ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ଭୂଯୋ ଵଦ ମହାଭାଗ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ରାମମାହାତ୍ମ୍ଯସର୍ଵସ୍ଵଂ ଭକ୍ତାନାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମକୁ ପୁନିଥରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର କୁହ, ଯାହା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ମହିମାର ସାର ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଅଶ୍ଵମେଧଂ କ୍ରତୁଵରଂ କୃତ୍ଵା ଦାଶରଥିର୍ଯଥା
ସୂତ କହିଲେ: ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି—
ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଲୋକକୃତ୍ଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତ୍ଯେଷୁ କୋଵିଦଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଂତୁକାମେନ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା
ସେ ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ—
ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହ ଦେଵେନ ଉଷିତଃ ସରଯୂତଟେ । ମୁନଯସ୍ତଂ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଶଂକରଂ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍
ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଦେବତା ସରୟୂ ତଟରେ ବସିଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ସେ ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତ ରୂପର ନାଥଙ୍କୁ ଆସି ମିଶିଲେ।
କଶ୍ଯପାଦ୍ଯା ମହାତ୍ମାନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁରମିତୌଜସମ୍ । ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାର୍ଯଃ କୁତ ଆଗତଃ
କଶ୍ୟପ ଆଦି ମହାତ୍ମାମାନେ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତୁମର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସ୍ବାଗତ, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ?'
କିମାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ କଂ ଦେଶଂ ଗଂତୁମୁଦ୍ଯତଃ । ଶଂକର ଉଵାଚ- ଅହଂ ଶଂଭୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଵିପ୍ରୋ ହିମଗିରିସ୍ଥିତଃ
'ତୁମ ଆସିବାର କାରଣ କଣ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?' ଶଙ୍କର କହିଲେ: 'ମୁଁ ଶିବ, ହିମାଲୟରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ'।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଚ ରାଘଵଂ ଗଚ୍ଛେ ମମ କାର୍ଯଂ ମହତ୍ତତଃ । ମାମାହ୍ଵଯତି ରାଜାସୌ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତଃ
ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏହି କାମ ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ରାଜା, ଯିଏ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ମୋତେ ଡାକିଛନ୍ତି।
ଆଗଚ୍ଛଂତୁ ଭଵଂତୋଽପି ରାଘଵଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତତସ୍ତେ ମୁନଯଃ ଶଂଭୁର୍ଯଯୂ ରାମଦିଦୃକ୍ଷଯା
ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସ, ରାଘବ ଖୁସି ହେବେ। ତାପରେ ସେଇ ମୁନିମାନେ ଓ ଶମ୍ଭୁ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତାନାଗତାନ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମାଯ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ । ତତଃ ସତ୍ଵରମୁତ୍ଥାଯ ନିର୍ଯଯୌ ସ ପୁରୋହିତଃ
ସେମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ତାପରେ ସେ ପୁରୋହିତ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ବାହାରକୁ ଗଲେ।
ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକୈସ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍ । ଗୃହରାଜଂ ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାଵେଶଯଦରିଂଦମଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୃହରାଜରେ ନେଇଗଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମାସନଂ ଦତ୍ଵା ସ୍ଵାଗତୋକ୍ତ୍ଯାସନସ୍ଥିତାନ୍ । କ୍ରମେଣ ରଘୁଶାର୍ଦୂଲଃ ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍
ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ସ୍ବାଗତ କରି ବସାଇଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ସିଂହ ସେମାନେଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଵାଚା ମଧୁରଯା ପ୍ରୀଣନ୍ନିଦମାହାସନସ୍ଥିତାନ୍ । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତମଦ୍ଯ ତପଃ ଫଲମ୍
ମଧୁର କଥା କହି ସେମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଆସନରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ, ଆଜି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଛି।
ଅଦ୍ଯାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଫଲକାଲୋଽଯମାଗତଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୁଷ୍ଟା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସଫଲଂ ମମ
ଆଜି ମୋର ଶିକ୍ଷାର ଫଳ ଦେଖିବା ସମୟ ଆସିଛି। ଆଜି ମୋର ପିତୃମାନେ ଖୁସି, ଏବଂ ମୋର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଫଳ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ରାଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କଶ୍ଯପାଦଯଃ
ଆଜି ମୋର ଆଚରଣ ସଫଳ, ଆଜି ମୋର ଶ୍ରବଣ ସଫଳ। ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—
ଊଚୁଃ ପ୍ରିଯତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଅଯଂ ଶଂଭୁର୍ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେମାନେ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଏହି ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ । କୈଲାସଵାସୀ ସତତଂ ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏହେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସେ ସଦା କୈଳାସରେ ବସନ୍ତି, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍କେ ତୁଲ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ । ହରିଣା ବ୍ରହ୍ମଵାତ୍ସଲ୍ଯେ ପ୍ରସାଦେ ଶଂକରୋପମଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦୟା ଓ କୃପାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମାନ।
ଏଵଂଵିଧୋ ମହାତେଜାଃ ଶଂଭୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵଃ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣଜ୍ଞୋ ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯକୋଵିଦଃ
ଏଭଳି ମହାତେଜାସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ସେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ତ୍ଵଦ୍ଭାଗ୍ଯଗୌରଵାଦେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତ୍ଵଯାହୂତୋ ମୁନିଵରଃ କୈଲାସାଦାଗତଃ ପ୍ରଭୋ
ତୁମ ଭାଗ୍ୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଡାକିଥିଲେ, କୈଳାସରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ପ୍ରଭୁ।
ଅତଃ ପୃଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ପୁରାଣାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ କଥା ପଚାର। ଆମେ ଆଜି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
ଅଂତଂ ଗତସ୍ଯ ଵେଦାନାଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦିନଃ । ପୁଂସୋଽଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ପାଉନାହାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣୋତ୍ସୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଲିଗାର୍ଚନପ୍ରକାରଂ ଚ ଲିଂଗମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ମହେଶନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କେମିତି କରିବା, ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ମହେଶଙ୍କ ନାମର ମହିମା, ପୂଜାର ମହିମା—
ନମସ୍କାରସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଜଲଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଧୂପଦାନସ୍ଯ ସତ୍ତମ
ନମସ୍କାରର ମହିମା, ଦର୍ଶନର ମହିମା, ଜଳ ଦାନର ମହିମା, ଧୂପ ଦେବାର ମହିମା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦୀପଗଂଧାଦିଦାନସ୍ଯ ପୁଷ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ନାନାଖ୍ଯାନେତିହାସାନାଂ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍
ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଏହା ପରି ଦାନ, ଫୁଲର ମହିମା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସ ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଦୁପାଯାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ରାମରାମ ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯଵାନସି ରାଘଵ । ରାଜ୍ଯାସକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଜାତା ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତିଃ
ଶିବ କହିଲେ— ହେ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ତୁମେ ଅତି ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ରଘୁବଂଶୀ; ରାଜ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ତୁମର ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମିଛି।
ସ୍ଯାନ୍ମହତ୍ସେଵଯା ରାମ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥନିଷେଵଣାତ୍ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଶିଵଂ ଗାଯେତ୍ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଦର୍ପ୍ପିତମ୍
ଏପରି ଆଗ୍ରହ ରାମ, ବଡ଼ ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଯାଇଲେ ଜନ୍ମେ; ସେ ଜିହ୍ବା ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହା ଶିବଙ୍କୁ ଗାଏ, ଏବଂ ସେ ମନ ଭଲ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ।
ତାଵେଵ କେଵଲୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୌ ଯୌ ତତ୍ପୂଜାକରୌ କରୌ । ସୁଜନ୍ମଦେହମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦେଵାଶେଷଜନ୍ମସୁ
ସେଇ ଦୁଇଟି ହାତ ଏକାଏକି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଏହି ମାନବ ଦେହ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଯଦେଵୋତ୍ପୁଲକୋଭାସି ହର ନାମାନୁକୀର୍ତନାତ୍ । କୃତାର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ତତ୍ପ୍ରଶ୍ନାନୁଗତା ମତିଃ
ହରାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଛ, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଫଳ ହେଲ; ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ତୁମର ମନ ଲାଗିଛି।