ପ୍ରାଵେଶଯଦମେଯାତ୍ମା ନାରାଯଣପୁରଂ ଶୁଭମ୍ । ଗୃହରାଜେ ତତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ହ
ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ନାରାୟଣପୁରକୁ ନେଇଗଲେ। ଗୃହରାଜରେ ବସି, ତାପରେ ନାରାୟଣ କହିଲେ।
କଥମେତେ ସମାଯାତାଃ କୋଽଯଂ ରାଜା ମହାଯଶାଃ । ଅମାନୁଷପ୍ରଵେଶୋଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯୈରପ୍ଯଗୋଚରଃ
'ଏମାନେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ? ଏହି ମହାଖ୍ୟାତି ରାଜା କିଏ? ଏହା ମାନବ ଉପରେ ଏକ ପ୍ରବେଶ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ମୁନିଵେଷା ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତା ଵଯମେତେ ନୃପସ୍ତଥା । ତଵାଂଶୋ ନୃପତିଶ୍ଚାଯଂ ରାମଚଂଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଶିବ କହିଲେ—'ଯେପରି ଆମେ ମୁନି ବେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ, ଏହି ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଏହି ପ୍ରଭଳ ରାଜା ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତୁମ ଅଂଶ ଅଟୁଟ।'
ଏନାଂ ସଂଵୀକ୍ଷିତୁଂ ପତ୍ନୀଂ ତଵ କେଶଵ କାଂକ୍ଷତି । ନାରାଯଣସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶେତ୍ଯାହ ରାଘଵମ୍
'ଏହି ତୁମ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, କେଶବ।' ନାରାୟଣ କହିଲେ—'ଠିକ୍ ଅଛି', ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର।'
ଅଥ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଭଵନଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନମସ୍ଯ ଚ । ଵିନଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାଚମାହ ସୁଚାରିଣୀମ୍
ତାପରେ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ବିନୟରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ଭଲ ଭାଷାରେ କଥା କହିଲେ।
କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ନ ସଂଦେହୋ ଵଦ ତ୍ଵଂ କିଂ ତୁ ମନ୍ଯସେ । ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ- ତ୍ଵଂ ଯୁଵା କାମକୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ରୂପଵାନସି ରାଘଵ
'ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସଫଳ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କଣ ଭାବୁଛ?' ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ—'ତୁମେ ଯୁବକ, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆକୃଷ୍ଟ, ରୂପବାନ ରାଘବ।'
ସୀତା ସା ଚାରୁସର୍ଵାଂଗୀ ତଵ ପତ୍ନୀ ତଯା ଭଵାନ୍ । ଵିଯୁକ୍ତୋଽସ୍ତି ପୁରା ଚାସୀଦତୀଵ ଵିରହାକୁଲଃ
'ସୀତା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର, ସେ ତୁମ ପତ୍ନୀ; ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲ, ଏବଂ ସେଇ ବିରହରେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଇଥିଲ।'
ମମାପି ଵଦ ସର୍ଵଂ ତଦଥଵା ନ ଚ ଲପ୍ସ୍ଯସି । ସହାସାନ୍ଯଥ ଵାକ୍ଯାନି ଯୂନାଂ ଚିତ୍ତହରାଣି ଚ
'ମୋତେ ସେ ସମସ୍ତ କଥା କହ, ନହେଲେ ତୁମେ ଏହା ପାଇବ ନାହିଁ।' ହସି, ସେ ଯୁବକମାନେଙ୍କ ମନ ହରି ନେବା ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତାନି ସର୍ଵାଣି ରାମଭଦ୍ରୋ ଯତାତ୍ମଵାନ୍ । ନିର୍ଗଂତୁଂ କାଂକ୍ଷତେ ତତ୍ର ଆନମ୍ଯ ତନ୍ମୁଖାଂବୁଜମ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମନିୟମୀ ରାମ ତିଁଠାରୁ ବାହାରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖକୁ ନମସ୍କାର କରି।
ସ୍ମରବାଣେନ ପଦ୍ମେନ ସଂପୀଡ୍ଯ ରଘୁଶେଖରମ୍ । ଅନ୍ଵେଵ ନିର୍ଯଯୌ ଦେଵୀ ପଦ୍ମା ପଦ୍ମଵନପ୍ରିଯା
ପ୍ରେମର ପଦ୍ମବାଣରେ ବିଧୃତ ହୋଇ, ରଘୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟ, ପଦ୍ମବନ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ପଦ୍ମା ତାଙ୍କ ପଛରେ ବାହାରିଗଲେ।
ଏକପତ୍ନୀଵ୍ରତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମଂ ତେ ସମୁପାଗମନ୍ । ଅଥଵେପିତସର୍ଵାଂଗଂ ସ୍ଖଲତ୍ପଦଗତିଂ ନୃପମ୍
ରାମଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ରାଜାଙ୍କ ସରା ଶରୀର କମ୍ପିଉଥିଲା ଏବଂ ପଦେପଦେ ଚାଲିବାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ ।
ଶିଵନାରାଯଣୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତୌ । ଅହୋଽସ୍ଯ ଦ୍ରଢିମାଚିତ୍ତେ ମାଯିନୋଽପ୍ଯ ଵଶାତ୍ମନଃ
ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ—'ହାଁ, ଏତେ ମଜବୁତ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟାର ମାଲିକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖିଛନ୍ତି ।'
ଧୈର୍ଯଂ ପଶ୍ଯେହ ନିଯତଂ ତେନ ରାମଃ ସୁକୀର୍ତିମାନ୍ । ସର୍ଵତଃ ଶିଵମେଵାସ୍ଯ ନାଶିଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ, ଏହି କାରଣରୁ ରାମଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଚାରିପାଖରେ ରହିଛି । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ମାତ୍ର ଶୁଭ ଅଛି—ଅଶୁଭ କେଉଁଠିଓ ନାହିଁ ।
ଅଥ ରାମୋ ଵଚଃ ପ୍ରାହ ଗଚ୍ଛେହଂ ଭଗଵନ୍ପ୍ରଭୋ । ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽଥ ହରିଣା ପୁଷ୍ପକେଣ ସ ରାଘଵଃ
ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଯିବି ।' ହରିଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସେ ରାଘବ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ସ ମୁନିଃ ସହଶଂଭୁଶ୍ଚ ସହନାରାଯଣୋ ଯଯୌ । ଲୋକାଲୋକଂ ଗତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଵାଦୂଦଧିଂ ଗତଃ
ସେ ମୁନି, ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ମଧୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ତତୋ ଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଂ ପୁନର୍ଗତଃ । ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମପଦେ ତସ୍ଥିଵାନ୍ଗୌତମୀତଟେ
ତାପରେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟି, ସେ ଫେରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଭୃଗୁବନ୍ଧୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।
ଅଥ ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଶିଷ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପରିଵୃତଃ ପୁଷ୍ପକଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ମୁନିଃ
ତାପରେ ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଘିରିଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଦେଖିଲେ ।
ତତ୍ର ରାମଂ ମହାବାହୁଂ ଶିଵନାରାଯଣାଵୃଷୀନ୍ । ଯଥାଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ତାନୁଵାଚ ମହାମୁନିଃ
ସେଠାରେ, ବଳଶାଳୀ ରାମ, ଶିବ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ, ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ ।
ମମାଶ୍ରମପଦେ ଯୂଯଂ ଭୋକ୍ତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ । ରାମସ୍ତୁ ମନ୍ଵାକ୍ଯେନ ତଥେତ୍ଯାହ କଥଂଚନ
'ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଆପଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ,' ବୋଲି ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ । ରାମ ମନରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ କିଛି ଭାବରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅଥ ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵାଦିତର୍ପଣମ୍ । ଭୋକ୍ତୁକାମଂ ତଦା ରାମଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା ଓ ପିତୃପୂଜା କରିବା ପରେ, ରାମ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ବସିଷ୍ଠ କଥା କହିଲେ ।
ଧର୍ମତ୍ଯାଗୋ ଭଵେଦ୍ରାମ ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କ୍ରିଯତେ ଯଦି । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଅମାଯାଂ ଗ୍ରହଣେ ତୀର୍ଥେ ଵ୍ଯତୀପାତେଽଥ ସଂକ୍ରମେ
'ରାମ, ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଧର୍ମର ତ୍ୟାଗ ହୁଏ ।' ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—'ଗ୍ରହଣ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବେଳେ—'
ଵ୍ଯତୀତଂ ଯଦି ଚେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ଭଗଵନ୍କ୍ରିଯତେ ପୁନଃ । ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପୁନର୍ନୈଵ କୁର୍ଯାଦିତି ଵଚସ୍ତଵ
'ଯଦି ଏପରି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ପ୍ରଭୁ, ତେବେ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ କି? ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।'
ଯଥା ମମୈଵ ମାତୄଣାଂ ମରଣେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ଅଶୌଚେ ଚ ସମାଯାତେ ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ନ ଵୈ କୃତମ୍
'ଯେପରି ମୋ ମାଆମାନେ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ ଅଶୌଚ୍ୟ ଆସିଲା, ସେବେଳେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇନଥିଲା ।'
ଵ୍ଯତୀପାତାଦିକାଲେଷୁ କୃତଂ ତୁ ଵଚନାତ୍ତଵ । ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଏତେ ହି ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ତଥା ଶଂଭୁରଯଂ ଦ୍ଵିଜଃ
'କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ ଓ ଏପରି ବିଶେଷ ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା ।' ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—'ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ଏହି ଶିବ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।'
ଏତନ୍ମୁଖାଦଶେଷେଣ ନିର୍ଣଯସ୍ତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସହ ସର୍ଵେ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମୁନଯଃ ଶଂଭୁମବ୍ରୁଵନ୍
'ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବ ।' ସମସ୍ତେ ମୁନି ମିଶି ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଵଦାସ୍ମାକମଶେଷଂ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯ ମହାନସି । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପୁନଃ କର୍ତଵ୍ଯମେଵ ଚ
'ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମହାନ, ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ ।' ଶିବ କହିଲେ—'ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ପୁଣି କରିବା ଉଚିତ ।'
ସୂତକେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଵିଘ୍ନେଷୁ ଚ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମାସିକାନ୍ଯୁଦକୁଂଭାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି ସକଲାନିଚ
'ଜନ୍ମ ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଶୌଚ୍ୟ ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଧା ହେଲେ, ମୁଁ କହୁଛି—ମାସିକ ଉଦକ କୁମ୍ଭ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧଗୁଡ଼ିକ—'
ପ୍ରତିସାଂଵତ୍ସରଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସୂତକାନଂତରଂ ଵିଦୁଃ । ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯନ୍ଯାନି ଯାଵଂତି ସୂତକେ ଵିଘ୍ନସଂଭଵେ
'ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅଶୌଚ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୌଚ୍ୟ ବା ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ—'
ଅନଂତରଂ ହି କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣୀତି ନ ସଂଶଯଃ । ମାସିକାନି ସମସ୍ତାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରାତ୍ଯବ୍ଦିକଂ ତଥା
ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ମାସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ସୂତକାନଂତରଂ କାର୍ଯଂ ଵିଘ୍ନେଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଯତୋନ୍ଯଥା । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ସୂତକ ସମାପ୍ତି ପରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ବାଧା ଆସେ, ତେବେ ଶୁଭ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍।