ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଶିବ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରାଯାଏ, ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼ିଛି, ଶୁଚି, ମୀମାଂସାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ଶ୍ରୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅସତ୍ୟରୁ ଦୂର—
ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିବା, ଶତରୁଦ୍ରିୟ ପାଠ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନି ସହିତ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା।
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
ଯଜୁର୍ବେଦରେ ନିପୁଣ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଭାବେ ପୁସ୍ତକକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପାଳପତ୍ରରେ ଲିଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେବଲିପିରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ସଜାଯାଇଛି।
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
ଯଦି ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷରକୁ ବଡ଼ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ସହିତ ଏକାସାଥି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ରେଖାର ଶେଷରେ ପ୍ରଣବର ଶିର ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାର ପାଖରେ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ, ଉପର ଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, କୋଣରେ ତଳକୁ ଲଟକିଥାଏ।
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଆ' ଆକାରକୁ ଲିପିର ରେଖାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ତାହାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଛଅଟି ବେଙ୍କ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
ତାହାର ବାମ ଉପର ରେଖା ଲଟକିଥିବା ଆକାରକୁ 'ଇ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଉପର ରେଖା ବେଙ୍କ ଥାଏ, ପ୍ରଣବ ଛଡ଼ି।
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ସେ ଲଟକିଥିବା ରେଖାର ଶେଷରେ କୋଦାଳ ଭଳି ଆକାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ 'ଉ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦୁଇଟି କୋଦାଳରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଭାରତୀ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣ ପ୍ରଶଂସିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ, ବାମନ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ, ଲଂଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ଏଭଳି ରାମ ପୁରାଣ ଏବଂ କାପିଳ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ, ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପସଂଜ୍ଞା ପୁସ୍ତକଗୁଡିକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଧ୍ଧ କରି ପୁସ୍ତକକୁ ରତ୍ନପୀଠରେ ରଖିବା।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ଶୁଧ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ନଥିବା, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜା କରି, ନିଶ୍ଚୟ କରିବା।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ଧରିଥିବା, ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈ ଦୁଧ ଭଳି ଆକାର, ତିନି ଆଖି, ବୃଷ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ଶାନ୍ତ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶିବ।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଣ, ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା, ଉପରକୁ ଉଠା ଦୁଇଟି ହାତ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା; ଡାହାଣ ହାତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମୁଦ୍ରା, ବାମ ହାତରେ ଦାନ ଦେବା ମୁଦ୍ରା।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ରତ୍ନରେ ସଜିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ସହ ମନ୍ଦାର ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଅନେକ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତିସହିତ ବେଦ ଏବଂ ପୁରାଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ପୂଜକଃ ସମ୍ଯଗାଦୌ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ଆପୋ ଵା ଇଦମିତ୍ଯେତତ୍କଲଶସ୍ଯାଭିମଂତ୍ରଣମ୍
ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜାରୀ ଆରମ୍ଭରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କଳଶ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: 'ଏହି ଜଳ ଅଟୁଟ ଅଛି।'
ତଜ୍ଜଲଂ ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ରସ୍ଥମଭିମଂତ୍ରଯେତ୍ । ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ଏହି ଜଳକୁ ନେଇ, ପାତ୍ର ଭିତରେ ରଖି, 'ଏହା ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ 'ଓଁ' ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵପାତ୍ରାଣି ତତ ଆଵାହଯେଦିତି । ଯଦ୍ଵାଗିତି ତୃଚେନୈଵ ଭାରତୀ ଷୋଡଶାର୍ଚନମ୍
ଏହା ପରେ, 'ଏଠାରେ ଆହ୍ୱାନ କର' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା 'ଯଦ୍ ବାଗ୍' ତ୍ରିପଦୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀଙ୍କୁ ଷୋଡଶାର୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଵା ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତେ ଅମୁକ ପୁରାଣେତି ପୁରାଣମର୍ଚଯେତ୍
ପୁରୁଷସୂକ୍ତ କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ସମ୍ଭବ; କିମ୍ବା 'ଓଁ, ଭଗବତେ, ଅମୁକ ପୁରାଣ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କାଂଡାଦିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ଦୂର୍ଵାମାନୀଯ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଦୂର୍ଵାଯୈ ଇତି
‘କାଣ୍ଡ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବା ଆଣି, 'ଓଁ, ଭଗବତ୍ୟାଇ ଦୁର୍ବାୟାଇ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବାକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସଲୋକପାଲ ପୂଜା ସ୍ଯାଦଥ କନ୍ଯା ସମର୍ଚନମ୍ । ଵତ୍ସରାତ୍ପଂଚକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦଶଵର୍ଷାଦଧଃ ଶୁଭାଃ
ଏହା ପରେ ଲୋକପାଳଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ତାପରେ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଠାରୁ ଉପରେ ଏବଂ ଦଶ ବର୍ଷ ଠାରୁ ତଳେ ଥିବା କନ୍ୟା ଶୁଭା ହୁଏ।
ଅନୁତ୍ପନ୍ନଋତୁର୍ଵାପି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପତାଂବୂଲଭୂଷଣୈଃ
ଯଦି ସେ ତାରୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ସେକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପାଠଯେଦପ୍ଯମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ପୂଜକଃ କନ୍ଯକାମିମାମ୍
ପୂଜାରୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂହି ଭଗଵତି ସରସ୍ଵତି ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଇତି
‘ସତ୍ୟ କହ, ପ୍ରିୟ କହ, ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।’
ଗାଯତ୍ର୍ଯାନୁକ୍ରମାର୍ଥାତ୍ତୁ ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ସନ୍ନିଧୌ ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଧଃ ସହସ୍ରପରମେତ୍ଯୃଚା
ଗାୟତ୍ରୀ ଅନୁସାରେ ଦୁର୍ବା ଯୁଗ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ପୁସ୍ତକର ସାମ୍ନାରେ, ତାହାର ତଳେ, ‘ସହସ୍ରପରମ’ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା।