ଅଂତଂ ଗତସ୍ଯ ଵେଦାନାଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦିନଃ । ପୁଂସୋଽଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ପାଉନାହାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣୋତ୍ସୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଲିଗାର୍ଚନପ୍ରକାରଂ ଚ ଲିଂଗମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ମହେଶନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କେମିତି କରିବା, ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ମହେଶଙ୍କ ନାମର ମହିମା, ପୂଜାର ମହିମା—
ନମସ୍କାରସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଜଲଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଧୂପଦାନସ୍ଯ ସତ୍ତମ
ନମସ୍କାରର ମହିମା, ଦର୍ଶନର ମହିମା, ଜଳ ଦାନର ମହିମା, ଧୂପ ଦେବାର ମହିମା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦୀପଗଂଧାଦିଦାନସ୍ଯ ପୁଷ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ନାନାଖ୍ଯାନେତିହାସାନାଂ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍
ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଏହା ପରି ଦାନ, ଫୁଲର ମହିମା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସ ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଦୁପାଯାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ରାମରାମ ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯଵାନସି ରାଘଵ । ରାଜ୍ଯାସକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଜାତା ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତିଃ
ଶିବ କହିଲେ— ହେ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ତୁମେ ଅତି ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ରଘୁବଂଶୀ; ରାଜ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ତୁମର ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମିଛି।
ସ୍ଯାନ୍ମହତ୍ସେଵଯା ରାମ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥନିଷେଵଣାତ୍ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଶିଵଂ ଗାଯେତ୍ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଦର୍ପ୍ପିତମ୍
ଏପରି ଆଗ୍ରହ ରାମ, ବଡ଼ ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଯାଇଲେ ଜନ୍ମେ; ସେ ଜିହ୍ବା ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହା ଶିବଙ୍କୁ ଗାଏ, ଏବଂ ସେ ମନ ଭଲ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ।
ତାଵେଵ କେଵଲୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୌ ଯୌ ତତ୍ପୂଜାକରୌ କରୌ । ସୁଜନ୍ମଦେହମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦେଵାଶେଷଜନ୍ମସୁ
ସେଇ ଦୁଇଟି ହାତ ଏକାଏକି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଏହି ମାନବ ଦେହ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଯଦେଵୋତ୍ପୁଲକୋଭାସି ହର ନାମାନୁକୀର୍ତନାତ୍ । କୃତାର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ତତ୍ପ୍ରଶ୍ନାନୁଗତା ମତିଃ
ହରାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଛ, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଫଳ ହେଲ; ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ତୁମର ମନ ଲାଗିଛି।
ଅନଂତରଂ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ଜାଂଘିକାଃ ସତ୍ଵରଶ୍ରମାଃ । ତତ୍କରାତ୍ପତ୍ରିକାଂ ଗୃହ୍ଯ ପପାଠ ରଘୁସତ୍ତମଃ
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍, ତୁରନ୍ତ ଚଳାକ ତପସ୍ବୀମାନେ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ହାତରୁ ପତ୍ର ନେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଢିଲେ।
ମନସାଽଚିଂତଯଦ୍ରାମଃ କଥମେତଦଭୂଦିତି । ରାମଂ ଶଂଭୁସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ଦେଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଵାନ୍
ରାମ ମନରେ ଭାବିଲେ, 'ଏହା କିପରି ହେଲା?' ତାପରେ, ଶିବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଦେବୀ ଓ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ଚିଂତଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନିଷ୍ଵଗ୍ରେ ଵସତ୍ସ୍ଵପି । ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁନିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସମୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ରଘୁବଂଶୀ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଉଵାଚ- ଵିଭୀଷଣଃ କଥମସୌ ବଦ୍ଧଃ ଶୃଂଖଲଯା ନୃଭିଃ । ମତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ଶିଵଂ ଲିଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଶ୍ଵରଂ ତ୍ଵହୋ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ବିଭୀଷଣ କିପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ମୁଁ ଥାପିଥିବା ଶିବ ଲିଙ୍ଗ, ରାମେଶ୍ୱର ଦେଖିବା ପରେ?
ଦ୍ରାଵିଡୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରାତ୍ମନା ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତେ ନେଶାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମଲ୍ପତଃ
ଦ୍ରାବିଡ଼ ମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ; ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଜାନୀମ ଇତି ପ୍ରାହୂ ରାମଂ ରାମସ୍ତଦାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୁରାଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଧିନା ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରୂତ ସତ୍ତମାଃ
ତାଙ୍କମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ।' ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, 'ଯଥାବିଧି ପୁରାଣ ଦେଖି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନେ।'
ଭଵଦଜ୍ଞାନହେତୁଶ୍ଚ ଵିଚାର୍ଯସ୍ତଦନଂତରମ୍ । କିଂ କିଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଜନୀଯଂ ତଥୈଵ କିମ୍
ପରେ, ତୁମର ଅଜ୍ଞାନର କାରଣ ଭଲଭାବେ ଭାବିବାକୁ; କେଉଁ ପୁରାଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେଉଁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ?
ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୀଦୃଶଃ ଶ୍ଲୋକସ୍ତଦନ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । କୀଦୃଶେଷୁ ଚ କାର୍ଯେଷୁ କୀଦୃଶଃ ପୂଜକସ୍ତଥା
କେଉଁ ପଦ୍ୟ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ପଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କେଉଁ ପୂଜକ ଉପଯୁକ୍ତ?
ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୈର୍ଭକ୍ତୈଃ କାର୍ଯା ନିର୍ଣଯଦର୍ଶନେ । ଇତି ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ଠାରୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯଥାବିଧି ବିଚାର କରି? ଏହି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ—
ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚିଂତାଵ୍ଯାକୁଲମାନସମ୍ । ନ ଵକ୍ତାରୋ ଵରଂ ରାମ ଵୀକ୍ଷତାଂ ତୁ ପୁରାଣଵିତ୍
ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନ ଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— 'ହେ ରାମ, ଆମେ କହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଶିବ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରାଯାଏ, ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼ିଛି, ଶୁଚି, ମୀମାଂସାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ଶ୍ରୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅସତ୍ୟରୁ ଦୂର—
ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିବା, ଶତରୁଦ୍ରିୟ ପାଠ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନି ସହିତ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା।
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
ଯଜୁର୍ବେଦରେ ନିପୁଣ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଭାବେ ପୁସ୍ତକକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପାଳପତ୍ରରେ ଲିଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେବଲିପିରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ସଜାଯାଇଛି।
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
ଯଦି ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷରକୁ ବଡ଼ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ସହିତ ଏକାସାଥି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ରେଖାର ଶେଷରେ ପ୍ରଣବର ଶିର ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାର ପାଖରେ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ, ଉପର ଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, କୋଣରେ ତଳକୁ ଲଟକିଥାଏ।
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଆ' ଆକାରକୁ ଲିପିର ରେଖାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ତାହାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଛଅଟି ବେଙ୍କ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
ତାହାର ବାମ ଉପର ରେଖା ଲଟକିଥିବା ଆକାରକୁ 'ଇ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଉପର ରେଖା ବେଙ୍କ ଥାଏ, ପ୍ରଣବ ଛଡ଼ି।
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ସେ ଲଟକିଥିବା ରେଖାର ଶେଷରେ କୋଦାଳ ଭଳି ଆକାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ 'ଉ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଦୁଇଟି କୋଦାଳରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଭାରତୀ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣ ପ୍ରଶଂସିତ।