ଅନ୍ଯତୀର୍ଥେ କୃତଂ ପାପଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଚ ଵିନଶ୍ଯତି । ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯତ୍କୃତଂ ପାପଂ ତତ୍କୁତ୍ରାପି ନ ଶାମ୍ଯତେ
ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଗଙ୍ଗାରେ ନଶ୍ୱ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ କୌଣସିଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ପାପଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧର୍ମସଂଗ୍ରହଃ
ସେଥିପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାରେ କେବେ ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତେ ଦେଶା ନ ତେ ଶୈଲା ନ ଚ ତାନି ଵନାନି ଚ । ପାପଵିଧ୍ଵଂସିନୀ ଯତ୍ର ନ ତିଷ୍ଠେତ୍ସୁରନିମ୍ନଗା
ଏମିତି କୌଣସି ଦେଶ, ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଦେବୀ ନଦୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ପାପ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମୁହୂର୍ତମପି ଜୈମିନେ । ନ ଚ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମନ୍ଯତ୍ର ଯଦି କାର୍ଯଶତାନ୍ଯପି
ଜୈମିନି, ଗଙ୍ଗା କୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଠି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଶତଶଃ କାମ କାରଣ ଥାଏ।
ଭିକ୍ଷାନ୍ନମପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଜାହ୍ନଵୀତଟେ । ନ ଚାନ୍ଯତ୍ର କ୍ଷଣମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୂପାଲତାମପି
ଭିକ୍ଷାର ଅନ୍ନ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଜହ୍ନବୀ ତଟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ରାଜା ହେବାକୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ଦେହଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ବ୍ରହ୍ମହାପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯତ୍ର ମୁକ୍ତଯେ ନ ସ୍ଯାଦଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରକୃତ୍
ଗଙ୍ଗାରେ ଦେହ ଛାଡିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ହେଲେ, ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଵସନ୍ଯସ୍ତୁ ହରିପୂଜାପରୋ ଭଵେତ୍ । ଜନ୍ମଜନ୍ମାଂତରେ ଯେନ କଦାଚିନ୍ନାର୍ଚିତୋ ହରିଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସି, ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଯେତେ ଜନ୍ମରେ ହରିଙ୍କୁ କେବେ ପୂଜା କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ,
ଭକ୍ତିର୍ଭଵତି ନୈତସ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଲୋକମାତରି । ଶ୍ରୂଯତାଂ ମାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଭୂଯୋଭୂଯୋ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ତାଙ୍କର ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ମା, ଉପରେ ଭକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ମାନବ ମାନେ, ଶୁଣ, ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି କହୁଛି।
ସ୍ନାନଂ ଵିଧାଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଗମ୍ଯତାଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଭଜେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଗଙ୍ଗେତି ମାନଵଃ
ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଭଜନ କରେ,
ଵିମୁକ୍ତଃପାତକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦିଵି ଦେଵଯୁଗାଯୁତମ୍ । ଯସ୍ଯ ଗଙ୍ଗାକଥାରମ୍ଭୋ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରହେ। ଯାହାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଗଙ୍ଗା କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ,
ସ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ଗଲିତାଖିଲ କଲ୍ମଷଃ । ଯସ୍ତୁ ସ୍ମରତି ଵୈ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ସମସ୍ତ କଳିମା ଛାଡି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ମରଣ କରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ଗଙ୍ଗେତି ମୁକ୍ତିଦଂ ନାମ ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେଦ୍ଧରିଃ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାମୃତ୍ପୁଣ୍ଡ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
'ଗଙ୍ଗା' ନାମ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ନାମ, ତାହା ସ୍ମରଣ କଲେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଉତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାଜଳ ତିଳକ ଥାଏ,
ଗଙ୍ଗାସ୍ନାଯିନମାଲୋକ୍ଯ ତ୍ଯଜେଦ୍ଯସ୍ତୁ କଲେଵରମ୍ । ଶ୍ମଶାନେଽପି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଗଙ୍ଗାମରଣଂ ଲଭେତ୍
ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନୀକୁ ଦେଖି ଦେହ ଛାଡେ, ଶ୍ମଶାନରେ ମଧ୍ୟ ହେଉ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଗଙ୍ଗାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ।
ତିଷ୍ଠଂତ୍ଯସ୍ଥୀନି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯାଵତ୍କାଲଂ ଶରୀରିଣଃ । ତାଵତ୍କଲ୍ପସହସ୍ରାଣି ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଶରୀରର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ସେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହଜାର କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ମଜ୍ଜନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଭସ୍ମାସ୍ଥୀନି ନଖାନି ଚ । ଶିରୋରୁହାଣ୍ଯପି ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭୁଵନଂ ଵସେତ୍
ଯାହାଙ୍କର ଭସ୍ମ, ଅସ୍ଥି, ନଖ ଏବଂ କେଶ ଗଙ୍ଗାରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସିଥାଏ।
ସ୍ଥିତେଷ୍ଵସ୍ଥିଷୁ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଯତ୍କର୍ମ ଲଭତେ ନରଃ । ବ୍ରଵୀମି ତତ୍ଫଲଂ ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ନାନ୍ଯମନା ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ସମସ୍ତ ଫଳ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ, ମନ ଏକାଗ୍ର କର, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଏକଦା ଭଗଵାଞ୍ଛକ୍ରୋ ନାନାଲଂକାରଭୂଷିତଃ । କ୍ରୀଡାଗୃହଂ ଯଯୌ କାମୀ ଯୁଵତ୍ଯା ପଦ୍ମଗଂଧଯା
ଏକଥର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶକ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଗହନା ପିନ୍ଧି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌବନ ଓ ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧି ଯୁବତୀ ସହ ରଙ୍ଗଶାଳାକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପଦ୍ମଗଂଧା ରସଜ୍ଞା ସା ସଂପ୍ରାପ୍ତ ନଵଯୌଵନା । ନାନାରସପ୍ରଦାନେନ ଚକାର ସୁରସଂ ପ୍ରତି
ସେ ଯୁବତୀ ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧି ଓ ରସରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନୂତନ ଯୌବନ ପାଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ।
ସପତ୍ନ୍ଯାଃ ସ୍ଵର୍ଣପର୍ଯଂକେ ତସ୍ଯାଃ ଶିଶୁମୃଗୀଦୃଶଃ । ପ୍ରୀତଃ ପାଦତଲେ ଜିଷ୍ଣୁରୁଵାସ ସ୍ମରମୋହିତଃ
ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟାରେ, ତାହାର ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଯୁବତୀଙ୍କ ପାଦ ତଳେ, ପ୍ରୀତିତ ଓ କାମମୋହିତ ଶକ୍ର ବସିଥିଲେ।
ଅଥ ତସ୍ଯୈ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ରୋ ନିର୍ମାଯ ସ୍ଵର୍ଣଵୀଟିକାମ୍ । ଦଦାତି ପରମପ୍ରୀତସ୍ତଦ୍ଗୁଣାକୃଷ୍ଟମାନସଃ
ତାପରେ ଶକ୍ର ନିଜେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଛୋଟ ବାକସ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ଦେଇଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ପୌଲୋମୀ ଵରସୁନ୍ଦରୀ । ଭୂଷଣୈର୍ଭୂଷିତା ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଵଯଂ ତଦ୍ଗୃହମାଯଯୌ
ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ପୌଳୋମୀ ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଵିଧଂ ଶକ୍ରଂ ସର୍ଵଦେଵାଧିପଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ଭୃଶଂ ଚୁକୋପ ପୌଲୋମୀ ପ୍ରାହେତି ଚ ସୁଲକ୍ଷଣା
ଏଭଳି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ଶକ୍ରଙ୍କୁ, ପୌଳୋମୀ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସେ କଥା କହିଲେ।
ଶଚ୍ଯୁଵାଚ- ଦେଵ କିଂ କୁରୁଷେ କାଂତ ତ୍ଵଂ ସମସ୍ତସୁରାଧିପ । ମମ ଦାସୀସ୍ଵରୂପାଯୈ ଦଦାସି ସ୍ଵର୍ଣଵୀଟିକାମ୍
ଶଚୀ କହିଲେ — ଦେବ, ତୁମେ କଣ କରୁଛ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମହାପତି ହେଉଛ। ମୋର ଦାସୀ ଯେଉଁ ଜଣୀ, ସେଠାରେ ତୁମେ ସୁନାର ପାନବଟି ଦେଉଛ।
ସ୍ପୃଶଂତି ତ୍ରିଦଶାଃ ସର୍ଵେ ଶିରସା ଚରଣୌ ତଵ । ତ୍ଵଂ କଥଂ ପଦ୍ମଗନ୍ଧାଯା ଦାସ୍ଯାଃ ପାଦତଲେ ପ୍ରଭୋଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୁମ ପାଦକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଛୁଅନ୍ତି, ଏମିତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କିପରି ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ନାମକ ଦାସୀର ପାଦ ଛୁଅଛ?
ଯାଚିତଶ୍ଚ ସୁଗନ୍ଧିତ୍ଵାଦ୍ଭୃଂଗଃ ସ୍ଯାନଚତଦ୍ଯଶଃ । ସୁଂଦରୀ କୋଟିଭର୍ତ୍ତା ତ୍ଵଂ ସମସ୍ତରସଵିତ୍ପ୍ରଭୋ
ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ଯଦି ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ, ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେବ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହିମା ହରାଯିବ; ତୁମେ ତ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କର ପତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ତେଜର ନାୟକ।
କଥମେଵଂଵିଧଂ କର୍ମ କରୋଷ୍ଯତ୍ଯଂତକୁତ୍ସିତମ୍ । ନିର୍ଗୁଣେ ପଦ୍ମଗନ୍ଧେହେ ଦାସିଦୂରଂ ପରିଵ୍ରଜ
ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନଜନକ କାମ କିପରି କରିପାରିବ? ନିର୍ଗୁଣ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ଦାସୀକୁ ଦୂରକୁ ଛାଡିଦିଅ।
ତ୍ଵମୀଶ୍ଵରୀ ଚ ପର୍ଯଂକେ ଶକ୍ରଃ ପାଦତଲେ ତଵ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତଯା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ସାଧ୍ଵୀ ପୌଲୋମ୍ଯା ବହୁଧା ତତଃ
ତୁମେ ରାଣୀ ହୋଇ ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଛ, ଶକ୍ର ତୁମ ପାଦ ତଳେ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ସତୀ ପୌଳୋମୀ ତାକୁ ବହୁଭାବରେ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ଉଵାଚ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ସା କ୍ରୋଧାଦିତି ଵରାଂଗନା । ପଦ୍ମଗଂଧୋଵାଚ- ଗୁଣଂ ଚ ମମ ଦୋଷଂ ଚ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵାମ୍ଯେଵ ଵେତ୍ତି ଵୈ
ପଦ୍ମଗନ୍ଧା, ସେ ମହିଳା, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ — ପଦ୍ମଗନ୍ଧା କହିଲେ — ମୋର ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ କେବଳ ସ୍ୱାମୀ ନିଜେ ଜାଣନ୍ତି।
କେନାଧିକାରେଣାଗତ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମାଂ ନିଂଦସି ନିର୍ଗୁଣେ । ଅନ୍ଯେ ନେତ୍ରଦ୍ଵଯେନାପି ପଶ୍ଯଂତି ଗୁଣଦୋଷକୌ
କେଉଁ ଅଧିକାରରେ ତୁମେ ଆସି ମୋତେ ନିର୍ଗୁଣ କହି ଅପମାନ କରୁଛ? ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଇଟି ଆଖି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଦୁହିଁଟି ଦେଖନ୍ତି।
ସହସ୍ରନେତ୍ରୈରପ୍ଯେଷ ନ ପଶ୍ଯେତ୍କିଂ ଦୁରାଶଯେ । ଯଥା ଦୋଷୋ ହି ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଚରେନ୍ନ ଗୁଣଂ ତଥା
ହଜାର ଆଖି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ; ଯେପରି ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷ ଚାଲିଯାଏ, ଗୁଣ ତେଣିଖାଲି ନୁହେଁ।