ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯା ହସ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ସା ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ପୁସ୍ତସଂଧୌ ଶଲାକାତ୍ରଯମନ୍ଵନୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କନ୍ୟାଙ୍କ ହାତରେ ଦୁର୍ବା ଯୁଗ୍ମ ତିନିଟି ଦେବା ଉଚିତ; ସେ ପୁସ୍ତକର ଯୋଗରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଶଳାକା ତିନିଟି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ । ପତ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ଲୋକଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧେର୍ହି ସୂଚକଃ
ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେଇ, ପୁନଃ 'ଶିବାଭ୍ୟାଂ ନମ:' କହି ଦେବା ଉଚିତ; ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶ୍ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।
ପୂର୍ଵପତ୍ରେ ସମାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲୋକସ୍ଯ ଯଦି ରାଘଵ । ପରପତ୍ରେ ପଠେଚ୍ଛ୍ଲୋକଂ ଵିଵିଚ୍ଯାର୍ଥମୁଦୀରଯେତ୍
ଯଦି ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ବ ପତ୍ରରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ରାଘବ, ତେଣୁ ସମାପ୍ତ; ଯଦି ପର ପତ୍ରରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଶ୍ଲୋକ ପଢି, ତାହାର ଅର୍ଥ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃଶନୈଃ ପଠେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସେଚ୍ଚ ଶନୈଃଶନୈଃ । ତ୍ଵରେହ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯା କୁପ୍ଯତି ତ୍ଵରଯା ତୁ ଗୀଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶନେଇ ଶନେଇ ପଢିବା ଓ ଶନେଇ ଶନେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତ୍ୱରା କରିଲେ ଭାଷା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଘଟିକାଯାସ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦତ୍ଵରାସ୍ଯାତ୍ତତୋଧିକା । ତ୍ଵରଯେନ୍ନ ଚ ଵକ୍ତାରଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାଂଶମନୁଦ୍ଵିଜମ୍
ଘଟିକାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯଦି ତ୍ୱରା ଅଛି, ତେଣୁ ଅଲ୍ପ ଅଧିକ; ପଠକକୁ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥକୁ ଶାନ୍ତିରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଚ୍ଯ ପାଠଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଂ ଚ ମାନସେ । ପ୍ରତୀପଂ ତନ୍ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଵିଚ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଶ୍ଲୋକ ପଢି ଭଲଭାବେ ଅର୍ଥ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତାହାକୁ ବିପରୀତ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଯଦି ଯୁକ୍ତମଯୁକ୍ତଂ ଵା ଶ୍ଲୋକମନ୍ଯଂ ପଠେଦସୌ । ପୁସ୍ତକସ୍ଥଂ ଚ ହିତ୍ଵୈଵ ପୂଜକଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଯଦି
ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢେ, ଯଥାଯଥା ହେଉ କି ଅଯଥା, ପୁସ୍ତକର ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ଛାଡି, ପୂଜାରୀ ଦ୍ୱିଜ ହେଲେ,
ତତ୍ତଥୈଵ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵିସଂଵାଦୋ ନ ଶସ୍ଯତେ । ଦୈଵାଗତୋ ହି ସ ଶ୍ଲୋକୋ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍
ତାହାକୁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବିରୋଧ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ଶ୍ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛି, କାର୍ମିକ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଳିୟ।
ଉପଶ୍ରୁତିଷୁ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚ ନାପରାଧୋ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଵିସ୍ମଯୋ ନ ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ କୁଟିଲା ଗତିଃ
ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭାଗ୍ୟର ଚାଳ ଅନେକ ଭଳି ହୋଇଥାଏ, ଏହାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦଵିପର୍ଯାସେ ପତ୍ରେ ଚୋପରିଵାରିଣି । ତମାଦେଶଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପଠେଦତଃ
ଯଦି ଶବ୍ଦର ଅନ୍ୟଥା ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଉପରେ ଢାକି ରହିଛି, ଏହାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଠିବା ଉଚିତ୍।
ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଠ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵିଵେଚନମ୍ । ଅଵିସର୍ଗାଂତପୂର୍ଵାସ୍ତେ ପଵର୍ଗେତରପଂଚମାଃ
ତାପରେ ତୃତୀୟ ପଠିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ପରେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର; ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ବିସର୍ଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ-ବର୍ଗ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର।
ସ୍ତୁତିଲିଡ୍ଵର୍ଜିତଃ ଶ୍ଲୋକଃ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଧ୍ଯାଯାଦିଃ ସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଵୃଥା ପତ୍ରଂ ଵୃଥା ଲିପିଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା 'ଲିଡ୍' ଧାତୁ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ଲିପି ଅନବଶ୍ୟକ।
ଉକ୍ତାନୁଵଚନଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵ୍ଯୁପସ୍ତୁତମଥୈଵ ଚ । ଦଗ୍ଧପତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଲିପିଃ ସଂଦିଗ୍ଧାକ୍ଷରମେଵ ଚ
ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି ତାହାକୁ ପୁନଃ କହିବା, ଦୁଇଥର ସ୍ତୁତି, ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବା ପତ୍ର, ହାରାଇଯାଇଥିବା ଲିପି, କିମ୍ବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅକ୍ଷର—
ଏତାନି ଶକୁନେ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯାନି ପଂଡିତୈଃ । ପ୍ରଶ୍ନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦୀପ୍ତଶାଂତ ପ୍ରଭେଦତଃ
ଏହାଗୁଡିକୁ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଦୀପ୍ତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଶାଂତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵୃଦ୍ଧିତଃ । ତତ୍ର ଶାଂତଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣୈଃ
ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ; ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ, ତାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କାର୍ଯଭେଦାସ୍ତୁ ଵର୍ଣ୍ଯଂତେ କେଚିନ୍ମର୍ତ୍ଯୋପଯୋଗିନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍କାର୍ଯମାଦାଯ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତ୍ଯପି
କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ବିବରଣ କରାଯାଏ, କିଛି ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; କେହି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି, କେହି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସ କରୋତି ତଦା ପ୍ରଶ୍ନଂ ସମେତ୍ଯ ସ୍ମରତେଽତ୍ର କିମ୍ । ସ ପୁନର୍ଧାର୍ଯ ପତ୍ରଂ ତତ୍ତସ୍ମିନ୍ପତ୍ରଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଏଠାରେ ଯାହା ଉଚିତ୍ ତାହା ସ୍ମରଣ କରେ; ପୁନଃ ପତ୍ରକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ପତ୍ର ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଥଵା ତତ୍କ୍ଷମୋପେତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମେଵ ଚ । ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ସ୍ତୁତିପାଦକମେଵ ଚ
କିମ୍ବା ଯଦି ଏହା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାଗରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସ୍ତୁତିର ଆଧାର ହୁଏ।
ପରିହୃତ୍ଯ ପରଂ ଚାପି ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ଶୁଭାଵହମ୍ । ମୃତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଗର୍ଥମିତି ପ୍ରଶ୍ନୋଽଶୁଭପ୍ରଦଃ
ଅନ୍ୟଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ମାମଲାରେ ଯାହା ଶୁଭ ଆଣେ, ମୃତ ଲୋକ ଯଦି ଭାଷାର ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶୁଭ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଵାଦେ ଵିଜଯପ୍ରଶ୍ନେ ଜଯଦ୍ଯୋତକମିଷ୍ଯତେ । ସୃଷ୍ଟିରପ୍ଯତ୍ର ଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କ୍ରୂରାଯାଂ କ୍ଲେଶତୋ ଜଯଃ
ବିବାଦରେ, ଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ଯାହା ଜୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ତାହା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଶୁଭ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୂରତାରେ ଜୟ ଦୁଃଖ ସହିତ ମିଳେ।
ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ 'ଲିଡ୍' ଧାତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ବିବରଣ ଥିଲେ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ବିଚାରରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବିବରଣରେ, ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବା ଚିନ୍ତାରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଆଣେ।
ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ବିରାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଲୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ଭୁଲରୁ ହୁଏ, ନିର୍ବାହ ହାରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ନାହିଁ, ରାମ, ଶାନ୍ତ ବିଚାରରେ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ଯଦି ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧ ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ହେବ; ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନ ଥିଲେ ଭାବିତ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
କାଣ୍ଡ ଶେଷରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ; ଏପରି ଦୋଷରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନର ବିପରୀତ ଫଳ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଙ୍ଗା ହେବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଂଶରେ ଆଘାତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶକୁନ ଅଶୁଭ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ଶକୁନର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହିପରି ଦୋଷ ଥିଲେ ଶକୁନ ଦେଖିବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ରାମ, ଉପମା ଦେଲେ କାମ କରିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହାର କୌଣସି ଫଳ ନଥାଏ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସନ୍ତାନ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ ବିଚାର ହୁଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସବୁବେଳେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ଆଇନି କାମ କିମ୍ବା ଚାଷ ଭଳି କାମରେ, ରାମ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।