ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ 'ଲିଡ୍' ଧାତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ବିବରଣ ଥିଲେ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ବିଚାରରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବିବରଣରେ, ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବା ଚିନ୍ତାରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଆଣେ।
ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ବିରାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଲୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ଭୁଲରୁ ହୁଏ, ନିର୍ବାହ ହାରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ନାହିଁ, ରାମ, ଶାନ୍ତ ବିଚାରରେ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ଯଦି ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧ ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ହେବ; ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନ ଥିଲେ ଭାବିତ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
କାଣ୍ଡ ଶେଷରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ; ଏପରି ଦୋଷରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନର ବିପରୀତ ଫଳ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଙ୍ଗା ହେବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଂଶରେ ଆଘାତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶକୁନ ଅଶୁଭ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ଶକୁନର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହିପରି ଦୋଷ ଥିଲେ ଶକୁନ ଦେଖିବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ରାମ, ଉପମା ଦେଲେ କାମ କରିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହାର କୌଣସି ଫଳ ନଥାଏ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସନ୍ତାନ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ ବିଚାର ହୁଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସବୁବେଳେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ଆଇନି କାମ କିମ୍ବା ଚାଷ ଭଳି କାମରେ, ରାମ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ମୁନଯ ଊଚୁଃ - ଅତଃପରଂ ମହାଭାଗଃ କିଂ ଚକାର ସ ରାଘଵଃ । ମୁନଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ କିମକୁର୍ଵଂସ୍ତତଃ ପରମ୍
ମୁନିମାନେ କହିଲେ — ଏହା ପରେ, ମହାଭାଗ, ସେ ରାଘବ କଣ କଲେ? ଏବଂ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ପରେ କଣ କଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- ରାମଚଂଦ୍ରେ ସୁଖାସୀନେ ଵିଭୀଷଣେ କପୀଶ୍ଵରେ । ଶଂଭୁମୂଚୁର୍ମୁନିଵରାଃ କଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ସୂତ କହିଲେ — ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଆରାମରେ ବସିଥିଲେ, ବିଭୀଷଣ ଓ ବାନରମୁଖ୍ୟ ସହିତ, ଏବେ ମହାମୁନିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମକୁ କୌଣସି ପବିତ୍ର କଥା କହ।'
ତେଷାମାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚନଂ ପାର୍ଵତୀମାହ ଶଂକରଃ । ଇଦଂ କସ୍ଯାପି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଗୃହଂ ପରମଶୋଭନମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଘର, ବହୁତ ସୁନ୍ଦର।'
ରମ୍ଯୋପଵନଵାପୀଭିର୍ଵୀରୁଦ୍ଭିରୁପଶୋଭିତମ୍ । କୂଜନ୍ମଧୁକରଶ୍ରେଣ୍ଯା ଆହୂତକୁସୁମାଯୁଧମ୍
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ବାଗିଚା ଓ ପୋଖରୀ ରହିଛି, ଲତାବିତାରେ ଶୋଭିତ; ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ରହିଛି, ଯାହା କାମଦେବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସଂଧ୍ଯାମାରୋଢୁମିଵ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଛାଯାଵାପୀଜଲସ୍ନାତୌ ପରିଧାଯ ସୁଵାସସୀ
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଆସିବାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛନ୍ତି; ଛାୟା ଥିବା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ମୃଗନାଭିସମୁଦ୍ଘୃଷ୍ଟଘନସାରସୁଚଂଦନମ୍ । ଆଲିପ୍ଯ ସଲ୍ଲକୀଦାମଦୃଢଧମ୍ମିଲ୍ଲସଂଯୁତୌ
ମୃଗନାଭି ମିଶା ଘନ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ସଲ୍ଲକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଚୁଲି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଅନଲ୍ପଘନସାରଂ ତୁ ତାଂବୂଲଂ ପ୍ରତିଖାଦିତମ୍ । ଆସ୍ଵାଦ୍ଯ ମାଦ୍ଯନ୍ମୁଦିତୌ ଯତ୍ର ଧାରାଗୃହେ ଶୁଭେ
ଘନ ରସ ଥିବା ପାନ ଖାଇ, ମନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶୁଭ ଜଳମହଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ମଯୂରନାଦବହୁଲେ ବହିର୍ମଧୁରଗୀତକୈଃ । ଶଯ୍ଯାଯାମାସ୍ତୃତାଯାଂ ଚ ପରସ୍ପରସୁଖସ୍ଥିତୌ
ବାହାରେ ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଓ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଛି; ବିଛାଯାଇଥିବା ବିଛନାରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି।
ଵିଶାଲସ୍ମିତରକ୍ତୋଷ୍ଠମାନନଂ ଚୁଂବିତଂ ଯଦି । ସଂସାରଫଲମାଘ୍ରାତମାଵଯୋସ୍ତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି ବଡ଼ ହସ ଓ ଲାଲ ଠୋଠ ଥିବା ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସଂସାରର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଆମ ପାଇଁ ହେବ।
ଇତୀରିତମଥ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁପିତା ମୁନଯସ୍ତୁ ତେ । ଉକ୍ତଂ ଵା ସୁଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯମସ୍ମାସୁ କିମିଦଂ ତ୍ଵଯା
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଆମକୁ ଏହି କଥା କାହିଁକି କହିଲ? ଏହା ମଜା କିମ୍ବା ଶୁଭ କଥା କି?'
ଵିପ୍ରଲାପଃ ପ୍ରିଯାସକ୍ତେଃ କୃତୋ ନୋସ୍ମଦ୍ଵଚଃ କୃତମ୍ । ଅଥ କୋପପରାଚ୍ଛଂଭୋରାନନାତ୍ପରମାଦ୍ଭୁତା
'ଏହା ପ୍ରିୟାରେ ଆସକ୍ତ ଥିବା ଜଣେ ଲୋକର ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା, ଆମ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ନୁହେଁ।' ଏହା ପରେ କ୍ରୋଧିତ ଶିବଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଦେଲା।
ଜ୍ଵାଲା ଵିନିର୍ଗତା ସାପି କରାଲଵଦନାଭଵତ୍ । କସ୍ଯଚିତ୍ତୁ ମୁନେର୍ଭାର୍ଯାମାସସାଦାଥ ସତ୍ଵରମ୍
ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ବାହାରିଲା ଏବଂ ଏହା ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଧାରଣ କଲା; ଏହା ତୁରନ୍ତ କୌଣସି ମୁନିଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।
ପଲାଯନପରା ଚାସୀଦ୍ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ବିଭ୍ଯତୀ । ରାମୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ମୋଚଯାମୀତ୍ଯଭାଷତ
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ରାମ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି।'
ଜଗାମ ପୁଷ୍ପକେଣୈଵ ବ୍ରୁଵନ୍ମୁକ୍ତିଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ବାଣଂ ଚ ଧନୁଷା ଯୋକ୍ତୁଂ ନ ଚ ସସ୍ମାର ରାଘଵଃ
ସେ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଯାଇ, ପୁନିପୁନି ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଧନୁଷରେ ବାଣ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ତାହା ମନେ ପକାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଶଂଭୁରପ୍ଯତିପୁଣ୍ଯାନି ଵନାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ପୁରାଣି ଚ ଵିଚିତ୍ରାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ ନ ଚାସ୍ମରତ୍
ଶମ୍ଭୁ ଅତି ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ପୁରାତନ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିନଥିଲେ।
କ୍ଷଣେନ ଚ ତଦା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲୋକାଲୋକଂ ମହାଗିରିମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ରାଘଵଃ ଶୈଲଂ ଗୃହମାର୍ଗସମାକୁଲମ୍
ସେହି ସମୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲୋକାଲୋକ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ; ରାଘବ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଘର ଓ ପଥରେ ଭରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଵିପ୍ରଯୋଷିନ୍ମହାଭାଗା କ୍ଵ ଗତା ଵଦତ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଇତୋ ଗତେତି ତେ ପ୍ରୋଚୁସ୍ତମୋଭାଗଂ ଗିରେରିତି
ଓ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ, ତମେ କେଉଁଠି ଗଲା? କହିବାକୁ ଦ୍ବିଜମାନେ, 'ଏହି ପଥରେ ଗଲେ, ପାହାଡ଼ର ଅନ୍ଧାର ଅଞ୍ଚଳକୁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ରାମୋ ଵିଵର୍ଣଵଦନଃ କଷ୍ଟମିତ୍ଯଭିଚିଂତଯନ୍ । ଅଥ ଶଂଭୁର୍ମହାତେଜାଃ ପ୍ରକାଶମତୁଲଂ ଦଦୌ
ରାମଙ୍କର ମୁହଁ ଫିକା ହେଇଗଲା, 'କେତେ ଦୁଃଖ' ଭାବି, ତେବେ ଶମ୍ଭୁ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆଲୋକ ଦେଲେ।
ତତ୍ପ୍ରକାଶପ୍ରଭାଵେଣ ରାମଃ କୃତ୍ଯାଂ ଯଯାଵନୁ । ତମୋମଯୀ ମହାଭୂମିଃ ସର୍ଵଜଂତୁଵିଵର୍ଜିତା
ସେ ଆଲୋକର ଶକ୍ତିରେ, ରାମ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ଏହି ବଡ଼ ଭୂମି ଅନ୍ଧାରରେ ଭରିଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ।
ଆବ୍ରହ୍ମାଂଡକଟାହାଂତା ଶତଯୋଜନକୋଟିତଃ । ମହାରଜତଭୂମିଶ୍ଚ ତମୋମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୀମାରୁ ଶତ ଯୋଜନ କୋଟି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏକ ବଡ଼ ରୂପା ଭୂମି ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲା।