ନୈଵ ସ୍ଥିରାଣି ତାନୀହ ଦୁରିତୈରନୁସେଵିତୈଃ । ଵିଲୀଯଂତେ ଯଥା ଵହ୍ନିସଂସର୍ଗେଣେଂଧନାନି ଚ
କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଇଂଧନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଗଚ୍ଛତସ୍ତିଷ୍ଠତୋ ଵାପି ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋଽପି ଵା । ନ ଵିଚାରପରଂ ଚେତୋ ଯସ୍ଯାସୌ ମୃତ ଏଵ ସଃ
ଚାଲୁଥିବା, ଦଢ଼ିଥିବା, ଜାଗୁଥିବା କିମ୍ବା ସୁତିଥିବା — ଯାହାର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିନଥାଏ, ସେ ମୃତ ଲୋକ ସମାନ।
ଉପଦେଷ୍ଟା ଶ୍ରୁତଵତାଂ ଗୁରୁରିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯତଃ । କିଂତୁ ତ୍ଵାସନ୍ନଵିପଦାମୁପଦେଶାଃ ଶିରୋରୁହାଃ
ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ 'ଗୁରୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ସମ୍ମୁଖୀନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶ କେବଳ ମୁଣ୍ଡର ଚୁଲି ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ।
ଵିଷଯଜ୍ଵରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମଯା ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଧିଯା । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯଵହାରିଣ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥଃ ପ୍ରାଜ୍ଞେନ ସାଧ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରିପାରେ।
ଅଶୁଭାଚ୍ଚଲିତଂ ଯାତି ଶୁଭଂ ତସ୍ମାଦପୀତରମ୍ । ଜଂତୋଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ ଶିଶୁଵତ୍ତସ୍ମାତ୍ତଚ୍ଚାଲଯେଦ୍ବଲାତ୍
ଅଶୁଭ ଭାବରୁ ମନ ଶୁଭ ପଥକୁ ଯାଏ; ତେଣୁ, ଶିଶୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଯେଉଁ ମନ, ତାହାକୁ ଜୋରକରି ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ଉପଧାର୍ଯ ମତିଂ ରାଜନ୍ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଦର୍ଶିନାମ୍ । ନିଯଚ୍ଛେତ୍ପରଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚିତ୍ତମୁତ୍ପଥଗାମି ଯତ୍
ହେ ରାଜା, ଧର୍ମକୁ ଦେଖିଥିବା ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଯେଉଁ ମନ ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥକୁ ଯାଏ, ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଧନାନ୍ଯୁପକୁର୍ଵଂତି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବାଂଧଵାଃ । ନ ହସ୍ତପାଦଚଲନଂ ନ ଦେଶାଂତରସଂଗତମ୍
ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ହାତପାଉ ଚଳାଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା—
ନ କାଯକ୍ଲେଶଵୈଧୁର୍ଯଂ ନ ତୀର୍ଥାଯତନାଶ୍ରଯଃ । କେଵଲଂ ତନ୍ମନସ୍କସ୍ଯ ଜପେନାସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ଦେହର କଷ୍ଟ, ଦୁର୍ବଳତା, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ—ଏସବୁ କିଛି ନୁହେଁ; କେବଳ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଜପ କଲେ ମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଵିଷଯେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ତସ୍ମାଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସଂଯମେ । ଯତ୍ନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବୁଧୋ ରାଜନ୍ଧ୍ରୁଵଂ ଯଂତେଵ ଵାଜିନାମ୍
ତେଣୁ, ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଚେଷ୍ଟା କରି ମନକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।
ତତ୍ତତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଯତୋ ରାଜନ୍ଭଵତା ଯେନ ଵଂଚିତଃ । ମୁନିଭିଶ୍ଚ ଫଲୈସ୍ତୈସ୍ତୈରତୋପ୍ଯାକର୍ଣଯାଧୁନା
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଆପଣ ଠକିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଇପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁନିମାନେ କେଉଁଠି ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମୁହ୍ଯତାପି ମନୁଷ୍ଯେଣ ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାଃ ସୁହୃଦୋ ବୁଧାଃ । ତେ ଚ ପୃଷ୍ଟା ଯଥା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତତ୍କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍
ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେମାନେ ଯେପରିକି ଉଚିତ, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵୋପାଯେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ନିଗ୍ରହଃ କାମକୋପଯୋଃ । ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥିନା ଯତସ୍ତୌ ହି ଶ୍ରେଯୋଘାତାର୍ଥମୁଦ୍ଯତୌ
ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ମଙ୍ଗଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ।
କାମୋ ହି ବଲଵାନ୍ରାଜଞ୍ଛରୀରସ୍ଥୋ ରିପୁର୍ମହାନ୍ । ନ ତସ୍ଯ ଵଶଗୋ ଭୂଯାଜ୍ଜନଃ ଶ୍ରେଯୋଭିଲାଷୁକଃ
ହେ ରାଜା, ଇଚ୍ଛା ଦେହରେ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ; ଯେଉଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେଁ, ସେମାନେ ଏହାର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଃ କାମୋ ଦେଵଦେଵେନ ପୁରା ତେନୈଵ ଶୂଲିନା । ଲଲାଟଵହ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଃ କୃତୋନଂଗ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ଇଚ୍ଛାକୁ, ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶିରୋମଣି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ତାଙ୍କ ଲଳାଟର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଇଥିଲେ; ସେଇଠୁ ଏହାକୁ ଅନଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ଵାଂଛତ୍ଯସୌ ନାରୀଂ ନିହଂତୁଂ ସମନୋଭଵଃ । ପୁଂସାଂ କାଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଦର୍ଶଯତ୍ଯସୌ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଜନ୍ମହୀନ ଦେବତା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଦେହ ଧରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଚିଂତ୍ଯମାନସ୍ଯ ଵୈ ପୁଂସୋ ନାର୍ଯା ରୂପଂ ପୁନଃପୁନଃ । ତମଦୃଷ୍ଟଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନରମୁନ୍ମାଦଯତ୍ଯସୌ
ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ନିରନ୍ତର ନାରୀଙ୍କ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତେବେ ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ତାହାର ମନକୁ ମାତାଇଦିଏ।
ତଥୈଵୋନ୍ମାଦଯତ୍ଯେଷ ଯୋଷିଦଂଗଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ମରଃ ସଂସ୍ମରଣାନ୍ନାମ ଜାତଂ ତସ୍ଯ ତତୋ ନୃପ
ଏହିପରି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ମାତାଇଦିଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯାଦୃଶସ୍ତାଦୃଶୋ ରଂଗୋ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵୀରସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଆତ୍ମତେଜଃ ପ୍ରକାଶାତ୍ସୋଽଶ୍ରୁଧାରା ପେଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେପରି ରଙ୍ଗ, ସେପରି ପୋଶାକ; ବୀର ନିଜ ତେଜରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତେଜ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ସେ ଅଶ୍ରୁଧାରାକୁ ବହିପାରେ।
ନାର୍ଯାରୂପଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଧୀରଂ ତମପି ମୋହଯେତ୍ । ପୁରୁଷଂ ତୁ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦ୍ରାଵଯତ୍ଯେଷ ଯୋଷିତମ୍
ନାରୀଙ୍କ ରୂପ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇଦିଏ।
ସ ଏଵ ସହଜୋ ରାଜନ୍ନଶରୀରୀ ଶରୀରଗଃ । ଶରୀରକସ୍ଯାପି ଵିଭୋ କଥଂ ପାପଂ ଵିଧୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ସେ ଜନ୍ମଜାତ, ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବସିଥାଏ; ଏପରି ଥିବାବେଳେ, ଦେହୀ ଉପରେ କିପରି ପାପ ଲାଗେ?
ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାତିପଵିତ୍ରାଣି ପଂଚଗଵ୍ଯହଵୀଂଷି ଚ । ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ କ୍ଷଣଂ ଯାଂତି କୋଽନ୍ଯ ସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭଳି ଅତି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଅପବିତ୍ର ହେବ?
ଜିଘ୍ରନ୍ନପି ସ୍ଵଦୁର୍ଗଂଧଂ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ମଲଂ ସ୍ଵକମ୍ । ନ ଵିରଜ୍ଯତି ଲୋକୋଽଯଂ ପୀଡଯନ୍ନପି ନାସିକାମ୍
ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଘିଲେ, ନିଜ ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକ ତାହାରୁ ଦୂରେ ହୁଏନାହିଁ, ନାକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ହୃଦ୍ଯାନ୍ନମନ୍ନପାନାନି ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁରଭୀଣି ଚ । ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ କୋଽନ୍ଯସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ
ମନକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ଯେତେବେଳେ ମିଳେ, ସେଗୁଡିକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରିଦିଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେଗୁଡିକ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏମିତି ଅଶୁଦ୍ଧ ଜିନିଷ କିଏ ଖାଇବ?
ଯସ୍ଯୋଦରଗତଂ ଚାନ୍ନଂ ସ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । କୃମିମିଶ୍ରମମେଧ୍ଯତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତେ କିଲ
ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ପେଟରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ କୀଟ ଓ ଅପବିତ୍ରତା ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥାପି ଦେହେ ଭୂପାଲ ନିଜରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଶୁନତାଂ ଯାତି ଵୈ ପଶ୍ଚାତ୍କୃମିଦୁର୍ଗଂଧିସଂକୁଲେ
ଏହିପରି, ରାଜା, ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇଦିଏ ଏବଂ ପରେ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, କୀଟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ଵୈ ଯୂକାଃ କୃମଯୋ ଵା ନ ସଂଶଯଃ । ସକୃମିଃ କୁରୁତେ ସ୍ଫୋଟଂ କଂଡୂଶ୍ଚ ପରିଦାରୁଣଃ
ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯୁକ୍ ଓ କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ସେଇ କୀଟ ଦେହରେ ଫୋଡା ଓ ତୀବ୍ର ଚୁଲକାଣି ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଵ୍ଯଥାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଭୂଯଃ ସର୍ଵାଂଗଂ ପରିଚାଲଯେତ୍ । ନଖାଗ୍ରୈର୍ଘୃଷ୍ଯମାଣା ସା କଂଡୂଃ ଶାଂତା ପ୍ରଜାଯତେ
ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ; ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚୁଲକାଇଲେ ଏହି ଚୁଲକାଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵତ୍ସୁଖଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁରତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ । ଭୁଂଜତ୍ଯେଵଂ ରସାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସୁଭକ୍ଷାନ୍ପିବତେ ପୁନଃ
ଏହିପରି, ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଏଭଳି ମଣିଷ ରସ ଉପଭୋଗ କରେ ଏବଂ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ପିଏ।
ତତ୍ରସ୍ଥଂ ପଚତେ ଵହ୍ନିରପାନେ ପାତଯେନ୍ମଲମ୍ । ସାରଭୂତୋ ରସସ୍ତତ୍ର ଉଦ୍ରିକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଯାହା ଅଛି ତାହାକୁ ପକାଏ, ଅପଦ୍ରବ୍ୟକୁ ତଳକୁ ବାହାର କରେ; ତାହାର ସାର ଭାଗ ରସ ଭାବେ ବହୁତ ହେଉଛି।
ନିର୍ମଲଃ ଶୁଦ୍ଧଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ଆକୃଷ୍ଟଃ ସ ସମାନେନ ନୀତସ୍ତେନାପି ଵାଯୁନା
ସେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଥାନକୁ ଯାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇ ନିଆଯାଏ।