କିଂ ଵିଦ୍ଯଯା ଚ ତପସା କିଂ ତ୍ଯାଗେନ ନଯେନ ଵା । କିଂ ଵିଵିକ୍ତେନ ମନସା ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯସ୍ଯ ହୃତଂ ମନଃ
ଯାହାଙ୍କ ମନ ମହିଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ନୀତି କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତ ମନର କଣ ଉପକାର?
ଏକ ଏଵ ସୁହୃଦ୍ଧର୍ମୋ ନିଧନେଷ୍ଵନୁଯାତି ଯଃ । ସର୍ଵମନ୍ଯଚ୍ଛରୀରେଣ ସମଂ ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯିଏ ସହ ଯାଏ, ସେ ଏକମାତ୍ର ମିତ୍ର ହେଉଛି ଧର୍ମ; ଶରୀର ସହ ଅନ୍ୟ ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ଧର୍ମଂ ଶନୈଃ ସଂଚିନୁଯାଦ୍ଵଲ୍ମୀକମିଵ ପୁତ୍ତିକାଃ । ଧର୍ମେଣ ହି ସହାଯେନ ତମସ୍ତରତି ଦୁସ୍ତରମ୍
ପୁଟିକାମାନେ ଯେପରି ଭଲି ଗଢେ, ସେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଧର୍ମ ସଂଚୟ କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମ ସହଯୋଗୀ ହେଲେ, ଦୁର୍ଜୟ ଅନ୍ଧକାର ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।
ଅନିଲୋଲ୍ଲାସିତୋତ୍ତାଲ ଜଲକଲ୍ଲୋଲ ଚଂଚଲମ୍ । କିଂ ନ ଜାନାସି ରାଜେଂଦ୍ର ନୃଣାଂ ଜୀଵିତ ଵିଭ୍ରମମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବାତାସରେ ହଲୁଚୁଆ ତରଙ୍ଗ ପରି ମଣିଷର ଜୀବନ ଅସ୍ଥିରତା କି ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ?
ଵିନଯୋ ରତ୍ନମୁକୁଟଃ ସତ୍ଯଧର୍ମୌ ଚ କୁଂଡଲେ । ତ୍ଯାଗଶ୍ଚ କଂକଣୋ ଯେଷାଂ କିଂ ତେଷାଂ ଜଡମଂଡନୈଃ
ଯାହାଙ୍କ ନମ୍ରତା ରତ୍ନମୁକୁଟ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ କଣ୍ଠା, ତ୍ୟାଗ କଙ୍କଣ — ସେମାନେ ପାଇଁ ମୂଢ଼ ଆଭୂଷଣର କଣ ଦରକାର?
ମୃତଂ ଶରୀରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମଂ ଭୁଵି । ଵିମୁଖା ବାଂଧଵା ଯାଂତି ଧର୍ମସ୍ତମନୁଗଚ୍ଛତି
ମୃତ ଶରୀରକୁ କାଠି କିମ୍ବା ମାଟି ପରି ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ବାନ୍ଧବମାନେ ପଛ ଫେରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ସେଠାରେ ସହଯାତା ହୁଏ।
ଗମ୍ଯମାନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେ ତଥାଯୁଷି । ଜୀଵିତେ ଲୁପ୍ଯମାନେ ଚ କିମୁତ୍ଥାଯ ନ ଧାଵସି
ସମସ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ଯାଉଛନ୍ତି, ତୁମର ଆୟୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଉଛି, ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ହାତରୁ ସରିଯାଉଛି, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଉଠି ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାଁ?
କୁଟୁଂବଂ ପୁତ୍ରଦାରାଦି ଶରୀରଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସଂଚଯଃ । ପାରକ୍ଯମଧ୍ରୁଵଂ କିଂତୁ ସ୍ଵୀଯେ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ
ପରିବାର, ପୁଅ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଶରୀର ଓ ଧନ-ସଞ୍ଚୟ — ଏସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ପରଙ୍କର; କିନ୍ତୁ ତୁମ ନିଜର ଭଲ କାମ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ ମାତ୍ର ତୁମର ନିଜର।
ଯଦା ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଂତଵ୍ଯମଵଶେନ ତେ । ଅନର୍ଥେ କିଂ ପ୍ରସକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧର୍ମଂ ନାନୁତିଷ୍ଠସି
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଅବଶ୍ୟ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ଅର୍ଥହୀନ ଜିନିଷରେ କାହିଁକି ଆସକ୍ତ ହେଉଛ, ଏବଂ ନିଜର ଧର୍ମ କାହିଁକି ପାଳନ କରୁନାହାଁ?
ଅଵିଶ୍ରାମମନାଲଂବମପାଥେଯମଦେଶିକମ୍ । ମୃତଃ କାଂତାରମଧ୍ଵାନଂ କଥମେକୋ ଗମିଷ୍ଯସି
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲ ମାର୍ଗ ଅଛି, ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସୁବିଧା ମାର୍ଗରେ ତୁମେ କିପରି ଏକା ଯିବ?
ନ ହି ତ୍ଵାଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ କଶ୍ଚିତ୍ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗମିଷ୍ଯତି । ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚ ତ୍ଵାଂ ଯାସ୍ଯଂତମନୁଯାସ୍ଯତି
ତୁମେ ଯିବାବେଳେ କେହି ମଧ୍ୟ ପଛରୁ ତୁମ ସହିତ ଯିବେନାହାଁ; କେବଳ ତୁମର ଭଲ କାମ ଓ ଖରାପ କାମ ମାତ୍ର ତୁମ ସହିତ ଯିବ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ କର୍ମ କୁଲଦେଶୋଚିତଂ ହିତମ୍ । ଧର୍ମମୂଲଂ ନିଷେଵସ୍ଵ ସଦାଚାରମତଂଦ୍ରିତଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାତନ ଚଳିତାନୁସାରେ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଦେଶ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାମ ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଭିତ୍ତି, ଭଲ ଆଚରଣରେ ଭରସା — ସେଗୁଡିକୁ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିଷ୍ଠାରେ କର।
ପରିତ୍ଯଜେଦର୍ଥକାମୌ ସ୍ଯାତାଂ ଚେଦ୍ଧର୍ମଵର୍ଜିତୌ । ଧର୍ମେଣ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସର୍ଵମର୍ଥକାମାଦିକଂ ସୁଖମ୍
ଯଦି ଧନ ଓ ଭୋଗରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ସୁଖ — ଧନ, ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ — ମିଳେ।
ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯଂ ଯୋଗଂ ସମାତିଷ୍ଠେଦ୍ଦିଵାନିଶମ୍ । ଜିତେଂଦ୍ରିଯୋ ହି ଶକ୍ନୋତି ପଥି ସ୍ଥାପଯିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ
ଦିନ ରାତି ସବୁବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସ କର; କାରଣ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିପାରେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଠିକ୍ ମାର୍ଗରେ ଚଲାଇପାରେ।
ଅତିପ୍ରଗଲ୍ଭ ଲଲନା କଟାକ୍ଷ ଚପଲାଶ୍ରିଯଃ । ଵିନଯେ ପ୍ରଣିଧାନେନ ଚିରଂ ତିଷ୍ଠଂତି ଭୂଭୁଜାମ୍
ଅତ୍ୟଧିକ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ନାରୀମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଧନ, ରାଜାମାନେ ନିୟମ ଓ ଧ୍ୟାନ ରଖିଲେ ମାତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ।
କାମଦର୍ପାଦିଶୀଲାନାମଵିଚାରିତ କାରିଣାମ୍ । ଆଯୁଷା ସହ ନଶ୍ଯଂତି ସଂପଦୋ ମୂଢଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ କାମନା, ଅଭିମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବୃତ୍ତିରେ ଚଳିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଭାବିନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ମୁଢ଼ ମନର।
ଭୂତିଭିର୍ନଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟାଭିର୍ନୃତ୍ଯଂତେ ନ ମହାଶଯାଃ । ନାଗତାଭିର୍ନ ଯାତାଭିର୍ନଦୀଭିଶ୍ଚୀଯତେଂବୁଧିଃ
ବଡ଼ମାନେ ହାରାଇଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ସମ୍ପଦରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତିନାହାଁ; ଯେପରି ନଦୀ ଆସିନଥିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଇଥିବା ପାଣି ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର କେବେ ଭରିଯାଏନାହିଁ।
ଵ୍ଯସନସ୍ଯ ଚ ମୃତ୍ଯୋଶ୍ଚ ଵ୍ଯସନଂ କଷ୍ଟମୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ଯସନ୍ଯଧୋଧୋ ଵ୍ରଜତି ସ୍ଵର୍ଗାମ୍ଯଵ୍ଯସନୀ ନୃପଃ
ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁ ରାଜା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ।
ଵ୍ଯସନାନି ଦୁରଂତାନି କାମଜାନି ଵିଶେଷତଃ । ତ୍ଯଜ ତସ୍ମାନ୍ମହାରାଜ କାମଂ ଧର୍ମଵିରୋଧିନମ୍
ଦୁର୍ବୃତ୍ତିଗୁଡିକ ବହୁତ କଠିନ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଗୁଡିକ କାମନାରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ; ତେଣୁ, ମହାରାଜ, କାମନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କାରଣ ଏହା ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରେ।
ଜଡାନାମଵିଵେକାନାମସୁରାଣାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । ଭାଗ୍ଯଭୋଗ୍ଯାନି ରାଜ୍ଯାନି ସଂତ୍ଯନୀତିମତାମପି
ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼, ବିବେକହୀନ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ବୃତ୍ତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ନୀତିହୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ନୈଵ ସ୍ଥିରାଣି ତାନୀହ ଦୁରିତୈରନୁସେଵିତୈଃ । ଵିଲୀଯଂତେ ଯଥା ଵହ୍ନିସଂସର୍ଗେଣେଂଧନାନି ଚ
କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଇଂଧନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଗଚ୍ଛତସ୍ତିଷ୍ଠତୋ ଵାପି ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋଽପି ଵା । ନ ଵିଚାରପରଂ ଚେତୋ ଯସ୍ଯାସୌ ମୃତ ଏଵ ସଃ
ଚାଲୁଥିବା, ଦଢ଼ିଥିବା, ଜାଗୁଥିବା କିମ୍ବା ସୁତିଥିବା — ଯାହାର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିନଥାଏ, ସେ ମୃତ ଲୋକ ସମାନ।
ଉପଦେଷ୍ଟା ଶ୍ରୁତଵତାଂ ଗୁରୁରିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯତଃ । କିଂତୁ ତ୍ଵାସନ୍ନଵିପଦାମୁପଦେଶାଃ ଶିରୋରୁହାଃ
ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ 'ଗୁରୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ସମ୍ମୁଖୀନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶ କେବଳ ମୁଣ୍ଡର ଚୁଲି ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ।
ଵିଷଯଜ୍ଵରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମଯା ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଧିଯା । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯଵହାରିଣ୍ଯା ସ୍ଵାର୍ଥଃ ପ୍ରାଜ୍ଞେନ ସାଧ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରିପାରେ।
ଅଶୁଭାଚ୍ଚଲିତଂ ଯାତି ଶୁଭଂ ତସ୍ମାଦପୀତରମ୍ । ଜଂତୋଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ ଶିଶୁଵତ୍ତସ୍ମାତ୍ତଚ୍ଚାଲଯେଦ୍ବଲାତ୍
ଅଶୁଭ ଭାବରୁ ମନ ଶୁଭ ପଥକୁ ଯାଏ; ତେଣୁ, ଶିଶୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଯେଉଁ ମନ, ତାହାକୁ ଜୋରକରି ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ଉପଧାର୍ଯ ମତିଂ ରାଜନ୍ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଦର୍ଶିନାମ୍ । ନିଯଚ୍ଛେତ୍ପରଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚିତ୍ତମୁତ୍ପଥଗାମି ଯତ୍
ହେ ରାଜା, ଧର୍ମକୁ ଦେଖିଥିବା ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଯେଉଁ ମନ ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥକୁ ଯାଏ, ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଧନାନ୍ଯୁପକୁର୍ଵଂତି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବାଂଧଵାଃ । ନ ହସ୍ତପାଦଚଲନଂ ନ ଦେଶାଂତରସଂଗତମ୍
ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ହାତପାଉ ଚଳାଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା—
ନ କାଯକ୍ଲେଶଵୈଧୁର୍ଯଂ ନ ତୀର୍ଥାଯତନାଶ୍ରଯଃ । କେଵଲଂ ତନ୍ମନସ୍କସ୍ଯ ଜପେନାସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ଦେହର କଷ୍ଟ, ଦୁର୍ବଳତା, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ—ଏସବୁ କିଛି ନୁହେଁ; କେବଳ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଜପ କଲେ ମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଵିଷଯେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ତସ୍ମାଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସଂଯମେ । ଯତ୍ନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବୁଧୋ ରାଜନ୍ଧ୍ରୁଵଂ ଯଂତେଵ ଵାଜିନାମ୍
ତେଣୁ, ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଚେଷ୍ଟା କରି ମନକୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।
ତତ୍ତତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଯତୋ ରାଜନ୍ଭଵତା ଯେନ ଵଂଚିତଃ । ମୁନିଭିଶ୍ଚ ଫଲୈସ୍ତୈସ୍ତୈରତୋପ୍ଯାକର୍ଣଯାଧୁନା
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଆପଣ ଠକିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଇପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁନିମାନେ କେଉଁଠି ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।