ଅନଂତରଂ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ଜାଂଘିକାଃ ସତ୍ଵରଶ୍ରମାଃ । ତତ୍କରାତ୍ପତ୍ରିକାଂ ଗୃହ୍ଯ ପପାଠ ରଘୁସତ୍ତମଃ
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍, ତୁରନ୍ତ ଚଳାକ ତପସ୍ବୀମାନେ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ହାତରୁ ପତ୍ର ନେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଢିଲେ।
ମନସାଽଚିଂତଯଦ୍ରାମଃ କଥମେତଦଭୂଦିତି । ରାମଂ ଶଂଭୁସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ଦେଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଵାନ୍
ରାମ ମନରେ ଭାବିଲେ, 'ଏହା କିପରି ହେଲା?' ତାପରେ, ଶିବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଦେବୀ ଓ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ଚିଂତଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନିଷ୍ଵଗ୍ରେ ଵସତ୍ସ୍ଵପି । ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁନିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସମୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ରଘୁବଂଶୀ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଉଵାଚ- ଵିଭୀଷଣଃ କଥମସୌ ବଦ୍ଧଃ ଶୃଂଖଲଯା ନୃଭିଃ । ମତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ଶିଵଂ ଲିଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଶ୍ଵରଂ ତ୍ଵହୋ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ବିଭୀଷଣ କିପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ମୁଁ ଥାପିଥିବା ଶିବ ଲିଙ୍ଗ, ରାମେଶ୍ୱର ଦେଖିବା ପରେ?
ଦ୍ରାଵିଡୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରାତ୍ମନା ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତେ ନେଶାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମଲ୍ପତଃ
ଦ୍ରାବିଡ଼ ମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ; ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଜାନୀମ ଇତି ପ୍ରାହୂ ରାମଂ ରାମସ୍ତଦାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୁରାଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଧିନା ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରୂତ ସତ୍ତମାଃ
ତାଙ୍କମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ।' ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, 'ଯଥାବିଧି ପୁରାଣ ଦେଖି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନେ।'
ଭଵଦଜ୍ଞାନହେତୁଶ୍ଚ ଵିଚାର୍ଯସ୍ତଦନଂତରମ୍ । କିଂ କିଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଜନୀଯଂ ତଥୈଵ କିମ୍
ପରେ, ତୁମର ଅଜ୍ଞାନର କାରଣ ଭଲଭାବେ ଭାବିବାକୁ; କେଉଁ ପୁରାଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେଉଁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ?
ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୀଦୃଶଃ ଶ୍ଲୋକସ୍ତଦନ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । କୀଦୃଶେଷୁ ଚ କାର୍ଯେଷୁ କୀଦୃଶଃ ପୂଜକସ୍ତଥା
କେଉଁ ପଦ୍ୟ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ପଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କେଉଁ ପୂଜକ ଉପଯୁକ୍ତ?
ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୈର୍ଭକ୍ତୈଃ କାର୍ଯା ନିର୍ଣଯଦର୍ଶନେ । ଇତି ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ଠାରୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯଥାବିଧି ବିଚାର କରି? ଏହି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ—
ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚିଂତାଵ୍ଯାକୁଲମାନସମ୍ । ନ ଵକ୍ତାରୋ ଵରଂ ରାମ ଵୀକ୍ଷତାଂ ତୁ ପୁରାଣଵିତ୍
ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନ ଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— 'ହେ ରାମ, ଆମେ କହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଶିବ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରାଯାଏ, ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼ିଛି, ଶୁଚି, ମୀମାଂସାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ଶ୍ରୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅସତ୍ୟରୁ ଦୂର—
ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିବା, ଶତରୁଦ୍ରିୟ ପାଠ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନି ସହିତ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା।
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
ଯଜୁର୍ବେଦରେ ନିପୁଣ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଭାବେ ପୁସ୍ତକକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପାଳପତ୍ରରେ ଲିଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେବଲିପିରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ସଜାଯାଇଛି।
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
ଯଦି ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷରକୁ ବଡ଼ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ସହିତ ଏକାସାଥି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ରେଖାର ଶେଷରେ ପ୍ରଣବର ଶିର ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାର ପାଖରେ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ, ଉପର ଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, କୋଣରେ ତଳକୁ ଲଟକିଥାଏ।
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଆ' ଆକାରକୁ ଲିପିର ରେଖାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ତାହାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଛଅଟି ବେଙ୍କ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
ତାହାର ବାମ ଉପର ରେଖା ଲଟକିଥିବା ଆକାରକୁ 'ଇ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଉପର ରେଖା ବେଙ୍କ ଥାଏ, ପ୍ରଣବ ଛଡ଼ି।
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ସେ ଲଟକିଥିବା ରେଖାର ଶେଷରେ କୋଦାଳ ଭଳି ଆକାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ 'ଉ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦୁଇଟି କୋଦାଳରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଭାରତୀ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣ ପ୍ରଶଂସିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ, ବାମନ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ, ଲଂଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ଏଭଳି ରାମ ପୁରାଣ ଏବଂ କାପିଳ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ, ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପସଂଜ୍ଞା ପୁସ୍ତକଗୁଡିକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଧ୍ଧ କରି ପୁସ୍ତକକୁ ରତ୍ନପୀଠରେ ରଖିବା।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ଶୁଧ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ନଥିବା, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜା କରି, ନିଶ୍ଚୟ କରିବା।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ଧରିଥିବା, ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈ ଦୁଧ ଭଳି ଆକାର, ତିନି ଆଖି, ବୃଷ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ଶାନ୍ତ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶିବ।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଣ, ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା, ଉପରକୁ ଉଠା ଦୁଇଟି ହାତ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା; ଡାହାଣ ହାତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମୁଦ୍ରା, ବାମ ହାତରେ ଦାନ ଦେବା ମୁଦ୍ରା।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ରତ୍ନରେ ସଜିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ସହ ମନ୍ଦାର ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଅନେକ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତିସହିତ ବେଦ ଏବଂ ପୁରାଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପାଦକୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।