ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ, ବାମନ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ, ଲଂଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ଏଭଳି ରାମ ପୁରାଣ ଏବଂ କାପିଳ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ, ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପସଂଜ୍ଞା ପୁସ୍ତକଗୁଡିକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଧ୍ଧ କରି ପୁସ୍ତକକୁ ରତ୍ନପୀଠରେ ରଖିବା।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ଶୁଧ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ନଥିବା, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜା କରି, ନିଶ୍ଚୟ କରିବା।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ଧରିଥିବା, ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈ ଦୁଧ ଭଳି ଆକାର, ତିନି ଆଖି, ବୃଷ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ଶାନ୍ତ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶିବ।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଣ, ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା, ଉପରକୁ ଉଠା ଦୁଇଟି ହାତ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା; ଡାହାଣ ହାତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମୁଦ୍ରା, ବାମ ହାତରେ ଦାନ ଦେବା ମୁଦ୍ରା।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ରତ୍ନରେ ସଜିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ସହ ମନ୍ଦାର ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଅନେକ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତିସହିତ ବେଦ ଏବଂ ପୁରାଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ପୂଜକଃ ସମ୍ଯଗାଦୌ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ଆପୋ ଵା ଇଦମିତ୍ଯେତତ୍କଲଶସ୍ଯାଭିମଂତ୍ରଣମ୍
ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜାରୀ ଆରମ୍ଭରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କଳଶ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: 'ଏହି ଜଳ ଅଟୁଟ ଅଛି।'
ତଜ୍ଜଲଂ ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ରସ୍ଥମଭିମଂତ୍ରଯେତ୍ । ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ଏହି ଜଳକୁ ନେଇ, ପାତ୍ର ଭିତରେ ରଖି, 'ଏହା ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ 'ଓଁ' ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵପାତ୍ରାଣି ତତ ଆଵାହଯେଦିତି । ଯଦ୍ଵାଗିତି ତୃଚେନୈଵ ଭାରତୀ ଷୋଡଶାର୍ଚନମ୍
ଏହା ପରେ, 'ଏଠାରେ ଆହ୍ୱାନ କର' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା 'ଯଦ୍ ବାଗ୍' ତ୍ରିପଦୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀଙ୍କୁ ଷୋଡଶାର୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଵା ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତେ ଅମୁକ ପୁରାଣେତି ପୁରାଣମର୍ଚଯେତ୍
ପୁରୁଷସୂକ୍ତ କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ସମ୍ଭବ; କିମ୍ବା 'ଓଁ, ଭଗବତେ, ଅମୁକ ପୁରାଣ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କାଂଡାଦିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ଦୂର୍ଵାମାନୀଯ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଦୂର୍ଵାଯୈ ଇତି
‘କାଣ୍ଡ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବା ଆଣି, 'ଓଁ, ଭଗବତ୍ୟାଇ ଦୁର୍ବାୟାଇ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବାକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସଲୋକପାଲ ପୂଜା ସ୍ଯାଦଥ କନ୍ଯା ସମର୍ଚନମ୍ । ଵତ୍ସରାତ୍ପଂଚକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦଶଵର୍ଷାଦଧଃ ଶୁଭାଃ
ଏହା ପରେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ତାପରେ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଠାରୁ ଉପରେ ଏବଂ ଦଶ ବର୍ଷ ଠାରୁ ତଳେ ଥିବା କନ୍ୟା ଶୁଭା ହୁଏ।
ଅନୁତ୍ପନ୍ନଋତୁର୍ଵାପି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପତାଂବୂଲଭୂଷଣୈଃ
ଯଦି ସେ ତାରୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ସେକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପାଠଯେଦପ୍ଯମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ପୂଜକଃ କନ୍ଯକାମିମାମ୍
ପୂଜାରୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂହି ଭଗଵତି ସରସ୍ଵତି ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଇତି
‘ସତ୍ୟ କହ, ପ୍ରିୟ କହ, ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।’
ଗାଯତ୍ର୍ଯାନୁକ୍ରମାର୍ଥାତ୍ତୁ ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ସନ୍ନିଧୌ ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଧଃ ସହସ୍ରପରମେତ୍ଯୃଚା
ଗାୟତ୍ରୀ ଅନୁସାରେ ଦୁର୍ବା ଯୁଗ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ପୁସ୍ତକର ସାମ୍ନାରେ, ତାହାର ତଳେ, ‘ସହସ୍ରପରମ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯା ହସ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ସା ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ପୁସ୍ତସଂଧୌ ଶଲାକାତ୍ରଯମନ୍ଵନୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କନ୍ୟାଙ୍କ ହାତରେ ଦୁର୍ବା ଯୁଗ୍ମ ତିନିଟି ଦେବା ଉଚିତ; ସେ ପୁସ୍ତକର ଯୋଗରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଶଳାକା ତିନିଟି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ । ପତ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ଲୋକଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧେର୍ହି ସୂଚକଃ
ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେଇ, ପୁନଃ 'ଶିବାଭ୍ୟାଂ ନମ:' କହି ଦେବା ଉଚିତ; ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶ୍ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।
ପୂର୍ଵପତ୍ରେ ସମାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲୋକସ୍ଯ ଯଦି ରାଘଵ । ପରପତ୍ରେ ପଠେଚ୍ଛ୍ଲୋକଂ ଵିଵିଚ୍ଯାର୍ଥମୁଦୀରଯେତ୍
ଯଦି ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ବ ପତ୍ରରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ରାଘବ, ତେଣୁ ସମାପ୍ତ; ଯଦି ପର ପତ୍ରରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଶ୍ଲୋକ ପଢି, ତାହାର ଅର୍ଥ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃଶନୈଃ ପଠେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସେଚ୍ଚ ଶନୈଃଶନୈଃ । ତ୍ଵରେହ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯା କୁପ୍ଯତି ତ୍ଵରଯା ତୁ ଗୀଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶନେଇ ଶନେଇ ପଢିବା ଓ ଶନେଇ ଶନେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତ୍ୱରା କରିଲେ ଭାଷା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଘଟିକାଯାସ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦତ୍ଵରାସ୍ଯାତ୍ତତୋଧିକା । ତ୍ଵରଯେନ୍ନ ଚ ଵକ୍ତାରଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାଂଶମନୁଦ୍ଵିଜମ୍
ଘଟିକାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯଦି ତ୍ୱରା ଅଛି, ତେଣୁ ଅଲ୍ପ ଅଧିକ; ପଠକକୁ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥକୁ ଶାନ୍ତିରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଚ୍ଯ ପାଠଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଂ ଚ ମାନସେ । ପ୍ରତୀପଂ ତନ୍ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଵିଚ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଶ୍ଲୋକ ପଢି ଭଲଭାବେ ଅର୍ଥ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତାହାକୁ ବିପରୀତ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଯଦି ଯୁକ୍ତମଯୁକ୍ତଂ ଵା ଶ୍ଲୋକମନ୍ଯଂ ପଠେଦସୌ । ପୁସ୍ତକସ୍ଥଂ ଚ ହିତ୍ଵୈଵ ପୂଜକଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଯଦି
ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢେ, ଯଥାଯଥା ହେଉ କି ଅଯଥା, ପୁସ୍ତକର ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ଛାଡି, ପୂଜାରୀ ଦ୍ୱିଜ ହେଲେ,
ତତ୍ତଥୈଵ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵିସଂଵାଦୋ ନ ଶସ୍ଯତେ । ଦୈଵାଗତୋ ହି ସ ଶ୍ଲୋକୋ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍
ତାହାକୁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବିରୋଧ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ଶ୍ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛି, କାର୍ମିକ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଳିୟ।
ଉପଶ୍ରୁତିଷୁ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚ ନାପରାଧୋ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଵିସ୍ମଯୋ ନ ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ କୁଟିଲା ଗତିଃ
ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭାଗ୍ୟର ଚାଳ ଅନେକ ଭଳି ହୋଇଥାଏ, ଏହାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦଵିପର୍ଯାସେ ପତ୍ରେ ଚୋପରିଵାରିଣି । ତମାଦେଶଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପଠେଦତଃ
ଯଦି ଶବ୍ଦର ଅନ୍ୟଥା ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଉପରେ ଢାକି ରହିଛି, ଏହାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଠିବା ଉଚିତ୍।