ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯଦା ତୁ ଵାସରାଜ୍ଞାନଂ ମାସସ୍ଯ ଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ତେବେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କିମ୍ବା ମାଘ ମାସରେ, ସେହି ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଦିନ ଓ ମାସ ଦୁହିଁ ଜଣାଯାଏ—
ଅମାଯାମେଵ ତନ୍ମାସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସାଂଵତ୍ସରଂ ଭଵେତ୍ । ଦିନମାସାପରିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରୋଷିତସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯ ଚ
ତେବେ ସେହି ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଦିନ ଓ ମାସ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ବା ବିଦେଶରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ—
ତତ୍ତିଥ୍ଯାଂ ତଦ୍ଦିନଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ତତ୍ର ଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଆଶ୍ଵିନାମା ଚ ମାର୍ଗାମା ମାଘାମା ଚ ଦିନତ୍ରଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯିବ, ସେହି ତିଥି ଓ ଦିନ ଧରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ତିନି ଦିନ—ଆଶ୍ୱିନ ଅମାବାସ୍ୟା, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟା, ଓ ମାଘ ଅମାବାସ୍ୟା।
ତତ୍ର ଵାନ୍ଯତମଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଦିନମାସାପ୍ରତୀତିତଃ । ଵୃଦ୍ଧିସପ୍ତମସୀମଂତ ପ୍ରେତଶ୍ରାଦ୍ଧାନୁମାସିକମ୍
ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଦିନ ନିର୍ବାଚନ କରିପାରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଦିନ ଓ ମାସ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧି, ସପ୍ତମୀ, ସୀମା, ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—
ନିତ୍ଯୋଦକୁଂଭଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ମାସେ ସ୍ଯୁରଧିକେଽପି ଚ । ଗ୍ରହଣେ ପୁତ୍ରଜନ୍ମାଦୌ କର୍ମଣ୍ଯପି ଚ ଶାଂତିକେ
ନିତ୍ୟ ଉଦକୁମ୍ଭ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାସରେ କରିପାରିବେ, ଅଧିକ ମାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଗ୍ରହଣ, ପୁଅ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ—
ସଂକଲ୍ପିତେ ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନଧିମାସୋ ନ ଦୁଷ୍ଯତି । ରୋଗୀ ଯଦା ମନୁଷ୍ଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣ୍ଯୁପସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଦି ଅଧିକ ମାସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି ରୋଗୀ ହୋଇଥାଏ—
ଭାର୍ଯାଂ ଵା ଭ୍ରାତରଂ ଵାପି ଶିଷ୍ଯଂ ଵାପି ନିଯୋଜଯେତ୍ । ତସ୍ଯାଭାଵେ ନ ହାନିଃ ସ୍ଯାତ୍କର୍ମଣଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧସଂଜ୍ଞିନଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଭାଇ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିପାରିବେ। ଏମାନେ ଉପଲବ୍ଧ ନ ଥିଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ହାନି ହୁଏ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଯଥାଶକ୍ତି ଭୋକ୍ତାରଂ ତୁ ନିଯୋଜଯେତ୍ । ଅମାଵାସ୍ଯା ମାସିକଂ ଚ ମୃତାହ ଵ୍ଯତିରେକି ଯତ୍
ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେତେ ସମ୍ଭବ, ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ମାସିକ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନର ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—