ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ଗଲିତାଖିଲ କଲ୍ମଷଃ । ଯସ୍ତୁ ସ୍ମରତି ଵୈ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ସମସ୍ତ କଳିମା ଛାଡି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ମରଣ କରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ଗଙ୍ଗେତି ମୁକ୍ତିଦଂ ନାମ ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେଦ୍ଧରିଃ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାମୃତ୍ପୁଣ୍ଡ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
'ଗଙ୍ଗା' ନାମ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ନାମ, ତାହା ସ୍ମରଣ କଲେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଉତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାଜଳ ତିଳକ ଥାଏ,
ଗଙ୍ଗାସ୍ନାଯିନମାଲୋକ୍ଯ ତ୍ଯଜେଦ୍ଯସ୍ତୁ କଲେଵରମ୍ । ଶ୍ମଶାନେଽପି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଗଙ୍ଗାମରଣଂ ଲଭେତ୍
ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନୀକୁ ଦେଖି ଦେହ ଛାଡେ, ଶ୍ମଶାନରେ ମଧ୍ୟ ହେଉ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଗଙ୍ଗାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ।
ତିଷ୍ଠଂତ୍ଯସ୍ଥୀନି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯାଵତ୍କାଲଂ ଶରୀରିଣଃ । ତାଵତ୍କଲ୍ପସହସ୍ରାଣି ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଶରୀରର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ସେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହଜାର କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ମଜ୍ଜନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଭସ୍ମାସ୍ଥୀନି ନଖାନି ଚ । ଶିରୋରୁହାଣ୍ଯପି ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭୁଵନଂ ଵସେତ୍
ଯାହାଙ୍କର ଭସ୍ମ, ଅସ୍ଥି, ନଖ ଏବଂ କେଶ ଗଙ୍ଗାରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସିଥାଏ।
ସ୍ଥିତେଷ୍ଵସ୍ଥିଷୁ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯତ୍କର୍ମ ଲଭତେ ନରଃ । ବ୍ରଵୀମି ତତ୍ଫଲଂ ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ନାନ୍ଯମନା ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ସମସ୍ତ ଫଳ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ, ମନ ଏକାଗ୍ର କର, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଏକଦା ଭଗଵାଞ୍ଛକ୍ରୋ ନାନାଲଂକାରଭୂଷିତଃ । କ୍ରୀଡାଗୃହଂ ଯଯୌ କାମୀ ଯୁଵତ୍ଯା ପଦ୍ମଗଂଧଯା
ଏକଥର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶକ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଗହନା ପିନ୍ଧି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌବନ ଓ ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧି ଯୁବତୀ ସହ ରଙ୍ଗଶାଳାକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପଦ୍ମଗଂଧା ରସଜ୍ଞା ସା ସଂପ୍ରାପ୍ତ ନଵଯୌଵନା । ନାନାରସପ୍ରଦାନେନ ଚକାର ସୁରସଂ ପ୍ରତି
ସେ ଯୁବତୀ ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧି ଓ ରସରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନୂତନ ଯୌବନ ପାଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ।
ସପତ୍ନ୍ଯାଃ ସ୍ଵର୍ଣପର୍ଯଂକେ ତସ୍ଯାଃ ଶିଶୁମୃଗୀଦୃଶଃ । ପ୍ରୀତଃ ପାଦତଲେ ଜିଷ୍ଣୁରୁଵାସ ସ୍ମରମୋହିତଃ
ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟାରେ, ତାହାର ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଯୁବତୀଙ୍କ ପାଦ ତଳେ, ପ୍ରୀତିତ ଓ କାମମୋହିତ ଶକ୍ର ବସିଥିଲେ।
ଅଥ ତସ୍ଯୈ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ରୋ ନିର୍ମାଯ ସ୍ଵର୍ଣଵୀଟିକାମ୍ । ଦଦାତି ପରମପ୍ରୀତସ୍ତଦ୍ଗୁଣାକୃଷ୍ଟମାନସଃ
ତାପରେ ଶକ୍ର ନିଜେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଛୋଟ ବାକସ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ଦେଇଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ପୌଲୋମୀ ଵରସୁନ୍ଦରୀ । ଭୂଷଣୈର୍ଭୂଷିତା ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଵଯଂ ତଦ୍ଗୃହମାଯଯୌ
ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ପୌଳୋମୀ ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଵିଧଂ ଶକ୍ରଂ ସର୍ଵଦେଵାଧିପଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ଭୃଶଂ ଚୁକୋପ ପୌଲୋମୀ ପ୍ରାହେତି ଚ ସୁଲକ୍ଷଣା
ଏଭଳି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ଶକ୍ରଙ୍କୁ, ପୌଳୋମୀ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସେ କଥା କହିଲେ।
ଶଚ୍ଯୁଵାଚ- ଦେଵ କିଂ କୁରୁଷେ କାଂତ ତ୍ଵଂ ସମସ୍ତସୁରାଧିପ । ମମ ଦାସୀସ୍ଵରୂପାଯୈ ଦଦାସି ସ୍ଵର୍ଣଵୀଟିକାମ୍
ଶଚୀ କହିଲେ — ଦେବ, ତୁମେ କଣ କରୁଛ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମହାପତି ହେଉଛ। ମୋର ଦାସୀ ଯେଉଁ ଜଣୀ, ସେଠାରେ ତୁମେ ସୁନାର ପାନବଟି ଦେଉଛ।
ସ୍ପୃଶଂତି ତ୍ରିଦଶାଃ ସର୍ଵେ ଶିରସା ଚରଣୌ ତଵ । ତ୍ଵଂ କଥଂ ପଦ୍ମଗନ୍ଧାଯା ଦାସ୍ଯାଃ ପାଦତଲେ ପ୍ରଭୋଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୁମ ପାଦକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଛୁଅନ୍ତି, ଏମିତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କିପରି ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ନାମକ ଦାସୀର ପାଦ ଛୁଅଛ?
ଯାଚିତଶ୍ଚ ସୁଗନ୍ଧିତ୍ଵାଦ୍ଭୃଂଗଃ ସ୍ଯାନଚତଦ୍ଯଶଃ । ସୁଂଦରୀ କୋଟିଭର୍ତ୍ତା ତ୍ଵଂ ସମସ୍ତରସଵିତ୍ପ୍ରଭୋ
ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ଯଦି ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ, ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେବ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହିମା ହରାଯିବ; ତୁମେ ତ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କର ପତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ତେଜର ନାୟକ।
କଥମେଵଂଵିଧଂ କର୍ମ କରୋଷ୍ଯତ୍ଯଂତକୁତ୍ସିତମ୍ । ନିର୍ଗୁଣେ ପଦ୍ମଗନ୍ଧେହେ ଦାସିଦୂରଂ ପରିଵ୍ରଜ
ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନଜନକ କାମ କିପରି କରିପାରିବ? ନିର୍ଗୁଣ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ଦାସୀକୁ ଦୂରକୁ ଛାଡିଦିଅ।
ତ୍ଵମୀଶ୍ଵରୀ ଚ ପର୍ଯଂକେ ଶକ୍ରଃ ପାଦତଲେ ତଵ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତଯା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ସାଧ୍ଵୀ ପୌଲୋମ୍ଯା ବହୁଧା ତତଃ
ତୁମେ ରାଣୀ ହୋଇ ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଛ, ଶକ୍ର ତୁମ ପାଦ ତଳେ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ସତୀ ପୌଳୋମୀ ତାକୁ ବହୁଭାବରେ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ଉଵାଚ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ସା କ୍ରୋଧାଦିତି ଵରାଂଗନା । ପଦ୍ମଗଂଧୋଵାଚ- ଗୁଣଂ ଚ ମମ ଦୋଷଂ ଚ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵାମ୍ଯେଵ ଵେତ୍ତି ଵୈ
ପଦ୍ମଗନ୍ଧା, ସେ ମହିଳା, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ — ପଦ୍ମଗନ୍ଧା କହିଲେ — ମୋର ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ କେବଳ ସ୍ୱାମୀ ନିଜେ ଜାଣନ୍ତି।
କେନାଧିକାରେଣାଗତ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମାଂ ନିଂଦସି ନିର୍ଗୁଣେ । ଅନ୍ଯେ ନେତ୍ରଦ୍ଵଯେନାପି ପଶ୍ଯଂତି ଗୁଣଦୋଷକୌ
କେଉଁ ଅଧିକାରରେ ତୁମେ ଆସି ମୋତେ ନିର୍ଗୁଣ କହି ଅପମାନ କରୁଛ? ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଇଟି ଆଖି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଦୁହିଁଟି ଦେଖନ୍ତି।
ସହସ୍ରନେତ୍ରୈରପ୍ଯେଷ ନ ପଶ୍ଯେତ୍କିଂ ଦୁରାଶଯେ । ଯଥା ଦୋଷୋ ହି ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଚରେନ୍ନ ଗୁଣଂ ତଥା
ହଜାର ଆଖି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ; ଯେପରି ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷ ଚାଲିଯାଏ, ଗୁଣ ତେଣିଖାଲି ନୁହେଁ।
ଆଦୌ କଲଂକଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଗୁଣଵଜ୍ଜନୈଃ । ଅନର୍ଥଭାଷିଣୀ କ୍ରୂରା କୁମୂର୍ତ୍ତିର୍ଗୁଣଵର୍ଜିତା
ପ୍ରଥମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦାଗ ଗୁଣବାନ ଲୋକମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଯିଏ ଅନର୍ଥ କଥା କହେ, କ୍ରୁର ଏବଂ ଖରାପ ଚରିତ୍ରର, ସେ ଗୁଣହୀନ।
ଯଦାହଂ ନାସ୍ମି ଗୁଣିନୀ ଭଜତୁ ତ୍ଵାଂ ତଦା ପତିଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପଦ୍ମଗଂଧା ସା କ୍ରୋଧାତ୍କୋକନଦେକ୍ଷଣା
ମୁଁ ଯଦି ଗୁଣବତୀ ନୁହେଁ, ତେବେ ତୁମର ପତି ତୁମକୁ ପୂଜନ୍ତୁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ପଦ୍ମଗନ୍ଧା, ଯାହାର ଆଖି କମଳ ପରି, କ୍ରୋଧରେ—
ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ଵର୍ଣପର୍ଯଙ୍କାତ୍କୁର୍ଵଂତୀ କରୁଣଂ ମହତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ- ପ୍ରିଯେ ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରି ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ମାଂ ଵିହାଯ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛସି
ସୁନାର ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି ଦୁଃଖରେ ବଡ଼ କାନ୍ଦିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ପ୍ରିୟା, ମୋର ପ୍ରାଣର ମାଲିକା, ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ମୋତେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯାଉଛ?
ମଯା କିମପରାଦ୍ଧଂ ତେ ମମ ତଦ୍ଵଦ ସୁଂଦରି । କାଂତେ ଦାସୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ନୂନଂ ଦାସକର୍ମ କରୋମି ତେ
ମୁଁ କଣ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି? ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋତେ କୁହ। ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ଦାସ, ତୁମ ପାଇଁ ଦାସର କାମ କରୁଛି।
ଦାସପତ୍ନୀ ଭଵେଦ୍ଦାସୀ ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ନ ଶୃଣୋଷି କମ୍ । ସମୁତ୍ଥାଯ ତତଃ ଶକ୍ରସ୍ତନ୍ମୋହାକୁଲମାନସଃ
ଦାସର ଜଣେ ଜଣା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଦାସୀ ହୁଏ; ତୁମେ ମୋର କଥା ଶୁଣୁନାହାଁ। ତାପରେ ଶକ୍ର ଉଠି, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ—
ଅଂକେ ନିଵେଶଯାମାସ ଭୂଯସ୍ତାଂ ଵରସୁଂଦରୀମ୍ । ଶଚ୍ଯୁଵାଚ- କ୍ରୌଂଚିତ୍ଵଜ୍ଜୀଵନଂ ଧନ୍ଯଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ମଜ୍ଜୀଵନଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ପୁଣି ଆପଣଙ୍କ ଅଂକରେ ବସାଇଲେ। ଶଚୀ କହିଲେ — କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଜୀବନ ଧନ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ।
ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାମିସୁଭଗା ନିତ୍ଯଂ ଦୁର୍ଭଗାହଂ ଵରାଂଗନା । ଯାଵତ୍ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯଂ କ୍ରୌଂଚି ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯାସ୍ଯତେ କ୍ଷଯମ୍
ତୁମେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଓ ମହିଳା। କ୍ରଉଞ୍ଚର ପୁଣ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବ।
କ୍ରୌଂଚଵଂଶସମୁତ୍ପନ୍ନା ଦୁଃଖଂଭୂଯୋଽପି ଭୋକ୍ଷ୍ଯସି । ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣସମଂ ତାଵତ୍କୁରୁ କେଲି ଯଥାସୁଖମ୍
କ୍ରଉଞ୍ଚ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପୁଣି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବ। ସେଯାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସହ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆନନ୍ଦ କର।
କିଯଦ୍ଭିର୍ଦିଵସୈଃ କ୍ରୌଂଚି ନ ଭଵେତ୍ତଵ ନିର୍ଗୁଣେ । ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ଵଚସ୍ତସ୍ଯାଃ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ନିଶମ୍ଯ ସା ୫୦ 7.8.
କେତେ ଦିନ, ହେ କ୍ରଉଞ୍ଚ, ତୁମେ ଏମିତି ନିର୍ଗୁଣ ରହିବ? ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଭାଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଣମ୍ଯୋଵାଚ ତାଂ ସତୀମ୍ । ପଦ୍ମଗଂଧୋଵାଚ- ପୁଲୋମଜେ ଵରାରୋହେ ଚିତ୍ରମେତତ୍ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍
ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି, ସେ ସତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ। ପଦ୍ମଗନ୍ଧା କହିଲେ — ପୁଲୋମାର କନ୍ୟା, ମହିଳାମଣି, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।