ମୁହ୍ଯତାପି ମନୁଷ୍ଯେଣ ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ ସୁହୃଦୋ ବୁଧାଃ । ତେ ଚ ପୃଷ୍ଟା ଯଥା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତତ୍କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍
ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେମାନେ ଯେପରିକି ଉଚିତ, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵୋପାଯେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ନିଗ୍ରହଃ କାମକୋପଯୋଃ । ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥିନା ଯତସ୍ତୌ ହି ଶ୍ରେଯୋଘାତାର୍ଥମୁଦ୍ଯତୌ
ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ମଙ୍ଗଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ।
କାମୋ ହି ବଲଵାନ୍ରାଜଞ୍ଛରୀରସ୍ଥୋ ରିପୁର୍ମହାନ୍ । ନ ତସ୍ଯ ଵଶଗୋ ଭୂଯାଜ୍ଜନଃ ଶ୍ରେଯୋଭିଲାଷୁକଃ
ହେ ରାଜା, ଇଚ୍ଛା ଦେହରେ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ; ଯେଉଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେଁ, ସେମାନେ ଏହାର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଃ କାମୋ ଦେଵଦେଵେନ ପୁରା ତେନୈଵ ଶୂଲିନା । ଲଲାଟଵହ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଃ କୃତୋନଂଗ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ଇଚ୍ଛାକୁ, ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶିରୋମଣି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ତାଙ୍କ ଲଳାଟର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଇଥିଲେ; ସେଇଠୁ ଏହାକୁ ଅନଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ଵାଂଛତ୍ଯସୌ ନାରୀଂ ନିହଂତୁଂ ସମନୋଭଵଃ । ପୁଂସାଂ କାଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଦର୍ଶଯତ୍ଯସୌ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଜନ୍ମହୀନ ଦେବତା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଦେହ ଧରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଚିଂତ୍ଯମାନସ୍ଯ ଵୈ ପୁଂସୋ ନାର୍ଯା ରୂପଂ ପୁନଃପୁନଃ । ତମଦୃଷ୍ଟଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନରମୁନ୍ମାଦଯତ୍ଯସୌ
ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ନିରନ୍ତର ନାରୀଙ୍କ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତେବେ ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ତାହାର ମନକୁ ମାତାଇଦିଏ।
ତଥୈଵୋନ୍ମାଦଯତ୍ଯେଷ ଯୋଷିଦଂଗଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ମରଃ ସଂସ୍ମରଣାନ୍ନାମ ଜାତଂ ତସ୍ଯ ତତୋ ନୃପ
ଏହିପରି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ମାତାଇଦିଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯାଦୃଶସ୍ତାଦୃଶୋ ରଂଗୋ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵୀରସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଆତ୍ମତେଜଃ ପ୍ରକାଶାତ୍ସୋଽଶ୍ରୁଧାରା ପେଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେପରି ରଙ୍ଗ, ସେପରି ପୋଶାକ; ବୀର ନିଜ ତେଜରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତେଜ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ସେ ଅଶ୍ରୁଧାରାକୁ ବହିପାରେ।
ନାର୍ଯାରୂପଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଧୀରଂ ତମପି ମୋହଯେତ୍ । ପୁରୁଷଂ ତୁ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦ୍ରାଵଯତ୍ଯେଷ ଯୋଷିତମ୍
ନାରୀଙ୍କ ରୂପ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇଦିଏ।
ସ ଏଵ ସହଜୋ ରାଜନ୍ନଶରୀରୀ ଶରୀରଗଃ । ଶରୀରକସ୍ଯାପି ଵିଭୋ କଥଂ ପାପଂ ଵିଧୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ସେ ଜନ୍ମଜାତ, ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବସିଥାଏ; ଏପରି ଥିବାବେଳେ, ଦେହୀ ଉପରେ କିପରି ପାପ ଲାଗେ?
ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାତିପଵିତ୍ରାଣି ପଂଚଗଵ୍ଯହଵୀଂଷି ଚ । ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ କ୍ଷଣଂ ଯାଂତି କୋଽନ୍ଯ ସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭଳି ଅତି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଅପବିତ୍ର ହେବ?
ଜିଘ୍ରନ୍ନପି ସ୍ଵଦୁର୍ଗଂଧଂ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ମଲଂ ସ୍ଵକମ୍ । ନ ଵିରଜ୍ଯତି ଲୋକୋଽଯଂ ପୀଡଯନ୍ନପି ନାସିକାମ୍
ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଘିଲେ, ନିଜ ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକ ତାହାରୁ ଦୂରେ ହୁଏନାହିଁ, ନାକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ହୃଦ୍ଯାନ୍ନମନ୍ନପାନାନି ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁରଭୀଣି ଚ । ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ କୋଽନ୍ଯସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ
ମନକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ଯେତେବେଳେ ମିଳେ, ସେଗୁଡିକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରିଦିଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେଗୁଡିକ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏମିତି ଅଶୁଦ୍ଧ ଜିନିଷ କିଏ ଖାଇବ?
ଯସ୍ଯୋଦରଗତଂ ଚାନ୍ନଂ ସ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । କୃମିମିଶ୍ରମମେଧ୍ଯତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତେ କିଲ
ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ପେଟରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ କୀଟ ଓ ଅପବିତ୍ରତା ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥାପି ଦେହେ ଭୂପାଲ ନିଜରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଶୁନତାଂ ଯାତି ଵୈ ପଶ୍ଚାତ୍କୃମିଦୁର୍ଗଂଧିସଂକୁଲେ
ଏହିପରି, ରାଜା, ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇଦିଏ ଏବଂ ପରେ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, କୀଟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ଵୈ ଯୂକାଃ କୃମଯୋ ଵା ନ ସଂଶଯଃ । ସକୃମିଃ କୁରୁତେ ସ୍ଫୋଟଂ କଂଡୂଶ୍ଚ ପରିଦାରୁଣଃ
ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯୁକ୍ ଓ କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ସେଇ କୀଟ ଦେହରେ ଫୋଡା ଓ ତୀବ୍ର ଚୁଲକାଣି ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଵ୍ଯଥାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଭୂଯଃ ସର୍ଵାଂଗଂ ପରିଚାଲଯେତ୍ । ନଖାଗ୍ରୈର୍ଘୃଷ୍ଯମାଣା ସା କଂଡୂଃ ଶାଂତା ପ୍ରଜାଯତେ
ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ; ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚୁଲକାଇଲେ ଏହି ଚୁଲକାଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵତ୍ସୁଖଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁରତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । ଭୁଂଜତ୍ଯେଵଂ ରସାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସୁଭକ୍ଷାନ୍ପିବତେ ପୁନଃ
ଏହିପରି, ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଏଭଳି ମଣିଷ ରସ ଉପଭୋଗ କରେ ଏବଂ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ପିଏ।
ତତ୍ରସ୍ଥଂ ପଚତେ ଵହ୍ନିରପାନେ ପାତଯେନ୍ମଲମ୍ । ସାରଭୂତୋ ରସସ୍ତତ୍ର ଉଦ୍ରିକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଯାହା ଅଛି ତାହାକୁ ପକାଏ, ଅପଦ୍ରବ୍ୟକୁ ତଳକୁ ବାହାର କରେ; ତାହାର ସାର ଭାଗ ରସ ଭାବେ ବହୁତ ହେଉଛି।
ନିର୍ମଲଃ ଶୁଦ୍ଧଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ଆକୃଷ୍ଟଃ ସ ସମାନେନ ନୀତସ୍ତେନାପି ଵାଯୁନା
ସେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଥାନକୁ ଯାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇ ନିଆଯାଏ।
ସ୍ଥାନଂ ନ ଲଭତେ ଵୀର୍ଯଂ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ । ପ୍ରାଣିନାଂ ହି କପାଲେଷୁ କୃମଯଃ ସଂତି ପଂଚ ଵୈ
ସେ ରସ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଉନାହିଁ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱର ମୁଣ୍ଡରେ ପାଞ୍ଚଟି କୀଟ ଥାଏ।
ଦ୍ଵାଵେତୌ କର୍ଣମୂଲେ ତୁ ନେତ୍ରସ୍ଥାନେ ତତଃ ପୁନଃ । କନିଷ୍ଠାଂଗୁଲିମାନେନ ରକ୍ତପୁଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଭୂପତେ
ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି କାନ ମୂଳରେ ଏବଂ ପୁଣି ଦୁଇଟି ଆଖିର ସ୍ଥାନରେ ଅଛି; ଏମାନେ କନିଷ୍ଠା ଆଂଗୁଠି ଯେତେ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଲାଲ ଲେଜ ଥାଏ।
ନଵନୀତସ୍ଯ ଵର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣପୁଚ୍ଛା ନ ସଂଶଯଃ । ତେଷାଂ ନାମାନି ଭଦ୍ରଂ ତେ ମତ୍ତୋ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ନବନୀତ ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ କଳା ଲେଜ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏମାନଙ୍କ ନାମ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ପିଙ୍ଗଲୀ ଶୃଂଗଲୀ ନାମ ଦ୍ଵୌ କୃମୀ କର୍ଣମୂଲଯୋଃ । ଶୃଂଗଲୀ ଜଂଗଲୀ ଚାନ୍ଯୌ ନେତ୍ରଯୋରଂତରସ୍ଥିତୌ
ପିଙ୍ଗଳୀ ଓ ଶୃଙ୍ଗଳୀ ଏହି ଦୁଇଟି କୀଟ କାନ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୃଙ୍ଗଳୀ ଓ ଜଙ୍ଗଳୀ ଆଉ ଦୁଇଟି ଆଖି ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି।
କୃମୀଣାଂ ଶତପଂଚାଶତ୍ତାଦୃଗ୍ଭୂତା ନ ସଂଶଯଃ । ଲଲାଟାଂତଃ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜିକାଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ
ଏପରି ପଚାସଟି କୀଟ ଅଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଲଳାଟର ଶେଷରେ ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ରାଇ ଦାଣା ଯେତେ ଛୋଟ।
କପାଲରୋଗିଣଃ ସର୍ଵେ କୁର୍ଵଂତି ନ ସଂଶଯଃ । ଅନ୍ଯମେଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ମହାକୃମିଃ
ମୁଣ୍ଡ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଜଣେ ବଡ଼ କୀଟ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ସତଂଡୁଲପ୍ରମାଣେନ ତଦ୍ଵଦ୍ଵର୍ଣେନ ସଂଶଯଃ । କେଶଦ୍ଵଯଂ ମୁଖେ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ଭୂପତେ
ଏହା ଚାଉଳ ଦାଣା ଯେତେ ଛୋଟ ଏବଂ ସେଇ ରଙ୍ଗର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହାର ମୁଁହରେ ଦୁଇଟି କେଶ ଅଛି, ରାଜା, ଏହା ଶୁଣ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ସଂକ୍ଷଯାବୁଦ୍ଧିସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଧି ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସଂସ୍ଥିତସ୍ଯାପି ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖେ
ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତ୍ୟ କୀଟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ, ମୁଁହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ରସରୂପେଣ ପତତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସୁଖେନ ପିବତେ ଵୀର୍ଯଂ ତେନ ମତ୍ତଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଏହାର ରସ ଭାବରେ ଥିବା ସାର ତଳକୁ ପଡ଼େ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସେ ସହଜରେ ରସ ପିଏ ଏବଂ ମୋ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତାଲୁସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଭେଦ୍ଯୈଵ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତ୍ତତେ । ଇଡା ଚ ପିଂଗଲା ନାଡୀ ସୁଷୁମ୍ନା ତତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାଃ
ତାଳୁ ସ୍ଥାନକୁ ଭାଙ୍ଗି ଏହା ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ; ସେଠାରେ ଇଡା, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ଅଛନ୍ତି।