ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାହାତ୍ମ୍ଯେ ନଵନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡର ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ଉନନବ୍ବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ଶ୍ରୀରାଜୋଵାଚ- କ୍ଷୀରୋଦଜଲତୁଲ୍ଯାଭିଃ ଶୀତଲାମଲଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ତଥ୍ଯାଭିଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରାଭିସ୍ତ୍ଵଯା ଗୀର୍ଭିଃ ପ୍ରବୋଧିତଃ
ରାଜା କହିଲେ — ତୁମର କଥା ଦୁଧ ସାଗରର ଜଳ ପରି ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର, ସତ୍ୟ ଓ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ମଧୁର । ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଇଯାଏ ।
ଅସାଗରୋତ୍ଥଂ ପୀଯୂଷମଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵ୍ଯସନୌଷଧମ୍ । ତ୍ଵଯାହଂ ପାଯିତଃ ସୌମ୍ଯ ଭଵରୋଗନିଵାରଣମ୍
ସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖର ଔଷଧ ଏହି ଅମୃତ ତୁମେ ମୋତେ ପାନ କରାଇଛ । ଏହା ଭବରୋଗକୁ ଦୂର କରେ ।
ହର୍ଷପ୍ରଦୋ ନୃଣାଂ ପାପହାନିକୃଜ୍ଜୀଵନୌଷଧମ୍ । ଜରାମୃତ୍ଯୁହରୋ ଵିପ୍ର ସଦ୍ଭିଃ କିଲ ସମାଗମଃ
ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି — ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗ ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଜୀବନର ଔଷଧ ଦେଇଥାଏ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂର କରେ ।
ଯାନି ଯାନି ଦୁରାପାନି ଵାଂଛିତାନି ମହୀତଲେ । ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ତାନି ତାନ୍ଯେଵ ସାଧୂନାମେଵ ସଂଗମାତ୍
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ ମିଳିଯାଏ ।
ଯଃ ସ୍ନାତଃ ପାପହରଯା ସାଧୁସଂଗମ ଗଂଗଯା । କିଂ ତସ୍ଯ ଦାନୈଃ କିଂ ତୀର୍ଥୈଃ କିଂ ତପୋଭିଃ କିମଧ୍ଵରୈଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପ, ଯଜ୍ଞ — କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ।
ନିମଜ୍ଜ୍ଯୋନ୍ମଜ୍ଜତାନ୍ନୄଣାଂ ଭଵାବ୍ଧୌ ପରମାଯନମ୍ । ସଂତୋ ଧର୍ମଵିଦଃ ଶାଂତା ନୌର୍ଦୃଢେ ଵାପ୍ସୁମଜ୍ଜତାମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଭବସାଗରରେ ଡୁବୁଛନ୍ତି ଓ ଉଠୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶାନ୍ତ ସଜ୍ଜନମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ ।
ଯୋ ମେ ଭାଵଃପୁରା ହ୍ଯାସୀତ୍କାମୈକସୁଖଲାଲସଃ । ଦର୍ଶନାଦ୍ଵଚନାତ୍ତେଽଦ୍ଯ ଵିପରୀତୋଽଭଵଦ୍ଵିଭୋ
ମୋର ଯେଉଁ ଭାବ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା — କାମ ଏବଂ ସୁଖରେ ଲାଲସା — ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦର୍ଶନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯାଇଛି ।
ଏକଜନ୍ମସୁଖସ୍ଯାର୍ଥେ ସହସ୍ରାଣି ଵିଲୋପଯେତ୍ । ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଣି ସଂଚିନୋତ୍ଯେକଜନ୍ମନା
ଏକ ଜନ୍ମର ସୁଖ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହଜାର ଜନ୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ; ଏବଂ ଏକ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ହଜାର ଜନ୍ମର ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଏ ।
ହାହା କାମରସାସ୍ଵାଦ ସୁଖଲାଲସଚେତସା । ମଯା ମୂଢେନ ନ କୃତଂ କିଂଚିଦାତ୍ମହିତଂ ଦ୍ଵିଜ
ହାହା! କାମର ରସରେ ଲଗି ଏବଂ ସୁଖର ଆଶାରେ ମୁଁ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ମୋର ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ କିଛି କରିନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ ।
ଅହୋ ମେ ମନସୋ ମୋହୋ ଯେନାତ୍ମା ଯୋଷିତାଂ କୃତେ । ପାତିତୋ ଵ୍ଯସନେ ଘୋରେ ଦୁଃଖୋଦର୍କେ ଦୁରତ୍ଯଯେ
ହାଁ! ମୋର ମନର ମୋହ ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ, ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିପଦରେ ଫେଲିଦେଇଛି ।
ଭଗଵନ୍ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ବୋଧିତୋ ଵଚନେନ ତେ । ଉପଦେଶପ୍ରଦାନେନ ମାମୁଦ୍ଧର୍ତୁମିହାର୍ହସି
ଭଗବନ୍, ତୁମର କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏଠାରେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଛ ।
ପୁରା ଚରିତପୁଣ୍ଯୋଽହଂ ଭଵତା ବୋଧିତୋଽସ୍ମି ଯତ୍ । ତ୍ଵତ୍ପାଦରଜସା ଵାପି ଵିଶେଷାଦପି ପାଵିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଜାଗ୍ରତ କରିଛ; ବା ତୁମ ପାଦର ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବରେ ପବିତ୍ର କରିଛ ।
ଵିଧିଂ ମାଧଵମାସସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂ ଵର । ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯକରୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବଦନ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଧବ ମାସର ବ୍ରତ କଣ ତାହା ମୋତେ କହ; ଯାହାକୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛ ।
କିଂ ଦାନଂ ତତ୍ର କିଂ ସ୍ନାନଂ କୋ ଦେଵୋ ନିଯମାସ୍ତୁ କେ । ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଦୁରିତୋତ୍ତାରଣାଯ ମେ
ସେଠାରେ କଣ ଦାନ, କଣ ସ୍ନାନ, କେଉଁ ଦେବତା, କେଉଁ ନିୟମ ଅଛି? ଏହି ସବୁ ମୋତେ କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁନି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି ।
ଯମ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍କଶ୍ଯପଃ ସ ଦଯାନିଧିଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଵିପ୍ର ଧର୍ମ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵହିତଂ ଶୁଭମ୍
ଯମ କହିଲେ — ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ଦୟାର ଧାମ କଶ୍ୟପ ଭଗବାନ୍ ଶୁଭ ଧର୍ମମୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କଥା କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ।
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ପୂର୍ଵାପରସମାଧାନ କ୍ଷମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ତେ ନୃପ । ପୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରାଜ୍ଞେ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଧମେ ପାପମାନସେ
କଶ୍ୟପ କହିଲେ— ରଜା, ଧୈର୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିନଥିଲେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅଧମ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପାପପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ତଥା ଦତ୍ଵା ଭୂପ ଶୁଭାଂ ମତିମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଦାନଫଲଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକକୁ ଯଦି ଭଲ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ରଜା, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳେ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନାପୃଷ୍ଟଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ଚାନ୍ଯାଯେନ ପୃଚ୍ଛତଃ । ଜାନନ୍ନପି ହି ମେଧାଵୀ ଜଡଵଲ୍ଲୋକମାଚରେତ୍
କେହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିନଥିଲେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵିଦୁଷାମପି ଶିଷ୍ଯାଣାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଚ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ଅପୃଷ୍ଟମପି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵତାଂ ହିତମ୍
ତଥାପି, ଶିଷ୍ୟ, ପୁଅ ଓ ନିତିରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ— ଯଦି ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୋଇଥାନ୍ତି— ପ୍ରଶ୍ନ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଭଲ ଓ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ସାଂପ୍ରତଂ ଶୁଦ୍ଧହୃଦଯୋ ଜାତସ୍ତ୍ଵଂ ଵଚନାନ୍ମମ । ପୁରାଚରିତପୁଣ୍ଯେନ କେନାପି ଚ ମହୀପତେ
ଏବେ, ମୋର କଥା ଓ ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ରଜା, ତୁମର ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ପାପାଵସ୍ଥଂ ଶରୀରଂ ତଦ୍ଗତଂ ତଵ ମମାଶ୍ରଯାତ୍ । ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଧର୍ମାଵସ୍ଥଂ ତୁ ତେଽଭଵତ୍
ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ଶରୀର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ଏବେ ମୋର ଆଶ୍ରୟରେ ଆସିଛି; ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାରେ, ତୁମେ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
ପାପାଵସ୍ଥମଧର୍ମାଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଜ୍ଞାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅପରଂ ସଦ୍ଵ୍ରତଂ ଯଦ୍ଧି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ଧି ଧାର୍ମିକମ୍
ପାପ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଏକ ପ୍ରକାର; ଅନ୍ୟଟି, ଭଲ ବ୍ରତରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ତାହାକୁ ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋପଭୋଗାଯ ତତ୍ତୃତୀଯମତୀଂଦ୍ରିଯମ୍ । ତତ୍ତ୍ରିଭେଦଂ ଶରୀରଂ ହି ଧର୍ମ୍ମଵିଦ୍ଭିରିହୋଚ୍ଯତେ
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଏକ ତୃତୀୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀରକୁ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଯାଵତା ଧର୍ମଭୋଗଶ୍ଚ ମୁକ୍ତିଶ୍ଚୈତତ୍ତ୍ରିଭେଦକମ୍ । ପାପାଵସ୍ଥଂ ଶରୀରଂ ତତ୍ପାପସଂଜ୍ଞଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ଧର୍ମର ଉପଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଯାଏଁ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ରହିଥାଏ; ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଶରୀରକୁ 'ପାପ' ଭାବେ ଡାକାଯାଏ।
ଇଦାନୀଂ ଗୁରୁଭକ୍ତିଂ ଚ କୁର୍ଵତଶ୍ଚ ଵଚୋ ମମ । ଶୃଣ୍ଵତୋ ଧର୍ମରୂପଂ ତୁ ଶରୀରଂ ତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଏବେ, ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ମୋର କଥା ଶୁଣିବାରେ, ତୁମର ଶରୀର ଧର୍ମର ରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ତେନୈଵ ଶୁଦ୍ଧିରମଲା ଜାତା ଧର୍ମକ୍ରିଯୋଚିତା । ଦୈଵେନ ଦେହିନାଂ ନାମ ଚେତାଂସି ଚରିତାନି ଚ
ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ପବିତ୍ରତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ନାମ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଶରୀରାଣି ଚ ପୁଷ୍ଯଂତି କାଲେକାଲେ ଵିପର୍ଯଯମ୍ । ସାଂପ୍ରତଂ ଭଵତଶ୍ଚେତୋ ନୂନଂ ଧର୍ମେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଶରୀରଗୁଡିକ ସମୟ ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ପାଉଥାଏ; ଏବେ, ତୁମର ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଛି।
ତେନ ତ୍ଵାଂ କାରଯିଷ୍ଯାମି ମାଧଵସ୍ନାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଯମ ଉଵାଚ-। ତତସ୍ତୁ କାରିତସ୍ତେନ କଶ୍ଯପେନ ପୁରୋଧସା
ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାଧବ ସ୍ନାନ କରାଇବି। ଯମ କହିଲେ— ପରେ, ସେ ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା।
ସ ନୃପୋ ମାଧଵେ ମାସି ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଚ ପୂଜନମ୍ । ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ପୁରା ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵୈଶାଖସ୍ନାନଜଂ ଵିଧିମ୍
ସେ ରଜା ମାଧବ ମାସରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖିଥିବା ଭଳି, ବୈଶାଖ ସ୍ନାନର ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ପୂଜା କରିଥିଲେ।