ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଠ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵିଵେଚନମ୍ । ଅଵିସର୍ଗାଂତପୂର୍ଵାସ୍ତେ ପଵର୍ଗେତରପଂଚମାଃ
ତାପରେ ତୃତୀୟ ପଠିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ପରେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର; ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ବିସର୍ଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ-ବର୍ଗ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର।
ସ୍ତୁତିଲିଡ୍ଵର୍ଜିତଃ ଶ୍ଲୋକଃ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଧ୍ଯାଯାଦିଃ ସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଵୃଥା ପତ୍ରଂ ଵୃଥା ଲିପିଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା 'ଲିଡ୍' ଧାତୁ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ଲିପି ଅନବଶ୍ୟକ।
ଉକ୍ତାନୁଵଚନଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵ୍ଯୁପସ୍ତୁତମଥୈଵ ଚ । ଦଗ୍ଧପତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଲିପିଃ ସଂଦିଗ୍ଧାକ୍ଷରମେଵ ଚ
ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି ତାହାକୁ ପୁନଃ କହିବା, ଦୁଇଥର ସ୍ତୁତି, ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବା ପତ୍ର, ହାରାଇଯାଇଥିବା ଲିପି, କିମ୍ବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅକ୍ଷର—
ଏତାନି ଶକୁନେ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯାନି ପଂଡିତୈଃ । ପ୍ରଶ୍ନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦୀପ୍ତଶାଂତ ପ୍ରଭେଦତଃ
ଏହାଗୁଡିକୁ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଦୀପ୍ତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଶାଂତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵୃଦ୍ଧିତଃ । ତତ୍ର ଶାଂତଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣୈଃ
ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ; ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ, ତାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କାର୍ଯଭେଦାସ୍ତୁ ଵର୍ଣ୍ଯଂତେ କେଚିନ୍ମର୍ତ୍ଯୋପଯୋଗିନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍କାର୍ଯମାଦାଯ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତ୍ଯପି
କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ବିବରଣ କରାଯାଏ, କିଛି ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; କେହି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି, କେହି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସ କରୋତି ତଦା ପ୍ରଶ୍ନଂ ସମେତ୍ଯ ସ୍ମରତେଽତ୍ର କିମ୍ । ସ ପୁନର୍ଧାର୍ଯ ପତ୍ରଂ ତତ୍ତସ୍ମିନ୍ପତ୍ରଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଏଠାରେ ଯାହା ଉଚିତ୍ ତାହା ସ୍ମରଣ କରେ; ପୁନଃ ପତ୍ରକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ପତ୍ର ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଥଵା ତତ୍କ୍ଷମୋପେତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମେଵ ଚ । ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ସ୍ତୁତିପାଦକମେଵ ଚ
କିମ୍ବା ଯଦି ଏହା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାଗରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସ୍ତୁତିର ଆଧାର ହୁଏ।
ପରିହୃତ୍ଯ ପରଂ ଚାପି ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ଶୁଭାଵହମ୍ । ମୃତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଗର୍ଥମିତି ପ୍ରଶ୍ନୋଽଶୁଭପ୍ରଦଃ
ଅନ୍ୟଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ମାମଲାରେ ଯାହା ଶୁଭ ଆଣେ, ମୃତ ଲୋକ ଯଦି ଭାଷାର ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶୁଭ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଵାଦେ ଵିଜଯପ୍ରଶ୍ନେ ଜଯଦ୍ଯୋତକମିଷ୍ଯତେ । ସୃଷ୍ଟିରପ୍ଯତ୍ର ଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କ୍ରୂରାଯାଂ କ୍ଲେଶତୋ ଜଯଃ
ବିବାଦରେ, ଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ଯାହା ଜୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ତାହା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଶୁଭ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୂରତାରେ ଜୟ ଦୁଃଖ ସହିତ ମିଳେ।
ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ 'ଲିଡ୍' ଧାତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ବିବରଣ ଥିଲେ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ବିଚାରରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବିବରଣରେ, ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବା ଚିନ୍ତାରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଆଣେ।
ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ବିରାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଲୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ଭୁଲରୁ ହୁଏ, ନିର୍ବାହ ହାରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ନାହିଁ, ରାମ, ଶାନ୍ତ ବିଚାରରେ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ଯଦି ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧ ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ହେବ; ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନ ଥିଲେ ଭାବିତ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
କାଣ୍ଡ ଶେଷରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ; ଏପରି ଦୋଷରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନର ବିପରୀତ ଫଳ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଙ୍ଗା ହେବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଂଶରେ ଆଘାତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶକୁନ ଅଶୁଭ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ଶକୁନର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହିପରି ଦୋଷ ଥିଲେ ଶକୁନ ଦେଖିବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ରାମ, ଉପମା ଦେଲେ କାମ କରିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହାର କୌଣସି ଫଳ ନଥାଏ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସନ୍ତାନ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ ବିଚାର ହୁଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସବୁବେଳେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ଆଇନି କାମ କିମ୍ବା ଚାଷ ଭଳି କାମରେ, ରାମ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ମୁନଯ ଊଚୁଃ - ଅତଃପରଂ ମହାଭାଗଃ କିଂ ଚକାର ସ ରାଘଵଃ । ମୁନଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ କିମକୁର୍ଵଂସ୍ତତଃ ପରମ୍
ମୁନିମାନେ କହିଲେ — ଏହା ପରେ, ମହାଭାଗ, ସେ ରାଘବ କଣ କଲେ? ଏବଂ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ପରେ କଣ କଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- ରାମଚଂଦ୍ରେ ସୁଖାସୀନେ ଵିଭୀଷଣେ କପୀଶ୍ଵରେ । ଶଂଭୁମୂଚୁର୍ମୁନିଵରାଃ କଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ସୂତ କହିଲେ — ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଆରାମରେ ବସିଥିଲେ, ବିଭୀଷଣ ଓ ବାନରମୁଖ୍ୟ ସହିତ, ଏବେ ମହାମୁନିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମକୁ କୌଣସି ପବିତ୍ର କଥା କହ।'
ତେଷାମାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚନଂ ପାର୍ଵତୀମାହ ଶଂକରଃ । ଇଦଂ କସ୍ଯାପି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଗୃହଂ ପରମଶୋଭନମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଘର, ବହୁତ ସୁନ୍ଦର।'
ରମ୍ଯୋପଵନଵାପୀଭିର୍ଵୀରୁଦ୍ଭିରୁପଶୋଭିତମ୍ । କୂଜନ୍ମଧୁକରଶ୍ରେଣ୍ଯା ଆହୂତକୁସୁମାଯୁଧମ୍
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ବାଗିଚା ଓ ପୋଖରୀ ରହିଛି, ଲତାବିତାରେ ଶୋଭିତ; ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ରହିଛି, ଯାହା କାମଦେବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସଂଧ୍ଯାମାରୋଢୁମିଵ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଛାଯାଵାପୀଜଲସ୍ନାତୌ ପରିଧାଯ ସୁଵାସସୀ
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଆସିବାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛନ୍ତି; ଛାୟା ଥିବା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ମୃଗନାଭିସମୁଦ୍ଘୃଷ୍ଟଘନସାରସୁଚଂଦନମ୍ । ଆଲିପ୍ଯ ସଲ୍ଲକୀଦାମଦୃଢଧମ୍ମିଲ୍ଲସଂଯୁତୌ
ମୃଗନାଭି ମିଶା ଘନ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ସଲ୍ଲକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଚୁଲି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଅନଲ୍ପଘନସାରଂ ତୁ ତାଂବୂଲଂ ପ୍ରତିଖାଦିତମ୍ । ଆସ୍ଵାଦ୍ଯ ମାଦ୍ଯନ୍ମୁଦିତୌ ଯତ୍ର ଧାରାଗୃହେ ଶୁଭେ
ଘନ ରସ ଥିବା ପାନ ଖାଇ, ମନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶୁଭ ଜଳମହଳରେ ଅଛନ୍ତି।
ମଯୂରନାଦବହୁଲେ ବହିର୍ମଧୁରଗୀତକୈଃ । ଶଯ୍ଯାଯାମାସ୍ତୃତାଯାଂ ଚ ପରସ୍ପରସୁଖସ୍ଥିତୌ
ବାହାରେ ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଓ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଛି; ବିଛାଯାଇଥିବା ବିଛନାରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି।
ଵିଶାଲସ୍ମିତରକ୍ତୋଷ୍ଠମାନନଂ ଚୁଂବିତଂ ଯଦି । ସଂସାରଫଲମାଘ୍ରାତମାଵଯୋସ୍ତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି ବଡ଼ ହସ ଓ ଲାଲ ଠୋଠ ଥିବା ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସଂସାରର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଆମ ପାଇଁ ହେବ।
ଇତୀରିତମଥ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁପିତା ମୁନଯସ୍ତୁ ତେ । ଉକ୍ତଂ ଵା ସୁଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯମସ୍ମାସୁ କିମିଦଂ ତ୍ଵଯା
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଆମକୁ ଏହି କଥା କାହିଁକି କହିଲ? ଏହା ମଜା କିମ୍ବା ଶୁଭ କଥା କି?'